Инфоурок / Обществознание / Другие методич. материалы / Адам.Қоғам.Құқық пәндерінен олимпиадаға қатысушыларға көмекші құралдар

Адам.Қоғам.Құқық пәндерінен олимпиадаға қатысушыларға көмекші құралдар

Курсы профессиональной переподготовки
124 курса

Выдаем дипломы установленного образца

Заочное обучение - на сайте «Инфоурок»
(в дипломе форма обучения не указывается)

Начало обучения: 22 ноября
(набор групп каждую неделю)

Лицензия на образовательную деятельность
(№5201 выдана ООО «Инфоурок» 20.05.2016)


Скидка 50%

от 13 800  6 900 руб. / 300 часов

от 17 800  8 900 руб. / 600 часов

Выберите квалификацию, которая должна быть указана в Вашем дипломе:
... и ещё 87 других квалификаций, которые Вы можете получить

Получите наградные документы сразу с 38 конкурсов за один орг.взнос: Подробнее ->>

Выбранный для просмотра документ 10 класс.doc

библиотека
материалов

Основы права. 10 класс.

1 тур. Письменная работа.

(Максимально оценивается в 30 баллов, по 10 баллов за каждый ответ)


  1. Экономические и социальные права и свободы граждан Республики Казахстан.


  1. Гражданские правонарушения и ответственность.


  1. Практикум.


а) объясните, на каком основании ответственность за некоторые преступления наступает с 14 лет:


б) Заполните таблицу


Выбранный для просмотра документ 10 сынып.doc

библиотека
материалов

Құқықтану негіздері. 10 сынып

1 айналым. Жазбаша жұмыс.

(Максимальды баға – 30 ұпай. Берілген сұрақ 10 ұпаймен бағаланады)


1.Қазақстан Республикасы азаматтарының экономикалық және әлеуметтік құқығымен бостандығы.


2.Азаматтық құқықбұзушылықпен жауапкершілік.


3.Практикум


А)кейбір қылмыс түрлеіне 14 жастан жауап беру не себепті жүргізіледі түсіндіріңдер.


Б) Кестені толтырыңдар:

























Выбранный для просмотра документ 11 класс.doc

библиотека
материалов

ОГП. 11 класс

1 тур. Письменная работа.

(Максимально оценивается в 30 баллов, по 10 баллов за каждый ответ)


  1. Республика Казахстан: политическая характеристика.


  1. Трудовое право. Предприятия. Условия труда. Индивидуальный трудовой договор. Договор и работодатель.


  1. Практикум.


а) В таблице приведены названия форм правления и их краткая расшифровка. Поставьте крестик в то место, которое укажите на принадлежность данной форме правления именно этого, принадлежащего только ей определения.


Монархия

Аристократия

Демократия

Тирания

Олигархия

Охлократия

Власть лучших







Власть силы и произвола

Власть немногих

Власть одного

Власть толпы

Власть народа



б) Составьте трудовой договор от своего имени, оговорив все необходимые условия.



Выбранный для просмотра документ 11 сынып.doc

библиотека
материалов

Адам.Қоғам.Құқық.

11 сынып

1 айналым. Жазбаша жұмыс.

(Максимальды баға – 30 ұпай. Берілген сұрақ 10 ұпаймен бағаланады)


1.Қазақстан Республикасы: саяси мінездеме.


2.Еңбек құқығы.Кәсіпорын.Еңбек шарттары.Жеке еңбек шарты және жұмыс беруші


3.Практикум

А) Таблицада басқарудың түрлері мен қысқаша мазмұны берілген.Басқару түлеріне байланысты крест белгісін қойыңдар.


Охло

кратия


Үздіктер билігі


Күштер билігі


Азшылдар билігі


Жеке дара билік


Көпшілік билігі


Халық билігі








Б) Барлық қажетті жағдайларды жариялай отыра , өз атыңнан еңбек шартын құра.


Выбранный для просмотра документ 9 класс.doc

библиотека
материалов

ОГП. 9 класс

1 тур. Письменная работа.

(Максимально оценивается в 30 баллов, по 10 баллов за каждый ответ)


1. Общество. Типология общественности.


2. Личность и социальная среда. Социализация и воспитание.


3. Практикум.


а) Завершите фразы:

Талант и гениальность – это….

Личность подразумевает способность человека……

При формировании личности оказывает влияние…..

Личностью нельзя назвать……..


б) Согласно теории А. Маслоу, удовлетворенная потребность перестает быть мотивом. Потребности А. и С. удовлетворены и уже выступают побудителями. Потребность В. не удовлетворена, она обладает такой потенциальной силой, что уже перескочила в мотив, становится актуальной. Потребность Д. находится на пути к своему превращению в мотив.

Постройте график потребностей, характеризующий состояние удовлетворенности Ваших потребностей на какой-то конкретный момент времени.

hello_html_m225d83d2.png

Выбранный для просмотра документ 9 сынып.doc

библиотека
материалов

Адам.Қоғам.Құқық

9 сынып

1 айналым. Жазбаша жұмыс.

(Максимальды баға – 30 ұпай. Берілген сұрақ 10 ұпаймен бағаланады)


1.Қоғам.Қоғамның түрлері.


2.Тұлға және әлеуметтік орта. Әлеуметтену және тәрбиелеу.


3.Практикум.


А) Сөйлемді аяқта:

Қабілет және дарындылық дегеніміз – бұл ...

Тұлғаның даралық қасиеттері ......

Тұлғаны қалыптастыруда әсер етеді..............

Тұлға ұғымын шатастыруға болмайды......


Б) А.Маслоу ұсынған жүйе бойынша, адам қажеттіліктерін

Қажеттілік А және С қанағаттанрыылған қозғаушы болып табылады.

В қажеттілігі қатағатттанарлықсыз. Ол сондай керемет күшті иемденеді және актуальдә болады.Д қажеттілігі әдіске айналдыру жолында болып табылады.

Белгілі бір уақыт аралығына өздеріңіздің қажеттіліктеріңізді қанағаттандыратын, қажеттілік графигін құрыңдар


hello_html_44c6da01.png

Жоғарғы деңгей



A B C D





Қажеттілік

күштері






Төменгі деңгей


A B C D




Выбранный для просмотра документ Konstitucionnoe_pravo_kaz.doc

библиотека
материалов

Тест тапсырмалары


1. Конституциялық құқықтың пәнін құрайтын қоғамдық қатынастарды көрсетіңіз:

A) адам және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ететін қатынастар

B) мемлекеттік органдардың жүйесіне және өкілеттіктеріне қатысты қатынастар

C) мемлекеттің және қоғамның экономикалық негізін құрайтын қатынастар

D) мемлекетті және қоғамды ұйымдастыру негіздерін құрайтын қатынастар

E) мемлекет пен қоғамның саяси саласындағы қатынастар


2. Конституциялық құқық мемлекеттік және қоғамдық қатынастарды келесі әдістер арқылы реттейді:

A) диспозитивтік, императивтік, келісімдік

B) міндеттеуші, рұқсат беруші, конституциялық

C) міндеттеуші, рұқсат беруші, формальды-заңдық, статистикалық

D) салыстырмалы-құқықтық, функционалды, нақты-әлеуметтік

E) міндеттеу, тиым салу, рұқсат беру, тану


3. Конституциялық-құқықтық нормалар өзінің құрылымы бойынша ерекшелігі қандай?

A) уәкілдік беруші болып келеді

B) көбінесе норманың гипотезасы көрсетілмейді

C) көбінесе норманың санкциясы көрсетілмейді

D) тиым салушы болып келеді

E) рұқсат беруші болып келеді


4. Субъективтік құқықтарды бекітетін нормаларды көрсетіңіздер:

A) міндеттеуші нормалар

B) рұқсат беруші нормалар

C) тиым салушы нормалар

D) диспозитивтік нормалар

E) императивтік нормалар


5. Конституциялық құқықтық норма өзінің заңдық күші бойынша:

A) ең жоғарғы норма болып табылады

B) танушы норма болып табылады

C) тиым салушы норма болып табылады

D) диспозитивтік норма болып табылады

E) рұқсат беруші норма болып табылады


6. Конституциялық-құқық ғылымында қолданылатын зерттеу әдісін көрсетіңіз:

A) императивтік әдіс

B) диспозитивтік әдіс

C) салыстырмалы-құқықтық әдіс

D) тиым салу әдісі

E) рұқсат беру әдісі


7. Қазақстан Республикасы құқық жүйесінің негізін қандай құқық саласы құрайды?

A) қаржылық құқық

B) конституциялық құқық

C) мемлекет және құқық теориясы

D) азаматтық құқық

E) әкімшілік құқық


8. Атқаратын міндеттері (мақсаты) бойынша конституциялық-құқықтық қатынастар қалай жіктеледі?

A) уақытша және тұрақты

B) құқықтық және құқықтық емес

C) жалпы және нақты

D) құқық орнатушы және құқық қорғаушы

E) диспозитивтік және императивтік


9. Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттар:

A) Республика заңдарынан басымдығы болады

B) қолдану тәртібін Президент бекітеді

C) қолдану тәртібін Конституциялық Кеңес бекітеді

D) Республика заңдарынан басымдығы болмайды

E) ұлттық құқық жүйесінде маңызы жоқ


10. Төмендегілердің қайсысы конституциялық құқықтың субъектісі болып табылмайды?

A) халық

B) мемлекет және оның құрылымдық бөлімшелері

C) мемлекеттік органдар

D) ҚР-сының азаматтары, азаматтығы жоқ тұлғалар және шетел азаматтары

E) дебаттық және өзге клубтар


11. Конституциялық құқықтың негізгі қайнар көзіне не жатады?

A) Конституциялық заңдар

B) Конституциялық Кеңестің қаулылары

C) Конституция

D) Жоғарғы Соттың нормативтік қаулылары

E) әдет ғұрып


12. Әрекет ететін аумақтық шегі бойынша конституциялық құқықтың қайнар көздері қалай жіктеледі?

A) Конституциялық заңдар және органикалық заңдар

B) конституциялық әдет-ғұрып және конституциялық келісімдер

C) мемлекеттік органдар мен референдумда қабылданған заңдар

D) жалпы ұлттық және аймақтық

E) заң шығарушы билікпен және атқару билігімен шығарылған заңдар


13. Конституциялық құқық ғылымындағы зерттеу әдісіне қандай әдіс жатпайды?

A) тиым салу әдісі

B) статистикалық әдіс

C) салыстырмалы-құқықтық әдіс

D) социологиялық әдіс

E) жүйелі талдау әдіс


14. Конституциялық құқық субъектілеріне белгілі бір әрекеттерді жасауға ұйғаратын нормаларды көрсет:

A) тиым салушы нормалар

B) рұқсат беруші нормалар

C) міндеттеуші нормалар

D) уәкілдік беруші нормалар

E) императивтік нормалар


15. Конституциялық құқық ғылымының пәнін не құрайды?

A) адам және азаматтың конституциялық-құқықтық мәртебесі

B) мемлекеттік органдардың жүйесі мен өкілеттіліктері

C) конституциялық-құқықтық нормалар

D) конституциялық құқықтың қалыптасуы, дамуы және қызмет етуінің заңдылықтары

E) конституциялық құқықтың реттеу әдістері


16. Конституциялық құқықтың қайнар көздеріне төменде көрсетілгендердің қайсысы жатпайды?

A) Президент жарлықтары

B) Үкімет қаулылары

C) Сот шешімдері

D) Парламент заңдары

E) Мәжіліс және Сенаттың регламенті


17. Конституциялық құқық ғылымы:

A) конституциялық-құқықтық нормалар мен институттарды зерттейді

B) конституциялық қадағалауды жүзеге асырады

C) конституциялық міндеттердің орындалуына бақылауды жүзеге асырады

D) ұлттық құқық жүйесіндегі негізгі құқық саласының рөлін атқарады

E) оқу пәні ретіндегі негізгі қызметті жүзеге асырады


18. Конституциялық құқық оқу пәні ретінде:

A) конституциялық қадағалауды жүзеге асырады

B) ұлттық құқық жүйесіндегі негізгі құқық саласының рөлін атқарады

C) конституциялық міндеттердің орындалуына бақылауды жүзеге асырады

D) заңгерлерді дайындау барысында оқытылатын кешенді курс болып табылады

E) ҚР Конституциясы нормаларына ресми талдау жасайды


19. Конституциялық құқық ұғымы келесі аспектілерде қарастырылады:

A) ғылым, оқу пәні және халықаралық құқықтың негізгі институты ретінде

B) ғылым, оқу пәні ретінде

C) ғылым, оқу пәні және құқық саласы ретінде

D) құқық саласы және нормалар жиынтығы ретінде

E) оқу пәні және негізгі құқықтық институт ретінде


20. Конституциялық құқықтың пәні болып табылмайды:

A) саяси мәселелерден туындайтын кейбір мемлекетаралық қатынастар

B) мемлекеттегі сайлау жүйесін ұйымдастырумен байланысты қатынастар

C) мемлекеттегі заңшығару үрдісін реттеумен байланысты қатынастар

D) мемлекеттегі әділсотты ұйымдастырумен байланысты қатынастар

E) конституциялық бақылауды ұйымдастырумен байланысты қатынастар


21. Конституциялық құқық саласы қандай нормалардан қалыптасады:

A) конституциялық-құқықтық нормалардан

B) зерттеу әдістерінен

C) салт дәстүрден

D) тек Конституциядан ғана

E) құқық теориясынан


22. ҚР Конституцияның нормаларына ресми түсіндірме беретін орган:

A) Парламент

B) Үкімет

C) Конституциялық Кеңес

D) Жоғарғы Сот

E) Мәжіліс


23. Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар әр Палата депутаттары жалпы санының келесідей көпшілік дауысымен енгізіледі:

A) елу пайызымен

B) жартысымен

C) бестен төртімен

D) төрттен үшінің көпшілік дауысымен

E) төрттен екісінің көпшілік дауысымен


24. Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізіледі:

A) Республикалық референдумда

B) Үкіметпен

C) Жоғарғы Сотпен

D) Конституциялық Кеңеспен

E) Сенатпен


25. Қазақстан Республикасы Конституциясында жеке тұлғаның құқықтық мәртебесін анықтайтын бөлім:

A) адам және қоғам

B) адам және азамат

C) жеке тұлғаның құқықтық мәртебесі

D) жалпы ережелер

E) адам және жеке тұлға


26. Қазақстан Республикасы Конституциясы қабылданды:

A) 1995 жылы 30 тамызда жалпы халықтық референдуммен

B) 1993 жылы 30 тамызда жалпы халықтық референдуммен

C) 1998 жылы қазан айындағы конституциялық реформамен

D) 1995 жылы ҚР Президентімен

E) 1991 жылы 16 желтоқсанда ҚР Парламентімен


27. Конституцияның мызғымастығының кепілі болып табылады:

A) Президент

B) Конституциялық Кеңес

C) Жоғарғы Кеңес

D) БҰҰ

E) Парламент


28. Конституцияда көрсетілген мәселелер бойынша Конституциялық заңдар қабылданады:

A) Маслихаттарда көпшілік дауыспен

B) Әр Палата депутаттарының жалпы санының кемінде үштен екісімен

C) Сенат депутаттарының жартысымен

D) Мәжіліс депутаттарының жартысымен

E) Жоғарғы Сотпен


29. Қазақстан Республикасының нормативтік-құқықтық актілері бастама алады:

A) Конституциялық заңдардан

B) ҚР Президентінің Жарлықтарынан

C) ҚР Конституциясынан

D) Сот прецеденттерінен

E) ҚР Үкіметінің қаулыларынан


30. 1993 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Президент:

A) заң шығарушы билік басшысы

B) Жоғарғы Кеңес басшысы

C) мемлекет және атқарушы билік басшысы

D) заң шығарушы және атқарушы билік басшысы

E) сот билігінің басшысы


31. Алғаш рет Қазақстан Республикасының Конституциясын қабылдауға негіз болып табылды:

A) Қазақ ССР-ң 25 қазандағы мемлекеттік егемендігі туралы Декларация

B) 1993 жылғы ҚР Конституциясы

C) Кеңестік шарт

D) ТМД- ның жарғылық қ±жаты

E) БҰҰ-ның Жарғысы


32. 1998 жылғы 7 қазандағы Қазақстан Республикасының Конституциясына енгізілген өзгерістер мен толықтырулар бойынша Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі:

A) өзгертілген жоқ

B) 4 жылдан 5 жылға ұзарды

C) 5 жылдан 6 жылға ұзартылды

D) тек кейбір депутаттардың мерзімі ұзартылды

E) 2 жылдан 3 жылға ұзартылды


33. 1991 жылғы Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы Конституциялық Заң бойынша Конституцияның соттық тұрғыда қорғалуын қамтамасыз ететін жоғарғы органды көрсет:

A) ҚР Жоғарғы Кеңесі

B) ҚР Президенті

C) Конституциялық Кеңес

D) Прокуратура

E) ҚР Конституциялық Соты


34. 1993 жылғы Конституцияға сәйкес Жоғарғы Кеңестің өкілеттік мерзімі:

A) анықталмаған

B) 4 жыл

C) 5 жыл

D) 6 жыл

E) 4 жыл 6 ай


35. Конституция өзге актілерден ерекшеленеді:

A) қабылдану және өзгерістер мен толықтырулар енгізу тәртібі бойынша

B) реттеу әдістерінің кеңдігі бойынша

C) мемлекеттің барлық территориясына бірдей тарайтындығы бойынша

D) жеке тұлғаның құқықтық мәртебесін реттеуге байланысты

E) нормаларының құрылысы бойынша ерекшеленеді


36. Конституция мазмұны бойынша өзге актілерден ерекшеленеді:

A) қамту пәнінің кеңдігімен

B) елеулі ерекшеліктерге ие емес

C) қамту пәнінің тарлығымен

D) кейбір қоғамдық қатынастарды реттемейді

E) Конституция мазмұнында міндеттер көрсетілмеген


37. ҚР Конституциясында неше баптан тұрады?

A) 99

B) 98

C) 77

D) 48

E) 97


38. 1998 жылғы 7 қазандағы ҚР Конституциясына енгізілген өзгертулер мен толықтырулар бойынша ҚР Президентінің өкілеттік мерзімі ұзартылды:

A) 6 жылдан 7 жылға

B) 5 жылдан 7 жылға

C) 4 жылдан 7 жылға

D) 5 жылдан 6 жылға

E) 3 жылдан 7 жылға


39. 1998 жылғы 7 қазандағы ҚР Конституциясына енгізілген өзгертулер мен толықтырулар бойынша ҚР Парламенті Сенатының депутаттарының өкілеттік мерзімі ұзартылды:

A) 3 жылдан 5 жылға

B) 4 жылдан 5 жылға

C) 4 жылдан 6 жылға

D) 5 жылдан 6 жылға

E) Сенат депутаттарының өкілеттек мерзімі өзгерген жоқ


40. ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді:

A) 1995 жылы 30 тамызда

B) 1990 жылы 25 қарашада

C) 1998 жылы 7 қарашада

D) 1998 жылы 7 қазанда

E) 1998 жылы 17 желтоқсанда


41. 1998 жылғы 7 қазандағы ҚР Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізілді:

A) ҚР Президентімен

B) халықпен референдум арқылы

C) ҚР Парламентімен

D) ҚР Конституциялық Кеңесімен

E) ҚР Парламенті Сенатымен



42. ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді:

A) 2007 жылы 1 қаңтарда

B) 1995 жылы 30 тамызда

C) 2007 жылы 21 мамырда

D) 2006 жылы 25 қазанда

E) 1991 жылы 16 желтоқсанда


43. ҚР Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар 21 мамыр 2007 жылы енгізілді:

A) ҚР Президентімен

B) ҚР Парламентімен

C) ҚР Конституциялық Кеңесімен

D) Жалпыхалықтық референдумда

E) ҚР Үкіметімен


44. 2007 жылы 21 мамырдағы Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес ҚР Президентінің қызметі:

A) 7 жыл мерзімінде қалады

B) 7 жылдан 5 жыл мерзімге өзгерді

C) 7 жылда 6 жыл мерзімге өзгерді

D) 5 жылдан 7жыл мерзімге өзгерді

E) 5 жылдан 6 жыл мерзімге өзгерді


45. 2007 жылғы Конституцияға енгізілген өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес жеке тұлғаны тұтқындауға және қамауға санкцияны береді:

A) Прокуратура органдары

B) Ішкі Істер органдары

C) Конституциялық Кеңес

D) Сот органдары

E) Конституциялық Сот


46. Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің бөліну қағидасы алғаш рет бекітілді:

A) ҚР-ның мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық Заңында (16.12.1991ж.)

B) 1993 жылғы Конституцияда

C) 1995 жылғы Конституцияда

D) Қазақ ССР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияда (25.10.1990ж.)

E) Кеңестік Шартта


47. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы Конституциялық Заңы қабылданды:

A) 25 қазанда 1990 жылы

B) 30 тамызда 1995 жылы

C) 16 желтоқсанда 1991 жылы

D) 7 қазанда 1998 жылы

E) 16 желтоқсанда 1990 жылы


48. Қазақ ССР-нің мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды?

A) 16 желтоқсанда 1991 жылы

B) 30 тамызда 1995 жылы

C) 7 қазанда 1990 жылы

D) 25 қазанда 1990 жылы

E) 25 қазанда 1991 жылы


49. Конституциялық құрылым дегеніміз не?

A) мемлекеттің конституциясымен немесе конституциялық

құқық актілерімен бекітілген және қорғалатын әлеуметтік, экономикалық және саяси-құқықтық қатынастар жүйесі

B) тек қана саяси-құқықтық қатынастар жүйесі

C) белгілі бір құқықтық қатынастар

D) Конституциямен анықталған, бірақ құқықтық тұрғыда қорғауды талап етпейтін қоғамдық қатынастар жүйесі

E) мемлекетті құқықтық тұрғыда басқарумен байланысты қатынастар жүйесі.


50. Конституциялық құрылым келесі қатынастар жүйесін қамтиды:

A) әлеуметтік, экономикалық

B) саяси, халықаралық, ұлтаралық

C) әлеуметтік, экономикалық, саяси-құқықтық

D) азаматтық, халықаралық, экономикалық

E) әлеуметтік, саяси, азаматтық


51. Конституциялық құрылымның қағидалары көрсетіңіз:

A) халық билігі, мемлекеттік егемендік, біртұтастық, биліктің бөлінуі, құқықтық үстемдігі, идеологиялық және саяси әр алуандық

B) заңдылық, биліктің бөлінуі, соғысты болдырмау, мемлекеттік тілден басқа өзге тілдерді мемлекет территориясында мойындамау

C) біртұтастық, құқықтық үстемдігі және бір идеологияның басым болуы

D) халықаралық құқық қағидаларының барлығы тарайды

E) конституциялық құрылым қағидаларды айқындауды немесе бөліп көрсетуді талап етпейді


52. Экономикалық жүйенің қағидаларын көрсетіңіз:

A) экономикалық жүйені реттеудегі мемлекеттің үстемдігі

B) меншіктің әр алуандығы және заңмен қорғалуы, еркін кәсіпкерлік, заңмен реттелген бәсекенің болуы және тағы басқалар

C) экономикада консервативтік позицияның болуы

D) әлеуметтік жүйенің негіздері тарайды

E) жоспарлы экономиканың кейбір қағидалары және нарықтық экономикалық барлық қағидалары тарайды


53. Қазақстан Республикасында төтенше жағдайды кім енгізеді:

A) ҚР Парламент

B) ҚР Қорғаныс Министрі

C) ҚР Президент

D) ҚР Үкіметі

E) ҚР-ның төтенше жағдай жөніндегі Министрі


54. Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік биліктің қайнар-көзі:

A) Халық

B) ҚР Президенті

C) ҚР Парламенті

D) ҚР Үкіметі

E) ҚР Конституциялық Кеңесі


55. Қазақстан Республикасы қандай мемлекет болып саналады?

A) Президенттік

B) федеративтік

C) конфедерация мүшесі

D) монархиялық

E) азаматтық қауымдастық


56. Қазақстан Республикасы зайырлы мемлекет болғандықтан:

A) жоғарғы моральдық - этиқалық қағиданы ұстайтын мемлекет

B) саяси қызметте жоғары мәдениеттегі мемлекет

C) діни бірлестіктер мемлекеттен бөлінген

D) заң мемлекеттен жоғары тұруды мойындаған мемлекет

E) қоғамның ерекше құқықтарын мойындайтын мемлекет


57. Территориялық құрылысы жағынан Қазақстан Республикасы қандай мемлекет түріне жатады?

A) парламенттік

B) конфедерациялық

C) президенттік

D) федеративтік

E) унитарлық (біртұтас)


58. Халық билігін жүзеге асыру нысандары:

A) Республикалық референдум және сайлау

B) отырыстар

C) мемлекеттік органдарға өз билігін жүзеге асыруды беру

D) дөңгелек столдар

E) дебаттар


59. Діни институттардың мемлекеттік институттардан бөлінуі қандай мемлекеттерге тән?

A) зайырлы мемлекеттерге

B) демократиялық мемлекеттерге

C) құқықтық мемлекеттерге

D) клерикалды мемлекеттерге

E) геократиялық мемлекеттерге


60. ҚР мемлекеттік рәміздері қатарына не жатады?

A) ҚР Конституциясы

B) ҚР территориясы

C) ҚР картасы

D) ҚР қолданатын мөрлері

E) ҚР мемлекеттік елтаңбасы, Туы, Әнұраны


61. Мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдар азаматтардың өтініштері мен басқа да құжаттарға жауаптарды қандай тілде береді?

A) ыңғайлы тілде

B) мемлекеттік тілде немесе өтініш жасалған тілде

C) ағылшын тілінде

D) орыс тілінде

E) ауызша береді


62. Мемлекетке тән барлық элементтердің тәуелсіз мемлекет белгілеріне сәйкес келуі қалай аталады?

A) мемлекеттік сәйкестілік

B) мемлекеттік егеменділік

C) мемлекеттік тәуелсіздік

D) ұлттық егемендік

E) халық егемендігі


63. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі:

A) орыс тілі

B) орыс және қазақ тілі

C) қазақ тілі

D) келісім шартта көрсетілген тіл

E) халықаралық құқықтағы қолданылатын тіл


64. Қазақстан Республикасында демократияның келесі түрлері бекітілген:

A) ашық демократия

B) шектелген демократия

C) өркениетті демократия

D) президенттік демократия

E) өкілетті және тікелей демократия


65. Саяси жүйенің қағидасын көрсетіңіз:

A) саяси плюрализм және идеологиялық саналуандылық

B) жерге жеке меншік

C) кәсіпкерліктің заңмен қорғалуы

D) мемлекеттік тілдің үстемдігі

E) бәсекенің болуы


66. ҚР мемлекеттік және қоғамдық институттардың бірігуіне жол беріле ме?

A) ішінара жол беріледі

B) толық түрде мемлекеттің мүддесіне сай келсе жол беріледі

C) жол берілмейді

D) халықаралық ұйымдармен шешіледі

E) жол беріледі


67. ҚР меншіктің келесі түрлері танылады:

A) мемлекеттік меншік

B) жеке меншік

C) қоғамдық меншік

D) заңды тұлғаның меншігі

E) мемлекеттік және жеке меншік


68. Конституциялық құрылым сипатталады:

A) конституцияның болуымен

B) конституцияның болмауымен

C) халықаралық ұйымдардың танылуымен

D) конституцияның болуы шарт емес

E) Ұлттар Ассамблеясының болуымен


69. ҚР қызметінің түбегейлі қағидалары:

A) қоғамдық татулық, саяси тұрақтылық, халық игілігін көздейтін экономикалық даму және ұлтаралық татулық

B) қоғамдық татулық, саяси тұрақтылық, ұлтаралық татулық және қазақстандық патриотизм

C) қоғамдық татулық және саяси әралуандылық

D) нарықтық экономиканы жетілдіру және қазақстандық патриотизм

E) қоғамдық татулық, саяси тұрақтылық, халық игілігін көздейтін экономикалық даму және қазақстандық патриотизм, мемлекеттегі маңызды мәселелерді демократиялық әдістермен шешу


70. ҚР-да билік тармақтарының қызмет етуі:

A) тежемелік және тепе-теңдік сақтау жүйесіне сәйкес

B) өзара құрметтеу қағидасына сәйкес

C) әділдік қағидасына сәйкес

D) бірін-бірі бақылау арқылы

E) бірін-бірі өзара тежеу арқылы


71. ҚР қызметінің түбегейлі принциптеріне:

A) қоғамдық келісімділік пен саяси тұрақтылық жатады

B) мемлекеттің өміріндегі маңызды мәселелерді тек референдум арқылы шешу жатады

C) тек қоғамдық келісімділік жатады

D) тек саяси тұрақтылық

E) тек қазақстандық патриотизм жатады


72. ҚР конституциялық құрылысында бекітілген демократия нысандары:

A) тек өкілетті демократия

B) тек тікелей демократия

C) өкілетті және тікелей демократия

D) конституциялық құрылыс негіздерінде демократия нысандары бекітілмеген

E) жергілікті референдум демократия принципы ретінде бекітілген


73. Өкілетті демократияның көрінісі ретінде:

A) Мемлекеттік билікте өкілетті органдардың болуымен сипатталады

B) Орталық атқарушы билік органына бағынған, жергілікті мемлекеттік басқару органдардың болуымен сипатталады

C) Тек қана жергілікті өкілетті органның болуымен сипатталады

D) Сот билігімен сипатталады

E) ҚР Конституциясында демократия нысандары туралы нормалар көрініс таппаған


74. Қазақстан Республикасы унитарлы мемлекет ретінде біртұтас құрылым:

A) территорияның біртұтастығы және әкімшілік құқықтық бірлестіктерге бөлінуімен сипатталады

B) Автономиялық облыстар мен аймақтардың болуымен сипатталады

C) Мемлекеттік мәртебесі бар территориялық бірліктермен сипатталады

D) Біріккен мемлекеттер одағымен сипатталады

E) республикалардың болуымен сипатталады


75. Унитарлы мемлекеттің белгісі болып:

A) Біртұтас азаматтылық заңнама және мемлекеттік органдар жүйесімен сипатталады

B) Тек біртұтас азаматтылықпен сипатталады

C) Біртұтас заңнамамен сипатталады

D)Тек біртұтас мемлекеттік органдар жүйесімен сипатталады

E) Әр – түрлі азаматтық және біртұтас заңнамамен сипатталады


76. ҚР Конституциясына сай тепе – теңдік тежемелі жүйеге:

A) Парламенттік импичмент кіреді

B) ҚР Президентінің «Вето» құқығы, парламент импичменті, Үкіметке сенімсіздік білдіру

C) ҚР Президентінің «Вето» құқығы

D) ҚР Конституциясында тепе – теңдік тежемелі жүйе бекітілмеген

E) Парламент Сенатына сенімсіздік білдіру


77. ҚР саяси жүйесінің негізін қалыптастырады:

A) Тек мемлекеттік институттардың болуы

B) Тек саяси партиялардың болуы

C) Тек қоғамдық ұйымдардың болуы

D) Тек халықаралық ұйымдардың болуы

E) Қоғамдық бірлестіктер (саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар, діни бірлестіктер) мен мемлекеттік институттармен сипатталады


78. Қазақстан Республикасының азаматтығын беру немесе беруден бас тарту туралы шешімді кім қабылдайды?

A) ҚР-ның Үкіметі

B) ҚР-ның Парламенті

C) ҚР-ның Президенті

D) ҚР-ның Жоғарғы Соты

E) Тиісті әкімшілік-аумақтық әкімшіліктер


79. Әлеуметтік-экономикалық құқықтар тобына жататын құқықты көрсетіңіз

A) өмір сүру құқығы

B) ар-ождан бостандығы құқығы

C) ақпаратты алу және сөз бостандығы құқығы

D) енбек ету, қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдау құқығы

E) жеке өмірге қол сұқпаушылық құқығы


80. Адам құқықтары өз мазмұны бойынша қалай жіктеледі?

A) адам және азаматтарға қатысты құқықтар

B) бірінші, екінші және үшінші топтың құқықтары

C) жеке, саяси және әлеуметтік-мәдени құқықтар

D) негізгі және қосалқы құқықтар

E) ажырамас құқықтар

81. Жеке тұлғаның құқықтық мәртебесін қандай элементтер құрайды?

A) құқықтар мен бостандықтар

B) тек-қана құқықтар

C) тек-қана міндеттер

D) міндеттер және азаматтылығы

E) құқықтар, бостандықтар және міндеттер


82. Қосазаматтық Қазақстан Республикасында:

A) барлық азаматтарға берілуі мүмкін

B) рұқсат етілмеген

C) Сыртқы Істер министрлігінің келісімімен беріледі

D) ҚР Үкіметінің келісімімен беріледі

E) тек-қана ТМД-ға кіретін мемлекеттер азаматтарына рұқсат етіледі


83. Азаматтықтан айырылуға негіз болып табылмайды:

A) егер тұлға адамзатқа қарсы халықаралық құқықта көзделген қылмыс жасаса

B) ҚР-ның егемендігі мен тәуелсіздігіне саналы түрде қарсы шықса

C) ҚР-сы аумағының бірлігі мен тұтастығын бұзуға шақырса

D) басқа мемлекеттің қауіпсіздік, полиция және өзге де мемлекеттік органдарына қызметке тұрса

E) Мемлекеттік нышандарды дұрыс қолданбаса


84. Тек Қазақстан Республикасының азаматтарына тиісті міндетті көрсетіңіздер:

A) ҚР-сы Конституциясын және заңдарын сақтау

B) басқа адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын құрметтеу

C) Қазақстан Республикасын қорғау

D) заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеу

E) енбек ету міндеті


85. Санкциясыз жеке тұлғаны қанша уақыттан аспайтын мерзімге ұстауға болады?

A) 10 сағат

B) 24 сағат

C) 36 сағат

D) 72 сағат

E) бір тәулік


86. Жеке тұлғаның саяси құқықтарына жатпайды:

A) сайлау құқығы

B) сайлану құқығы

C) Республикалық референдумға қатысу құқығы

D) мемлекет ісін басқаруға тікелей және өз өкілдері арқылы қатысу құқығы

E) еркін жүріп-тұру және тұрғылықты мекенді өз қалауы бойынша таңдап алу құқығы


87. Қазақстан Республикасының азаматтығынан шығуға рұқсат беруден бас тартуға негіз болып табылмайды:

A) ҚР-сы алдында өтелмеген міндеттемелері болса

B) кәмілет жасқа толмаған азамат болса

C) ҰҚК-нің қызметкері болса

D) сот үкімі бойынша жазаны өтеп жүрсе

E) азаматтықтан шығу ҚР-ның мемлекеттік қауіпсіздігі мүдделеріне қайшы келсе


88. Тұрғын үйге қол сұқпау құқығын адам құқықтарының қандай тобына жатқызамыз?

A) еңбек ету құқықтарына

B) экономикалық құқықтарға

C) саяси құқықтарға

D) конституциялық құқықтарға

E) құқықтық қағидаларға


89. Қазақстан Республикасы азаматтығын алу негізіне не жатпайды?

A) ҚР-да тууы бойынша

B) ҚР-ның азаматтығына қабылдау

C) ҚР-ның халықаралық шарттарында көзделген негіздер бойынша

D) ҚР-ның азаматымен некеге тұру

E) ҚР-сы азаматын асырап алу


90. Қазақстан Республикасында шетел азаматтары ретінде кімдер танылады?

A) ҚР-ның азаматтары емес тұлғалар

B) өзінің басқа мемлекеттің азаматы болып табылатынына қатысты дәлелі толық емес шетел азаматтары

C) басқа мемлекеттің азаматы болып табылатынына қатысты дәлелі жоқ адамдар

D) ҚР-ның азаматы емес және де басқа мемлекеттің азаматы екендігі туралы тиісті дәлелдері бар адамдар

E) ҚР-ның азаматымен некеге отырған адамдар


91. Саяси баспана беру мәселесін кім шешеді?

A) ҚР Парламенті

B) ҚР Президенті

C) ҚР Үкіметі

D) ҚР Сыртқы Істер министірлігі

E) ҚР Конституциялық Кеңесі


92. ҚР-да азаматтығы жоқ адамдар ретінде кімдер танылады?

A) ҚР-ның азаматтары емес тұлғалар

B) өзінің басқа мемлекеттің азаматы болуына қатысты дәлелі жоқ тұлғалар

C) ҚР-ның азаматы емес және де басқа елдің азаматы болуына қатысты дәлелі жоқ тұлғалар

D) басқа елдің азаматтылығына қатысты тиісті дәлелі бар тұлғалар

E) бұрын ҚР-ның азаматымен некеде тұрған тұлғалар


93. Ар-ождан бостандығы қандай құқықтар тобына жатады?

A) жеке бастың құқықтарына

B) экономикалық құқықтарға

C) әлеуметтік құқықтарға

D) халықаралық құқықтарға

E) саяси құқықтарға


94. ҚР азаматын азаматтығынан айыруға бола ма?

A) жоқ

B) иә

C) уақытша болады

D) ішінара

E) құқықбұзушылық жасаса


95. Азаматтық дегеніміз не?

A) жеке тұлғаның құқықтық мәртебесінің ерекше формасы

B) құқықтық мәртебе

C) міндеттер мен құқықтарды алып жүрудің өзіндік формасы

D) мемлекет пен жеке тұлға арасындағы өзара құқықтар мен міндеттер жүктелетін тұрақты құқықтық байланыс

E) құқықтарға ие болудың ерекше формасы


96. Қандай жағдайда азамат шет елге берілуі мүмкін?

A) шет мемлекеттің заңын бұзған жағдайда

B) мемлекет қажет деп тапқан жағдайда

C) халықаралық шарттарда белгіленген жағдайда

D) аса ауыр қылмыс жасаған жағдайда

E) халықаралық ұйымдар талап еткен жағдайда


97. ҚР-сы азаматтығынан айыруға негіз болып табылады:

A) әкімшілік құқықбұзушылық жасаса

B) міндеттерін орындаудан бас тартса

C) қылмыс жасаса

D) басқа мемлекетте кәсіпкерлік қызметпен айналысса

E) азаматтықты жалған, жасанды құжат беру алғандығы дәленденсе


98. Әскери қызметкерлерге тыйым салынады:

A) шығармашылықпен айналысуға

B) шет мемлекеттерге баруға

C) коммерциялық ұйымдардың қызметін пайдалануға

D) кәсіптік одақтарда мүшелікте болуға

E) діни орталықтарға баруға


99. Әскери қызметкерлерге тыйым салынады:

A) саяси партияны қолдап сөйлеуге

B) шет мемлекеттерге баруға

C) коммерциялық ұйымдардың қызметін пайдалануға

D) ғылыммен айналысуға

E) діни орталықтарға баруға


100. Адам және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерінің келесі түрлері болады:

A) әлеуметтік, экономикалық және заңдық

B) мәдени, экономикалық және заңдық

C) әлеуметтік, ұлттық және заңдық

D) мемлекеттік және заңдық

E) демократиялық және заңдық


101. ҚР Конституциясына сәйкес азаматтар жоғарғы білім алуға:

A) міндетті

B) құқылы

C) өзге біреудің құқығына қайшы келмесе ерікті

D) құқығы бар, кейбір шектеулерді қоспағанда

E) тиіс, кейбір жағдайларда міндетті


102. ҚР Конституциясына сәйкес азаматтар орта білім алуға:

A) міндетті

B) құқылы

C) өзге біреудің құқығына қайшы келмесе ерікті

D) құқығы бар, кейбір шектеулерді қоспағанда

E) тиіс, кейбір жағдайларда міндетті


103. ҚР-да шет ел азаматтары қандай құқықтардан шектелген:

A) КР жоғарғы оқу орындарында білім алуына

B) ҚР территориясында еңбек етуіне

C) ҚР азаматымен некеде тұруына

D) ҚР территориясында кәсіпкерлікпен айналысуға

E) ҚР құқыққорғау органдарында қызмет арқаруға


104. Азаматтың саяси құқығына келесілер кіреді:

A) жерге жеке меншік құқығы

B) жеке меншікке ие болу құқығы

C) сайлау және сайлану құқығы

D) кәсіп түрін таңдау құқығы

E) ҚР территориясында еркін жүріп тұру құқығы


105. Жеке тұлғаның экономикалық құқықтар тобына кіреді:

A) кәсіпкерлікпен айналысу құқығы

B) қайырымдылықпен айналысу құқығы

C) еңбек ету құқығы

D) сайлану құқығы

E) ҚР территориясында еркін жүріп-тұру құқығы


106. Жеке тұлға өзінің қандай дінге және партияға жататынын көрсетуге:

A) міндетті емес

B) міндетті

C) өзгелердің мүддесіне қайшы келген жағдайда ғана міндетті

D) Сайлау кезінде міндетті

E) тек көпшіліктің өтініші бойынша ғана көрсетуге тиіс


107. Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарда саяси партиялардың ұйымдарын құруға рұқсат етіле ме?

A) мемлекеттік органдарда саяси партиялардың ұйымдарын құруға мүмкіндік береді

B) мемлекеттік органдардың келісімімен рұқсат етіледі

C) Рұқсат етілмейді

D) Мемлекеттік билік тармағына байланысты

E) Нақты саяси институттық қызметінің бағытына байланысты


108. Саяси партияны мемлекеттік тіркеуден өткізу үшін қанша мүше болу керек?

A) бір мың адамнан кем емес

B) екі мың адамнан кем емес

C) елу мың адамнан кем емес

D) екі мың адамнан көп емес

E) бес жүз адамнан кем емес


109. Саяси партияға мүшелікте болуына жол берілмейді:

A) ғылыми қайраткерлерге

B) азаматтығы жоқ адамдарға

C) зейнеткерлерге

D) оқытушыларға

E) студенттерге


110. Үкімет мүшелерінің саяси партиядағы ақы төленетін қызметтерді атқаруға құқығы бар ма?

A) жоқ

B) бар

C) басшылық қызметтен басқаларын атқаруға болады

D) құрылтайшылардың келісімімен атқаруы мүмкін

E) ішіара атқарады


111. Саяси партияларға Қазақстан Республикасының азаматы неше жастан мүше бола алады?

A) 21 жастан

B) 18 жастан

C) 23 жастан

D) 16 жастан

E) 19 жастан


112. Саяси партияларды мемлекеттік тіркеуді қандай орган жүзеге асырады?

A) ҚР-сының Әділет министрлігі

B) саяси партияларды тіркеуден өткізу міндетті емес

C) ҚР-сының Президент әкімшілігі

D) Ішкі істер органдары

E) ҚР-сының Парламенті


113. Саяси парияларды қаржыландыру көзіне не жатпайды?

A) мүшелікке кіру жарнасы

B) мүшелік жарна

C) діни бірлестіктерден алған қаражат

D) жарна

E) заңмен рұхсат етілген басқа да кірістер


114. ҚР Конституциясына сай азаматтардың бірлесу бостандығы қалай жүзеге асырылады?

A) Саяси партиялардың мүшесі болуы арқылы

B) Сайлау құқығы арқылы

C) Мемлекеттік органға сайлану арқылы

D) Мемлекеттік қызметке өту арқылы

E) Бірлесу бостандық құқығы ҚР Конституциясында бекітілмеген


115. ҚР саяси партиялардың қызметін қаржыландыруға кімдерге тиым салынады?

A) Азаматтарға

B) Шет ел саяси партиялары мен шетел азаматтарына

C) Қоғамдық бірлестіктерге

D) Заңды тұлғаларға

E) Тыйым салынбаған


116. Саяси партиялардың қоғамдық ұйымдардан айырмашылығы

A) Тек ҚР азаматтардың мүшелігімен қалыптасуымен

B) Азаматтығы жоқ адамдардың мүшелігімен қалыптасуымен

C) Босқындардың мүшелігімен қалыптасуымен

D) Шет ел азаматтарының мүшелігімен қалыптасуымен

E) айырмашылығы жоқ


117. Саяси партиялар фракциясы қандай лауазымды тұлғаларды тағайындауға қатысады?

A) ҚР Президентін тағайындауға қатысады

B) Премьер – Министрді тағайындауға қатысады

C) Бас прокурорды тағайындауға қатысады

D) Ұлттық Банк төрағасын тағайындайды

E) саяси партиялар фракцияларды мемлекеттік билік органдарының лауазымды тұлғалардың тағайындауға қатысу өкілеттілігі жоқ


118. Пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша депутаттық мандат бөлінісіне төмендегідей дауыс жинаған партиялар жіберіледі.

A) сайлаушылардың 10% кем емес дауысын жинаған

B) сайлаушылардың 5% кем емес дауысын жинаған

C) сайлау кедергісі айқындалмаған

D) сайлаушылардың 7% кем емес дауысын жинаған

E) сайлаушылардың 3% кем емес дауысын жинаған


119. Президенттің кезекті сайлауы қай уақытта өткізіледі:

A) қаңтар айының бірінші жексенбісі

B) желтоқсан айының соңғы тоқсаны

C) қазан айының бірінші жексенбісі

D) наурыз айының бірінші жексенбісі

E) желтоқсан айының бірінші жексенбісінде


120. Сайлау комиссияларының біртұтас жүйесіне кірмейтін орган:

A) орталық сайлау комиссиясы

B) территориялық сайлау комиссиясы

C) округік сайлау комиссиясы

D) аудандық сайлау комиссиясы

E) учаскелік сайлау комиссиясы


121. Орталық сайлау комиссиясының өкілеттілік мерзімі:

A) 5 жыл

B) 3 жыл

C) 10 жыл

D) 1 жыл

E) 2 жыл


122. Президенттікке кандидат келесі жағдайда сайланды деп есептеледі:

A) сайлауға қатысқан сайлаушылардың 50%-тен астам дауысын жинаса

B) сайлауға қатысқан кандидаттардаң ең көп дауыс жинаса

C) сайлаушылардың жалпы санының 50% дауысын жинаса

D) сайлауға қатысқандардың 2/3 дауысын жинаса

E) басқа кандидаттарға қарағанда дауыс жинамаса


123. Округтік сайлау комиссиялары неше мүшеден құрылады?

A) 5 мүшеден

B) 7 мүшеден

C) 10 мүшеден

D) 12 мүшеден

E) 15 мүшеден


124. Әр сайлау учаскесінде сайлаушылардың саны қанша болу керек?

A) 5 000 сайлаушылардан көп емес

B) 2 000 сайлаушылардан көп емес

C) 5 000 сайлаушылардан артық

D) 3 000 сайлаушылардан көп емес

E) 3 000 сайлаушылардан көп


125. Сайлау бюллетеньдері сайлау комиссияларына қандай уақытта беріледі?

A) сайлауға дейін 10 күн қалғанда

B) сайлауға дейін 14 күн қалғанда

C) сайлауға дейін 1 күн қалғанда

D) сайлауға дейін 3 күн қалғанда

E) сайлау күнінде


126. ҚР Президентін сайлау нәтижесі туралы хабарлама бұқаралық ақпарат құралдарында қашан жариялану керек?

A) сайлау өткізілген күннен бастап 14 күннен кем емес мерзімде

B) сайлау өткізілген күннен бастап 10 күннен кем емес мерзімде

C) сайлау өткізілген күннен бастап 7 күннен кем емес мерзімде

D) сайлау өткізілген күннен бастап 5 күннен кем емес мерзімде

E) сайлау күнінен кейінгі күні


127. Сенат депутаттарын сайлау кезіндегі қайта дауыс беру қашан өткізіледі?

A) алғашқы дауыс беруден кейін 7 күн ішінде

B) алғашқы дауыс беруден кейін 5 күн ішінде

C) алғашқы дауыс беруден кейін 3 күн ішінде

D) алғашқы дауыс берілген күні

E) мүлдем өткізілмейді


128. Сайлау комиссиясының біртұтас жүйесіне кіреді:

A) аумақтық сайлау комиссиялары

B) селолық сайлау комиссиялары

C) аудандық сайлау комиссиялары

D) қалалық сайлау комиссиялары

E) ауданаралық сайлау комиссиялары


129. Орталық сайлау комиссиясының Төрағасының:

A) жоғарғы білімі болуы керек

B) жоғарғы саяси білімі болуы керек

C) жоғарғы заң білімі болуы керек

D) жоғарғы білімінің болуы шарт емес

E) жоғарғы арнайы білімі болуы керек


130. Сайлау алдындағы үгіт жүргізуге тиым салынады:

A) сайланушыға

B) сайланушының сенім білдірген өкілдеріне

C) сайланушының партияласына

D) зейнеткерлерге

E) судьяларға


131. Сенат депутатын сайлау өткізілуі тиіс:

A) үш тәулік ішінде

B) бір апта ішінде

C) ҚР Президенті анықтаған уақыт аралығында

D) бір тәулік ішінде

E) Сенат депутаттарының көпшілік дауысымен анықталынады


132. Сайлау комиссиясының біртұтас жүйесіне кіреді:

A) селолық сайлау комиссиялары

B) округтік сайлау комиссиялары

C) аудандық сайлау комиссиялары

D) қалааралық сайлау комиссиялары

E) ауданаралық сайлау комиссиялары


133. Сенат депутатын сайлауының қорытындысын Орталық сайлау комиссиясы:

A) сайлау өткізілген күні шығаруы тиіс

B) үш тәулік мерзімінен кешіктірмей шығаруы тиіс

C) заңда көрсетілмеген

D) жеті күн мерзімінен кешіктірмей шығаруы тиіс

E) тиісті әкімшілік территорияның өкілді билік органы анықтайды


134. Мәжіліс депутаттарын сайлаудың Конституцияға сәйкестігін қарау құзіреті берілген:

A) ҚР Президентіне

B) ҚР Бас Прокуратурасына

C) Парламент Сенатына

D) Премьер - Министрге

E) Конституциялық Кеңеске


135. Президенттікке үміткерлердің максималды саны:

A) 10

B) ҚР Парламенті депутаттары анықтайды

C) Конституциялық Кеңес мүшелерінің басым көпшілігінің дауысымен анықталынады

D) 3

E) шек қойылмаған


136. Рефендумға шығарылған Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар, егер олар үшін облыстардың, республикалық маңызы бар қалалардың жєне Астананың халқының кемінде қанша дауыс берсе қабылданды деп есептеледі?

A) Азаматтардың жартысынан астамы

B) азаматтардың кемінде үштен екіден астамы

C) азаматтардың кемінде екіден үш дауысы

D) азаматтардың жартысынан аз

E)азаматтардың бірден бес дауысы


137. Референдумда қабылданған ҚР Конституциясы бойынша референдум нәтижелері қанша мерзімнен кейін күшіне енеді?

A) ресми түрде жарияланған күннен бастап

B) 10 күннен кейін

C) 5 күннен кейін

D) 1 күннен кейін

E) 1 айдан кейін


138. Республика азаматттардың, қоғамдық бірлестіктерінің референдумға қойылған мәселе бойынша пікірлерін білдіру құқығы қандай құқыққа кепілдік береді?

A) өз пікірін білдіру

B) сөз бостандығы

C) өтініш жасау

D) қарсы пікір айту

E) тең құқығына


139. Референдумды әзірлеу мен өткізуге байланысты шығыстар қандай қаражаттар есебінен қаржыоандырылады?

A) тек қана республикалық бюджеттен

B) тек облыстық және республикалық бюджеттен

C) Президенттің қорынан

D) Парламенттің қорынан

E) Үкіметтің қорынан


140. Орталық сайлау комиссиясының Төрағасын және екі мүшесін, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитеттің Төрағасын және екі мүшесін қызметке қанша мерзімге тағайындайды?

A) 5 жыл

B) 6 жыл

C) 4 жыл

D) 3 жыл

E)1 жыл


141. Республика Парламенті депутаттарын сайлау қандай заңмен реттеледі?

A) Конституциялық заңмен

B) сайлау туралы заңмен

C) конституциямен

D) заңмен

E) ҚР парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы заңмен


142. ҚР Президентті, Парламент депутаттарын сайлау қорытындыларын кім анықтайды?

A) аумақтық сайлау комиссиясы

B) округтік сайлау комиссиясы

C) аудандық сайлау комиссиясы

D) ауданаралық сайлау комиссиясы

E) орталық сайлау комиссиясы


143. Аумақтық сайлау комиссиясы қанша адамнан құралады:

A) 5

B) 6

C) 4

D) 7

E) 8


144. Референдум өткізі туралы шешім қабылдау құқығына кім ие?

A) Қазақстан Республикасының Парламенті

B) Қазақстан Республикасының Үкіметі

C) Парламент Сенаты

D) Парламент Мәжілісі

E) Қазақстан Республикасының Президенті


145. Республикалық референдумда келесі мәселелер қарастырылады:

A) Конституцияны қабылдау

B) рақымшылық жасау актісі

C) мемлекеттік органдардың арасындағы қатынастарды шешу

D) бюджет және салық жүйесі

E) ұлттық қауіпсіздік мәселесі


146. Белгілі бір заңды, жалпы халықтық дауыс беру арқылы қабылдау үшін өткізілетін референдум ол:

A) императивтік референдум

B) заң шығарушы референдум

C) факультативті референдум

D) диспозитивтік референдум

E) аймақтық референдум


147. Республикалық референдумға қатысуға құқығы жоқ адамдарды көрсетіңіз:

A) ҚР-ның азаматтылығын өтініш арқылы алған адамдар

B) 20 жасқа толмаған адамдар

C) шетел азаматымен некеге отырған азаматтар

D) әкімшілік жауапкершілікке тартылған азаматтар

E) бас бостандығынан айырылған азаматтар


148. Республикалық референдумды тағайындау жөніндегі бастамашылықты қандай субъект білдіре алмайды?

A) ҚР-сының Президенті

B) ҚР-сының Парламенті

C) ҚР-сының Үкіметі

D) ҚР-сының Конституциялық Кеңесі

E) Республикалық референдумға қатысу құқығы бар, екі жүз мыңнан кем емес Республика азаматтары


149. Референдумды өткізу туралы шешім қабылданған күннен бастап ол қанша мерзімнен кешіктірілмей өткізілуі тиіс?

A) 1 ай

B) 2 ай

C) 3 ай

D) 4 ай

E) 6 ай


150. Республикалық референдумның Конституцияға сай өткізілгені туралы мәселені қандай мемлекеттік орган қарайды?

A) Президент

B) Парламент

C) Жоғарғы Сот

D) Конституциялық Кеңес

E) Үкімет


151. Республикалық референдум туралы заңның орындалуына бақылауды жүзеге асыратын мемлекеттік органды көрсетіңіз:

A) Парламент

B) Орталық сайлау комиссиясы

C) Конституциялық Кеңес

D) Жоғарғы Сот

E) Президент


152. Республикалық референдумның пәні болып табылады:

A) Республикалық бюджетті бекіту

B) Жоғарғы Соттың Төрағасын тағайындау

C) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу

D) ағымдағы заңдарды қабылдау

E) халықаралық шарттарды ратификациялау


153. Орталық сайлау комиссиясының Төрағасын және екі мүшесін, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитеттің Төрағасын және екі мүшесін қызметке кім тағайындайды?

A) Президент

B) Сенат

C) Мәжіліс

D) Сенат келісімімен президент

E) Мәслихат


154. Қазақстан Республикасының Президенті:

A) Атқарушы билік басшысы

B) Заң шығарушы билігінің басшысы

C) Сот билігінің басшысы

D) Мемлекет басшысы

E) Үкімет басшысы


155. ҚР-ның Конституциясына сәйкес Президент:

A) Қарулы Күштердің қызметкері болып табылады

B) Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады

C) Қарулы Күштердің үйлестірушісі болып табылады

D) Қарулы Күштердің басшысы болып табылады

E) Қарулы Күштердің Бас Штабының Бастығы болып табылады


156. ҚР Президентінің 2007 жылғы 21 мамырдағы Конституцияға өзгерістер мен толықтыруларға сәйкес өкілеттілік мерзімі:

A) 7 жыл

B) 5 жыл

C) 10 жыл

D) 6 жыл

E) 4 жыл


157. ҚР Президентінің құзіретінің аумағына кірмейтін мәселелер:

A) Қазақстанның халқына елдегі жағдай туралы жыл сайын жолдау жасау

B) Қазақстан Республикасының дипломатиялық өкілдіктерінің басшыларын тағайындап қайта шақыртып алу

C) халықаралық шарттарды бекіту

D) республикалық референдум өткізу туралы шешім қабылдау

E) азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асыру


158. ҚР Президентінің құзіретіне кірмейді:

A) Қазақстан халқына елдегі жағдай туралы жыл сайынғы жолдауын арнайды

B) Сенат Төрағасын бекітеді

C) Ұлттық Банктін төрағасын тағайындайды

D) Республикалық бюджетті бекітеді

E) дипломатиялық өкілдіктердің басшыларын тағайындап қайта шақыртады

159. Төменде көрсетілген жағдайлардың қайсысы Президентті орнынан босатудың негізі болып саналмайды:

A) Қылмыс жасау кезінде ұсталса

B) Импичмент қабылданса

C) денсаулығына байланысты өз қызметін жүзеге асыра алмау

D) мемлекетке опасыздық жасау

E) әкімшілік құқық бұзушылық жасаса


160. Қазақстан Республикасы Президентінің құзіретіне төмендегі қызметтердің қайсысы кірмейді?

A) азаматтарға кешірім жасауды жүзеге асырады

B) Конституциялық Кеңестің Төрағасын тағайындайды

C) қоршаған табиғи ортаны және ресурстарын тиімді қолдану мен қорғаудың бағдарламаларды дайындап және оның жүзеге асуын қамтамасыз етеді

D) Президент Әкімшілігін қалыптастырады

E) Қауіпсіздік Кеңесін құрады


161. Қазақстан Республикасы Президенті мемлекетте қандай қызметті атқарады?

A) заңшығарушы билікті жүзеге асырады

B) атқарушы билікті басқарады

C) сот билігінің жалпы басқаруын жүзеге асырады

D) мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының үйлесімді жұмыс істеуін камтамасыз етеді

E) конституциялық қадағалау органының қызметін атқарады


162. Қазақстан Республикасы Президенті қандай актілер қабылдайды?

A) Бұйрықтар мен нұсқаулар

B) Нұсқаулар

C) Жарлықтар

D) Қаулылар мен міндетті шешімдер

E) Шешімдер


163. Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына қандай лауазымды тұлға қол қояды?

A) Сенат төрағасы

B) Президент

C) Сыртқы істер Министрі

D) БҰҰ-ның Бас Хатшысы

E) Төтенше және өкілетті елші


164. Қазақстан Республикасы Президенті қызметіне келуіне байланысты қойылатын шектеулерге жатпайды:

A) өкілетті органның депутаты болуға құқығы жоқ

B) кәсіпкерлік қызметпен айналысуға, өзге де ақы төленетін қызметтерді атқаруға құқығы жоқ

C) өз өкілеттігін жүзеге асыру кезеңінде саяси партиядағы қызметін жүзеге асыруға құқығы жоқ

D) ғылыммен және ағарту ісімен айналысуға

E) коммерциялық ұйымның басқарма кеңесінде мүше болуға құқығы жоқ


165. Қазақстан Республикасы Президенті болуы үшін қойылатын талаптарға төменгі талаптардың қайсысы кірмейді?

A) Қазақстан Республикасының азаматтығына туғаннан ие болу керек

B) 40-тан жас болмауы керек

C) Қазақстан Республикасының территориясында соңғы 15 жыл ішінде µмір сүруі керек

D) Ұлты қазақ болу керек

E) мемлекеттік тілді еркін меңгеруі керек


166. Қазақстан Республикасының Экс-Президенті:

A) Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының өмір бойы депутаты болуға құқылы

B) Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісінің өмір бойы депутаты болуға құқылы

C) Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесінің құрметті мүшесі болып табылады

D) Қазақстан Республикасы кешірім туралы коммиссиясының тұрақты мүшесі болуға құқылы

E) Қазақстан Республикасы Конституциялық Кенесінің өмір бойы мүшесі болып табылады


167. Қазақстан Республикасы Президентінің қызметіне кіретін құзіретті көрсетіңіздер:

A) республикалық және жергілікті бюджеттің орындалуын қамтамасыз етеді

B) бюджет жобасын бекітеді

C) Парламент жұмысына жауап береді

D) Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы сұрақтарды шешеді

E) Үкімет қызметін басқарады, ұйымдастырады және тұрақты түрде жұмысына жауап береді


168. Қазақстан Республикасы Президентіне қандай жағдайда импичмент жариялануы мүмкін?

A) Еңбек заңдылығын бұзған жағдайда

B) әкімшілік құқық бұзушылық үшін

C) мемлекетке қарсы опасыздық жасаған жағдайда

D) Парламентті таратқан жағдайда

E) аса ірі мөлшерден мемлекеттік қаражаттарды ысарап еткен жағдайда


169. Қазақстан Республикасы Президентіне сайлануға үміткерге жас мөлшеріне байланысты келесі талап қойылады:

A) 20 жасқа толған болуы керек

B) 35 жасқа толған болуы керек

C) 40 жасқа толған болуы керек

D) 45 жасқа толған болуы керек

E) 50 жасқа толған болуы керек


170. Қандай сәттен бастап ҚР Президентінің өкілеттілігі тоқтатылды деп есептеледі:

A) Жаңадан сайланған Республика Президенті қызметіне кіріскен сәттен бастап

B) Республика Парламентті таратылған жағдайда

C) Саяси партияға мүшелікке кірген сәттен бастап

D) Өкілді органның депутаты болған сәттен бастап

E) Кәсіпкерлік қызметпен айналысқан сәттен бастап


171. ҚР Тұңғыш Президентіне қандай құқық берілген:

A) Үкімет отырыстарына төрағалық ету

B) Ішкі саясаттын негізгі бағыттарын айқындау

C) Конституциялық Кеңестің өмір бойлық мүшесі болу құқығы

D) Халық алдында сөз сөйлеу

E) Халықаралық шарттарға қол қою


172. Президент заң шығару құзіреттілігіне ие бола ала ма?

A) Иә, Президент заң шығару билігін жүзеге асыратын тұлға

B) Иә, Парламенттін жалпы отырысында Президенттің бастамасы бойынша 1 жыл мерзімге дейін заң шығару өкілдігін беруі мүмкін.

C) Иә, Парламенттін әр палаталарының депутаттарының ы санының 2/3 бөлігнің қолдауымен және Президенттін бастамасымен 1 жыл мерзімге дейін заң шығару өкілдігін беруі мүмкін.

D) Жоқ, мүмкін емес

E) Ерекше шұғыл жағдайларда мүмкін


173. ҚР Президенттігіне ҚР тұңғыш Президентінен басқа тұлға қанша рет сайлана алады?

A) Бір рет

B) Екі рет

C) Үш рет

D) Төрт рет

E) Бес рет


174. ҚР Президент Бас Прокурорды қандай органдардың немесе лауазымды тұлғаның келісімімен тағайындайды?

A) Мәжіліс депутаттарының

B) Парламенттің

C) ешкімнің рұқсаты керек жоқ

D) Сенаттың

E) Премьер-Министрдің


175. ҚР Президенті өз қызметін мерзімінен бұрын тоқтатса, оның қызметін кім жалғастырады:

A) Премьер-Министр

B) Алматы облысының әкімі

C) Парламент Мәжілісінің Төрағасы

D) Парламент Сенатының Төрағасы

E) Орталық сайлау комиссиясының Төрағасы


176.Президенттің және оның жанұясының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қаражат бөлінеді

A) Республикалық бюджеттен

B) Әр облыс бюджеті кірісінің 1% алынады

C) Президенттің өзінің қаражатынан

D) Президентке қорғау және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету керек жоқ

E) Күзет органының есебінен алынады

177. Президент жылдық демалысқа күнтізбелік күндер бойынша қанша күнге шыға алады?

A) 36

B) 45

C) 30

D) 21

E) 40


178. Қазақстан Республикасының Экс-Президенті қай органға өмір бойы мүше болып табылады?

A) Сенатта

B) Мәжілісте

C) Президент әкімшілігінде

D) Конституциялық Кеңесте

E) Ешбір органға


179. Экс-Президент қатыса алады:

A) Палаталардың бірлескен отырысына

B) Орталық сайлау комиссиясының отырысына

C) Әкімшілік жиналысына

D) Мәслихат отырысына

E) Ешқандай отырысқа қатыса алмайды


180. Президенттің жеке мұрағаттары және жеке кітапханасы ол өз қызметін тоқтатқан соң кімге беріледі:

A) Мұражайға

B) Республикалық мұрағатта қалады

C) Президенттің меншігінде болады

D) Мұндай мағлұматтар жойылады

E) Президент әкімшілігінде қалады


181. Қазақстан Республикасының Президенті:

A) Халық пен Мемлекеттік билік бірлігінің конституцияның мызғымастығының, адам және азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі.

B) Адам және азамат бостандықтардың кепілі

C) Халық пен мемлекеттік билік бірлігінің қауіпсіздігінің кепілі

D) Адам және азамат құқықтарының кепілі

E) Конституцияның мызғымастығының нышаны әрі кепілі.


182. Инаугурация дегеніміз не?

A) Президенттің «Алтын қыран» орденін беру салтанаты

B) Президенттің қызметін тоқтатуы

C) Президенттің депутаттардың антын қабылдау рәсімі

D) Президенттің өкілеттікке кіруінің салтанатты рәсімі

E) ҚР Парламент Мәжілісінің отырысы


183. Президенттің кезекті сайлауы қашан өткізіледі?

A) Желтоқсанның бірінші жексенбісінде

B) Қаңтардың соңғы жұмасында

C) Шілденің 21-жұлдызында

D) 10-қыркүйекте

E) Желтоқсанның бірінші күнінде


184. Қазақстан Республикасының азаматтығына қабылдау немесе одан бас тарту шешім туралы шешім қабылданады:

A) ҚР Президентімен

B) ҚР Премьер-Министрімен

C) ҚР Жоғарғы Сотымен

D) ҚР Парламентімен

E) ҚР Конституциялық Кеңесімен


185. Амнистия жариялау және кешірім жасау сұрақтары бойынша шешімді кім шығарады?

A) ҚР Жоғарғы сот

B) ҚР Парламент Сенаты

C) ҚР Парламент Мәжілісі

D) ҚР Президенті

E) ҚР Бас прокурoры


186. Президенттікке кандидат қандай жағдайда сайланған болып есептеледі?

A) Сайлаушылардың 50% астамының даусын жинаса

B) Сайлаушылардың 80% астамынынң даусын жинаса

C) Сайлаушылардың 60% астамынынң даусын жинаса

D)Сайлаушылардың 51% астамынынң даусын жинаса

E) Сайлаушылардың 55% кем емес даусын жинаса


187. Президенттің ант беру салтанаты қашан өткізіледі?

A) Қаңтардың соңғы аптасында

B) Қаңтардың 2-ші сәрсенбісінде

C) Сайланған күні

D) Ақпанның 1-күнінде

E) Қаңтардың 1-ші жексенбесінде


188. Президент кімнің алдында ант береді?

A) ҚР Жоғарғы соты алдында

B) ҚР Халығы алдында

C) ҚР Конституциялық кеңес мүшелерінің алдында

D) ҚР Бас прокурордың алдында

E) Біріккен Ұлттар Ұйымының алдында


189. Президент мерзімінен бұрын қызметінен босатылған жағдайда оның өкілеттігін жүзеге асыратын лауазымды тұлғаның қандай құқығы жоқ

A) Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізуге құқығы жоқ

B) Жарлықтар қабылдауға құқығы жоқ

C) Заңдарға қол қоюға құқығы жоқ

D) Үкіметтің есебін тыңдауға құқығы жоқ

Е) Әкімдердің есебін тыңдауға құқығы жоқ


190. ҚР Президенті Орталық сайлау комиссиясының келесі мүшесін қызметке тағайындайды:

A) Төрағасын және 2 мүшесін

B) Төрағасын және 4 мүшесін

C) 3 мүшесін

D) тек хатшысын

E) хатшысын және 2 мүшесін


191. ҚР Президенті республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің келесі мүшелерін қызметке тағайындайды:

A) 3 мүшесін 5 жыл мерзімге

B) тек төрағасын 5 жыл мерзімге

C) төрағасын және 2 мүшесін 5 жыл мерзімге

D) тек төрағасын

Е) 4 мүшесін


192. ҚР Президенті Премьер – Министрдің кандидатурасын Мәжілістің қарауына енгізеді:

A) Мәжілісте өкілдігі бар саяси партиялар бар фракциялармен консультациядан кейін

B) Сенатпен консультациядан кейін

C) Конституциялық Кеңестің мақұлдауынан кейін

D) Экс Премьер – Министрмен консультациядан кейін

Е) Президент әкімшілігі жетекшісімен консультациядан кейін


193. ҚР Президенті:

A) ҚР Парламенті алдында бюджеттің орындалуы жалпы есеп береді

B) Республикалық бюджетті бекітеді

C) Қазақстан халқы Ассамблеясының құрады

D) Халықаралық шарттарды бекітеді (ратификациялайды)

E) Қоғамдық бірлестіктермен консультациядан кейін Орталық сайлау комиссиясының төрағасын тағайындайды



194. Заң шығармашылық бастама құқығына Парламент депутаттары мен Үкімет ие және бұл құқық тек қана:

A) Сенатта жүзеге асырылады

B) Парламентте жүзеге асырылады

C) Мәжілісте жүзеге асырылады

D) Үкіметте жүзеге асырылады

E) Конституциялық Кеңесте жүзеге асырылады


195. ҚР Парламент палаталарының комитеттері мен комиссиялары өз құзыретінің мәселелері бойынша қандай актілер қабылдайды?

A) Шешімдер

B) Қаулылар

C) Жарлықтар

D) Жолдамалар

E) Нұсқаулар


196. Қазақстан Республикасының Парламенті

A) Қазақстан Республикасының жоғарғы органы

B) Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі

C) Консультативті-кеңесші орган

D) Заң шығарушылық қызметті жүзеге асыратын жоғарғы өкілді орган

E) Жоғарғы атқарушы орган


197. Заңдар жобасын қарауға қабылдау және қарау:

A) Қазақстан Республикасының Парламент Сенатының құзіретіне кіреді

B) Қазақстан Республикасының Парламент Мәжілісінің құзіретіне кіреді

C) Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесінің құзіретіне кіреді

D) Жоғарғы сот төрағасының құзіретіне кіреді

E) ҚР Үкіметінің құзіретіне кіреді


198. ҚР Парламентінің Палаталары әр палатада қанша тұрақты комитеттер құра алады?

A) 7

B) 16

C) 8

D) 14

E) 19


199. Мәжілістің қарауына қандай мәселелер жатады?

A) Қазақстан Республикасы Президентінің кезекті сайлауын жариялайды

B) Заңдардың атқарылуын қамтамасыз етеді

C) Қазақстан Республикасының мемлекеттік бағдарламаларын бекітеді

D) Қазақстан Республикасының мемлекеттік наградаларын тапсырады

E) Қауіпсіздік Кеңесін калыптастырады


200. Парламент құзыретіне кірмейтін мәселелерді көрсетіңіздер:

A) Конституциялық заңдарды қабылдайды

B) Республикалық референдум өткізу туралы шешім қабылдайды

C) Республикалық бюджетті бекітеді

D) Премьер-Министрді тағайындауға келісім береді

E) Соғыс және бейбітшілік сұрақтарын шешеді


201. Парламент палаталарының отырысы қандай жағдайда өткізіледі?

A) Барлық депутутаттардың қатысуымен

B) әр палата депутаттарының жалпы санының 1/3-ның қатысуымен

C) әр палата депутаттарының жалпы санының 2/3ның қатысуымен

D) әр палата депутаттарының жалпы санының жартысының қатысуымен

E) әр палата депутаттарының жалпы санының 3/5-нің қатысуымен


202. Парламентті тарату құқығы кімге берілген?

A) Премьер-Министрмен Палата төрағаларымен Кеңесе отырып Президент

B) Конституциялық Кеңесіне

C) Сенат Төрағасына

D) Бас Прокурорға

E) Парламентті таратуға болмайды


203. Сенаттың айрықша өкілеттігіне жатады:

A) Республиканың Бас Прокурорының, Жоғарғы Соттың Төрағасының және судьяларының оларға ешкімнің тиіспеуі жөніндегі құқығынан айыру

B) Әділет біліктілік алқасының кұрамына 2 депутатты жіберу

C) Республика Президентінің кезекті сайлауын хабарлау және кезектен тыс сайлауды тағайындау

D) Республика Президентіне қарсы мемлекетке опасыздық жасады деп айып тағу

E) Заңдардың жобаларын қарауға қабылдау және қарау


204. Мәжіліс қанша мүшеден тұрады:

A) 147

B) Республикалық маңызы бар қалалар мен облыстардың саны бойыша құралады

C) 107

D) Мүшелердің санын Қазақстан Республикасы Президенті анықтайды

E) Саны айқындалмаған, бірақ Қазақстан Республикасы Парламентінің нақты сайлауларында айқындалады


205. Президент Сенаттың келесідей мүшесін тағайындайды:

A) 10 депутатын

B) 15 депутатын

C) 5 депутатын

D) 3 депутатын

E) Ешбір мүшесін тағайындамайды


206. ҚР Парламентінің депутаттары құқылы:

A) Басқа өкілді органның мүшесі болуға

B) Кәсіпкерлікпен айналысуға

C) Ғылыми және оқытушылық қызметпен айналысуға

D) Ақылы қызметпен айналысуға

E) Басқа мемлекеттің азаматтығын алуға


207. ҚР Парламенті қандай жағдайда таратылмайды:

A) Бюджет жобасын бекітпегенде

B) Премьер-Министрдің өтініші бойынша

C) ҚР Үкіметіне сенімсіздік білдіргенде

D) Үкіметтің заң жобасын бекітпегенде

E) Соғыс және төтенше жағдайда


208. ҚР Парламент Палаталарының тұрақты комитеттері мүшелерінің санын анықтайды:

A) ҚР Президенті

B) Тиісті Палата

C) Сенат

D) Мәжіліс

E) ҚР Конституциялық Кеңесі


209. Қазақстан Республикасының заң шығару қызметін жүзеге асыратын ең жоғарғы өкілді орган:

A) Үкімет

B) Парламент

C) Конституциялық Кеңес

D) Президент

E) Жоғарғы сот


210. Парламент тұрақты жұмыс істейтін неше палаталардан тұрады:

A) 2

B) 4

C) 3

D) 5

E) 8


211. Мәжіліс депутаттарының өкілдік мерзімі:

A) 3 жыл

B) 2 жыл

C) 7 жыл

D) 5 жыл

E) 4 жыл


212. Парламент депутаттардың кезектен тыс сайлауы Парламент өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтатқан кезден бастап неше айдың ішінде өткізіледі?

A) 3 ай

B) 1 ай

C) 1,5 ай

D) 6 ай

E) 2 ай

213. Парламенттің бірінші сессиясы сайлау қорытындылары жариялаған күннен бастап неше күнде шақырылады:

A) 25 күн

B) 20 күн

C) 18 күн

D) 30 күн

E) 14 күн


214. Сенат депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен заң жобасына енгізілген өзгертулер мен толықтырулар кімге жіберіледі:

A) Президентке

B) Конституциялық Кеңеске

C) Жоғарғы сотқа

D) Мәжіліске

E) Бас прокурорға


215. ҚР Мемлекеттік кірісті қысқартуды немесе мемлекеттік шығысты көбейтуді көздейтін заңдар кімнің қорытындысын талап етеді:

A) Үкіметтің

B) Мәжілістің

C) Сенаттың

D) Ұлттық Банк төрағасының

E) Премьер Министрдің


216. ҚР-да Конституцияға өзгертулер мен толықтырулардың енгізілуі әр Палата депутаттардың жалпы санының:

A) Кемінде 3/4 қатысуымен енгізіледі

B) 1/2 қатысуымен енгізіледі

C) 2/3 қатысуымен енгізіледі

D) 4/5 қатысуымен енгізіледі

E) барлық депутаттардың қатысуымен енгізіледі


217. ҚР Президенті қандай жағдайда Парламентті тарата алады

A) Төтенше жағдайда

B) Соғыс жағдайда

C) Президент өкілеттігінің соңғы алты айында

D) Алдыңғы таратудан кейінгі бір жыл ішінде

E) Парламент Үкіметке сенімсіздік білдіргенде, Палаталар төрағалары мен Премьер-Министрмен кеңесе отырып


218. ҚР Парламенттің кез келген отырысына қатысуға және сөз сөйлеуге құқылы лауазымды тұлға

A) Конституциялық Кеңес төрағасы

B) Әділет министірліктің төрағасы

C) Бас прокурор

D) Жоғарғы Соттың төрағасы

E) Ішкі істер министрлігінің төрағасы


219. ҚР Парламентінің таратылуы ҚР Президентімен қандай тәртіппен жүзеге асырылады

A) Парламент Сенатымен Төрағасының келісімімен

B) Парламент Мәжілісі Төрағасының келісімімен

C) Парламент Палаталарының Төрағалары мен Премьер Министрмен кеңескеннен кейін таратылады

D) Конституциялық Кеңестің Шешімінен кейін

E) ҚР Президенті Парламенті тарату құқығына ие емес


220. Парламент Мәжілісінің қанша депутаты Қазақстан Халықтар Ассамблеясы арқылы қалыптасады?

A) 9

B) 10

C) 98

D) 107

E) қалыптастырмайды


221. Парламент Мәжілісінің қызметін мерзімнен бұрын босатылу жағдайында заңшығармашылық қызметпен айналысу функциясы қандай органға ауысады?

A) Парламент Сенатына

B) ҚР Президентіне

C) ҚР Үкіметіне

D) ҚР Конституциялық Кеңесіне

E) Заң шығармашылық функция еш органға берілмейді


222. Парламенттің заң шығару тәртібін қандай нормативтік – құқықтық акт реттейді?

A) ҚР Конституциясы

B) «ҚР Парламенті және оның депутаттық құқықтық мәртебесі туралы» конституциялық заң

C) «Үкімет туралы» конституциялық заң

D) парламент, Сенат және Мәжіліс Регламенттері

E) «Нормативтік – құқықтық актілер туралы» заң


223. ҚР заң шығармашылық бастама құқығына қандай орган мен лауазымды тұлғалар ие

A) ҚР Президенті

B) ҚР Президенті, Мәжіліс депутаттары, ҚР Үкіметі

C) Мәжіліс депутаттары мен Үкімет

D) тек Парламент депутаттары

E) Мәжіліс депутаттары мен Сенат депутаттары


224. Заңшығармашылық бастама құқығы қандай нысанда жүргізіледі?

A) Жаңа заң жобаларын немесе әрекет ететін заң жобаларға өзгерістер мен толықтырулар туралы заң жобасын енгізу арқылы

B) заң шығармашылық құқығы бар субъектілердің парламент спикеріне заң жобасын ұсыну арқылы

C) Депутаттардың палата отырысындағы мәлімдеме түрінде

D) Депутаттық сұрау арқылы

E) Заң шығармашылық бастама құқығының жүзеге асыру нысаны нақты бекітілмеген


225. Парламент пен Үкімет арасында қандай жағдайда келісімділік комиссиясы құрылады?

A) Республикалық бюджет жобасын бекітпеген жағдайда

B) Үкімет Бағдарламасын бекітпеген жағдайда

C) Премьер – Министрдің кандидатурасын бекітпеген уақытта

D) Парламент пен Үкіметтің арасында келісімділік комиссиясы құрылмайды

E) Үкіметтің республикалық бюджетті орындау туралы есебін бекітпеген жағдайда


226. Парламенттің өкілеттілік сипаттамасы қандай жағдайлармен айқындалады?

A) Халық мүддесі мен еркін білдіру арқылы

B) Заң шығармашылық қызметпен айналысу арқылы

C) Тұрғындардың кейбір бөлігінің мүддесі мен еркін білдіру арқылы

D) мемлекеттің мүддесін білдіру арқылы

E) Парламент өкілеттілік сипатқа ие емес


227. Парламенттің қаржы саласындағы өкілеттілігіне қандай өкілеттілк жатады?

A) Мемлекеттің кірістері мен шығыстарын және салықтарды бекіту

B) Халықаралық шарттарды ратификациялау

C) Мемлекеттік органдардың лауазымды тұлғаларын тағайындау

D) Үкіметке сенімсіздік жариялау

E) Парламенттің қаржы саласында өкілеттілігі жоқ


228. ҚР Парламентінің өкілеттік мерзімі аяқталады:

A) Жаңадан сайланған Парламенттің бірінші сессиясы жұмысқа кіріскен кезде

B) Жаңадан Парламент сайлауының нәтижесі жарияланған кезде

C) Парламенттің соңғы сессиясы шақырылған кезде

D) Президенттің жарлығы бойынша

E) Сенаттың шешімі бойынша


229. Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаттарының өкілеттілік мерзімі:

A) 2 жыл

B) 5 жыл

C) 6 жыл

D) 7 жыл

E) 4 жыл


230. Қазақстан Республикасының Сенат депутаттығына үміткер азамат қандай жастан бастап сайлана алады?

A) 30 жастан бастап сайлана алады

B) 35 жастан бастап сайлана алады

C) 25 жастан бастап сайлана алады

D) 40 жастан бастап сайлана алады

E) 20 жастан бастап сайлана алады


231. Мәжіліс депутаты болып Қазақстан Республикасының азаматы неше жастан бастап сайлана алады

A) 20 жасқа толғанда сайлана алады

B) 25 жасқа толғанда сайлана алады

C) 30 жасқа толғанда сайлана алады

D) 18 жасқа толғанда сайлана алады

E) 35 жасқа толғанда сайлана алады


232. Қазақстан Республикасы Парламенті депутаттарының құқықтарына жатпайды:

A) кєсіпкерлік қызметпен айналысуға

B) оқытушылық қызметпен айналысу

C) ғылыми қызметпен айналысу

D) өнермен айналысу

E) басқа өкілетті органның мүшесі болу


233. Мәжіліс депутаттары үшін қандай талаптар қойылады?

A) ешбір талаптар қойылмайды

B) талаптар әрбір сайлаудың алдында анықталады

C) жас цензі, тұрғылықты тұру цензі

D) бұл сұрақ тек қана ҚР-сы Президентінің сайлауды тағайындау туралы жарлығымен айқындалады

E) бұл сұрақ Орталық сайлау комиссиясымен айқындалады


234. Депутаттардың өкілеттілігі қандай жағдайларда тоқтатылмайды?

A) отставкаға кетуіне байланысты

B) іс-әрекетке қабілетсіз ден танылған жағдайда

C) Парламентің таратылуына байланысты

D) депутаттық этика ережесін бұзған жағдайда

E) Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерге тұрақты тұруға кеткен жағдайда


235. Парламент депуттары кімге сұрау сала алмайды?

A) Президентке

B) Премьер-Министрге

C) Үкімет мүшелеріне

D) Ұлттық Банкінің Төрағасына

E) Орталық Сайлау комиссиясының Төрағасына



236. Палаталарды басқаратын депутаттарға қойылатын талап:

A) Еңбек стажы

B) Мемлекеттік тілді меңгеру

C) Ұлты қазақ

D) Жоғары заң білімі бар

E) Қазақстанда 10 жылдан астам тұратын


237. Сенат төрағасына кандидатураны кім ұсынады:

A) Бас Прокурор

B) Президент

C) Палата депутаттары

D) Мәжіліс депутаттары

E) Премьер-Министр


238. Мәжіліс төрағасына кандидатураны кім ұсынады:

A) Бас прокурорлар

B) Президент

C) Палата депутаттары

D) Мәжіліс депутаттары

E) Премьер-Министр


239. Депутаттар Парламентте қандай ұйым құра алады?

A) Қоғамдық бірлестік

B) Саяси партия

C) Діни бірлестік

D) Партиялық фракция

E) Депутаттарға қандай да ұйым құруға тиым салынған


240. Депутаттық иммунитет дегеніміз?

A) Депутаттардың партиялық фракция құру құқығы

B) Депутаттардың сұрау салу құқығы

C) Депутаттардың бақылау органдарын құруға қатыса алу мүмкіндігі

D) Конституциялық заңнамаға сәйкес депутатқа қол сұқпаушылық

E) Конституциялық құқықта депутаттық иммунитет қарастырылмаған


241. Парламент депутаты аманаттық мандатқа тәуелді ме?

A) тәуелді

B) Тек Сенат депутаты

C) Тек Мәжіліс депутаттары

D) Аманаттық мандатқа тәуелсіз

E) Парламент депутаты қызметінен Президенттің шешімімен босатылады


242. Мәжіліс депутаты өз мандатынан қандай жағдайда айырылуы мүмкін?

A) Өзі сайланған депутат саяси партиядан шыққан уақытта

B) Айырылуы мүмкін емес

C) Сенат депутаттарының шешімімен

D) Сайлаушылар мандатты шақыртып алғанда

E) Орталық Сайлау Комиссиясының шешіміне сәйкес



243. Үкіметтің шығаратын актілері:

A) Өкім

B) Қаулылар

C) Бұйрықтар

D) Өкімдер мен қаулылар

E) Нұсқаулар


244. Конституция күшіне енген күннен бастап қандай орган Үкіметтің құқықтарына, міндеттеріне, жауапкершілігіне ие болады?

A) Министрлер Кабинеті

B) Агенттіктер

C) Парламенттер

D) Президент

E)Үкіметтің өзі


245. Қазақстан Республиканың Үкіметі өз қызметінде кімнің алдында жауапты?

A) Қазақстан Республиканың Президентінің алдында

B) Конституциялық Кеңес алдында

C) Жоғарғы Сот алдында

D) Конституциялық Сот алдында

E) Бас Прокурор алдында


246. Үкімет мемлекеттік биліктің қандай тармағына жатады?

A) заң шығарушы

B) атқарушы

C) сот

D) атқарушы және сот

E) заң шығарушы және аткарушы


247. Үкімет құрамына кіретіндер:

A) Прокурорлар

B) Судьялар және сот процессіне қатысатын басқа да тұлғалар

C) Экс Премьер-Министр

D) Агенттіктер Төрағасы

E) Премьер-Министр, оның орынбасарлары, министрлер және басқа да лауазымды адамдар


248. Қазақстан Республикасының Үкіметі кіммен құрылады?

A) Парламентпен

B) халықпен

C) Парламенттің қатысуымен Президентпен

D) Конституциялық Кеңеспен

E) Сенатпен


249. Үкімет мүшелері кімге ант береді?

A) Президентке

B) халық және Президентке

C) министрлерге

D) министрлер орынбасарларына

E) ешкімге


250. Қазақстан Республикасының Президенті Үкіметтің қандай мүшесін қызметінен босата алады?

A) тек қана Премьер-Министрдің ұсынысымен оның орынбасарларын

B) кез келген мүшесін

C) теқ қана Үкіметтің келісімімен Премьер-Министірді

D) Парламенттің келісімімен Премьер-Министрді

E) ешкімді


251. Тағайындалғаннан кейін Үкіметтің құрамы мен құрылымы туралы ұсынысты Премьер-Министр қанша уақытта Президентке енгізеді?

A) 1 ай ішінде

B) 15 күн ішінде

C) 10 күн ішінде

D) 7 күн ішінде

E) барлық жауаптар дұрыс емес


252. Үкімет қаулысын өзгерту құқығына кім ие?

A) Премьер-Министр

B) Президент

C) Жоғарғы Сот

D) Парламент

E) Бас прокурор


253. Атқарушы органдардың жүйесін қандай орган басқарады?

A) Президент

B) Парламент

C) Үкімет

D) Президент және Парламент

E) Конституциялық Кеңес


254. Үкімет отырыстарының өткізілу уақыты:

A) тоқсан сайын

B) айына бір реттен кем емес

C) жыл сайын

D) айына екі рет

E) апта сайын


255. Үкімет отырысы қандай жағдайда өткізілген болып саналады?

A) егер оған Үкіметтің 2/3 ден астам мүшелері қатысса

B) егер оған Үкіметтің 50% тен астам мүшелері қатысса

C) егер оған Үкіметтің 3/4 тен астам мүшелері қатысса

D) егер оған Үкіметтің 1/3 тен астам мүшелері қатысса

E) егер оған Үкіметтің барлық мүшелері қатысса


256. Қазақстан Республикасы Үкіметінің өкілеттік мерзімі қандай?

A) 4 жыл

B) 5 жыл

C) 2 жыл

D) Президенттің өкілеттілік мерзімі шегінде әрекет етеді

E) 6 жыл


257. Премьер-Министр қандай акт шығарады?

A) Үкімдер

B) Бұйрық

C) Заңдар

D) Жарлықтар

E) Өкімдер


258. Үкімет қаулысының күші кіммен жойылуы мүмкін?

A) ҚР-сының Президентімен және Үкіметпен

B) Қазақстан Республикасы Парламентімен

C) Мєжіліс Тµрағасымен

D) Министрлермен

E) Үкіметтің мүшелерінің шешімімен


259. Үкімет мүшелерінің өкілді органның депутаты болуға:

A) құқығы жоқ

B) заңда көрсетілген жағдайда рұхсат

C) құқығы бар

D) Президенттің келісімі бойынша құқығы бар

E) Акті төленбеген жағдайда құқығы бар


260. Үкімет мүшелеріне шектеу қойылмайды:

A) кәсіпкерлік іспен шұғылдануға

B) коммерциялық органның басшы органының құрамына кіруге

C) коммерциялық органның байқаушы кеңесінің құрамына кіруге

D) шығармашылықпен және ғылыммен айналысуға

E) депутаттық қызметті жүзеге асыруға


261. Үкімет мүшелері қызметін тоқтатады:

A) Жаңа сайланған Президент алдында

B) Жаңа сайланған Парламент алдында

C) Парламент депуттаттары сенімсіздік білдіру туралы мєселе қойған сєттен бастап

D) Жаңа бюджет жылы басталған сєттен бастап

E) конституциялық Кеңестің шешімі бойынша


262. ҚР Үкіметі:

A) Сайланбалы орган болып табылады

B) Алқалы орган болып табылады

C) Құрылтайлық орган болып табылады

D) Акционерлік орган болып табылады

E) Ұжымдық орган болып табылады



263. ҚР-да Конституциялық қадағалау органы болып:

A) Конституциялық Кеңес табылады

B) Конституциялық Сот табылады

C) Парламент табылады

D) Президент табылады

E) Жоғарғы Сот табылады


264. Конституцияны ресми талқылау қызметі:

A) Парламентке жүктелген

B) Үкіметке жүктелген

C) Конституциялық Кеңеске жүктелген

D) Мәжіліске жүктелген

E) Сенатқа жүктелген


265. Конституциялық Кеңестің төрағасын кім тағайындайды?

A) Премьер-Министр

B) Президент

C) Әділет Министрі

D) Бас Прокурор

E) Халық сайлайды


266. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі неше мүшеден тұрады?

A) 9 мүшеден

B) 10 мүшеден

C) 7 мүшеден

D) 3 мүшеден

E) 5 мүшеден


267. ҚР Конституциялық Кеңес мүшелерінің өкілеттілік мерзімі неше жылға созылады?

A) 3 жыл

B) 4 жыл

C) 5 жыл

D) 6 жыл

E) 7 жыл


268. 1995 жылғы Конституцияны қабылдағанға дейін конституциялық бақылауды қандай орган жүзеге асырды?

A) Парламент

B) Конституциялық Сот

C) Конституциялық Кеңес

D) Президент

E) Жоғары Сот


269. Конституциялық Кеңес мүшелеріне қандай қызметпен айналысуға шектеулер қойылмайды?

A) шығармашылық қызметпен айналысуға

B) депутаттық мандатпен байланысты қызметпен айналысуға

C) кєсіпкерлік қызметпен айналысуға

D) коммерциялық ұйымның басшысы қызметімен айналысуға

E) ақы төленетін қызметпен айналысуға


270. Мемлекеттік билік органдар жүйесінде Конституциялық Кеңес қандай қызмет атқарады?

A) заң шығармашылық

B) Парламент жєне оның палаталары қабылдаған қаулылардың Конституцияға сәйкестігін қарайды

C) әділ сот жүргізу

D) мемлекеттегі халық шаруашылығын басқару

E) елдің сыртқы және ішкі саясатын жүргізу


271. Конституциялық Кеңес мүшесіне жасқа байланысты қандай талаптар қойылады?

A) 25 жасқа толған болуы керек

B) 40 жасқа толған болуы керек

C) 20 жасқа толған болуы керек

D) 30 жасқа толған болуы керек

E) 35 жасқа толған болуы керек


272. Конституциялық Кеңестің қабылдайтын актілері болып:

A) Жарлық саналады

B) Регламент саналады

C) Қаулы, қорытынды саналады

D) Бұйрық саналады

E) Қорытынды саналады


273. Конституциялық Кеңес өтініштерді қандай мерзім ішінде қарастырады?

A) 1 ай

B) 15 күн

C) 20 күн

D) 40 күн

E) 2 ай


274. Конституциялық Кеңеске өтініш жасау құқығы қандай субъектіге берілген?

A) Республика Президентіне

B) ҚР азаматы

C) Мәслихат депутаттарына

D) Прокуратура

E) әкімдер


275. Конституциялық Кеңес өз өкілеттігінің шегінде:

A) ҚР Президентінің сайлауының конституцияға сєйкестігі бойынша дауларды қарайды

B) азаматтардың арыздарын қарайды

C) төменгі тұрған органдардың жоғарғы тұрған органдарға шағымдарын қарастырады

D) Прокуратура органдарының шағымдарын қарастырады

E) Жоғарғы Сот шағымын қарастырады


276. Президенттің талабына сай Конституциялық Кеңес шешімін шығару қандай мерзімге қысқартылуы мүмкін:

A) 3 күн ішінде қарастырады

B) 5 күн ішінде қарастырады

C) 1 апта ішінде қарастырады

D) 10 күн ішінде қарастырады

E) 15 күн ішінде қарастырады


277. Конституциялық Кеңес мүшелерін қандай органның келісімімен қылмысқа тартуға болады?

A) Президент

B) Үкімет

C) Парламент

D) Бас Прокуратура

E) Жоғарғы Сот


278. Конституциялық Кеңестің шешіміне қандай лауазымды тұлға қарсылық білдіре алады?

A) Бас Прокурор

B) Жоғарғы Сот төрағасы

C) Президент

D) Мәжіліс Төрағасы

E) Сенат Төрағасы


279. Конституциялық Кеңес мүшесінің заң саласында қанша өтілі (стажы) болу керек?

A) 3 жыл

B) 2 жыл

C) 5 жыл

D) 10 жыл

E) 1 жыл


280. Конституциялық Кеңес мүшелерін өздерінің өкілеттігі мерзімі ішінде әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыстар жасаған реттерді қоспағанда, қай органның келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды:

A) Президент

B) Үкімет

C) Жоғарғы сот

D) Бас прокуратура

E) Парламент


281. Конституциялық Кеңес Төрағасы мен мүшелері конституциялық іс жүргізу мәселелері бойынша кімге есеп береді:

A) Президентке

B) Министрлерге

C) Сенат төрағасына

D) Мәжіліс төрағасына

E) Ешкімге есеп бермейді


282. Конституциялық Кеңес мүшесінің өкілеттігін тоқтатқан жағдайда оның орнына қандай мерзім ішінде басқа адам тағайындалады?

A) 1 ай ішінде

B) 5 ай ішінде

C) 2 ай ішінде

D) 3 ай ішінде

E) 1 жыл ішінде


283. Конституциялық кеңес мүшелерінің жартысы қай мерзімде жаңартылып отырады?

A) Әрбір жыл сайын

B) Әрбір 3 жыл сайын

C) Әрбір 5 жыл сайын

D) Әрбір 6 алты жыл сайын

E) Әрбір жарты жыл сайын


284. Конституциялық Кеңес Төрағасының және мүшелерінің өкілеттіктері қандай жағдайда тоқтатылмайды:

A) Орнынан түсу туралы өтінішінің қанағаттандырылуы

B) Оның қайтыс болуы

C) Әкімшілік құқық бұзушылық жасауы

D) Антты бұзуы

E) 60 жасқа, ерекше жағдайларда 65 жасқа толуы


285. Конституциялық Кеңесте ұсыныстарды қарау отырыстарда кімнің төрағалық етуімен жүргізіледі

A) Сенат төрағасының

B) Президенттің

C) Конституциялық Кеңес Төрағасының

D) Премьер-Министрдің

E) Парламент Мәжіліс төрағасының


286. Конституциялық Кеңес іс жүргізуге қабылданған өтінішті қарап, ол жөнінде қорытынды шешім мерзімі Президенттің талап етуі бойынша неше күнге дейін қысқартылуы мүмкін:

A) 5 күнге дейін

B) 4 күнге дейін

C) 10 күнге дейін

D) 15 күнге дейін

E) 20 күнге дейін


13 – тақырып. Қазақстан Республикасының сот билігінің конституциялық негіздері


287. Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот Төрағасын кім тағайындайды:

A) Сенат тағайындайды

B) Мәслихат тағайындайды

C) Жоғары Сот Кеңесінің кепілдемесіне негізделе Президенттің ұсынуымен Сенат тағайындайды

D) Парламент тағайындайды

E) Конституциялық Кеңес тағайындайды


288. Қазіргі уақытта төменде көрсетілген органдардың қайсысы сот билігінің жоғарғы органы болып табылады

A) Конституциялык Сот

B) Конституциялық Кеңес

C) Жоғарғы Сот

D) Жоғарғы Соттардың пленумы

E) Республиканың жергілікті соттары


289. Судьялардың өкілеттік мерзімі.

A) 7 жыл

B) 5 жыл

C) 3 жыл

D) ғұмыр бойы

E) 10 жыл


290. Жоғарғы сот:

A) тұрақты судьялардан

B) соттық алқалардан және төрағадан

C) соттық алқалардың төрағаларынан

D) төрағадан, соттық алқалар төрағаларынан және тұрақты судьялардан

E) Әділет Министрі, Бас прокурор, тұрақты судьялардан тұрады


291. Жоғарғы сот судьяларының саны бекітіледі:

A) Жоғарғы Сот Төрағасымен

B) Әділет Министрімен

C) Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынысы бойынша ҚР Президентімен

D) Әділет Министрінің ұсынуы бойынша ҚР Президентімен

E) Бас Прокурормен бекітіледі


292. Жоғарғы сот органдары:

A) Пленум

B) Президент

C) Сот Кеңесі

D) арбитраждық алқа

E) Пленум, президиум, алқалар болып табылады


293. Облыстық және оған теңестірілген соттардың барлық органдарын көрсетіңіздер:

A) Сот президиумы

B) Пленум

C) Азаматтық істер бойынша сот алқасы

D) Қылмыстық істер бойынша сот алқасы

E) Қадағалау, азаматтық және қылмыстық істер бойынша алқалар, соттардың жалпы отырысы


294. Қылмыстық, азаматтық істер бойынша соттық алқалар басқарылады:

A) алқалар төрағаларымен

B) сот төрағасымен

C) Жоғарғы сот төрағасымен

D) тұрақты судьялармен

E) прокурорлармен


295. Облыстық соттың жалпы отырысы:

A) жылына кеміне үш рет өткізілуі керек

B) жылына кеміне төрт рет өткізілуі керек

C) тек қажетіне қарай өткізілуі керек

D) қажетіне қарай, бірақ жылына кемінде екі рет өткізілуі керек

E) жылына кеміне бір рет өткізілуі керек


296. Қазақстан Республикасының сот жүйесіне төмендегілердің қайсысы кірмейді:

A) ҚР Жоғарғы Соты

B) облыстық соттар

C) арбитраждық соттар

D) аудандық соттар

E) әскери соттар


297. ҚР сот жүйесі өзінің негізгі қағидалары мен сипаттары бойынша келесі жүйеге сәйкес келеді:

A) англосаксондық соттық жүйеге

B) континенталдық соттық жүйеге

C) англосаксондық жјне континенталдық соттық жүйеге

D) ҚР ерекше соттық жүйе жоқ

E) романо-германдық сот жүйесіне


298. Қазақстан Республикасындағы Жоғарғы сот судьяларының жалпы санын кім белгілейді?

A) Жоғарғы Сот Төрағасының ұсынысымен ҚР Парламенті Сенаты

B) Жоғарғы сот Төрағасының ұсынысымен ҚР Президентімен

C) Президенттің ұсынысымен Жоғарғы Сот төрағасы

D) Әділет біліктілік алқасы төрағасының ұсынысымен Президент

E) Әділет біліктілік алқасы төрағасының ұсынысымен Парламент


299. Жоғарғы Соттың жалпы отырысы заңды деп табылады:

A) жартысынан көбі болғанда

B) 1/3 болғанда

C) 2/3 болғанда

D) санының мәні жоқ

E) барлық мүшелері болғанда


300. ҚР-да жергілікті атқарушы биліктің басшысы болып:

A) Мәслихат

B) әкім

C) Бас Прокурор

D) Президент

E) Сот табылады


301. Мәслихат өкілетті мерзімінен бұрын қандай орган немесе лауазымды тұлғамен таратылады:

A) Президентпен

B) Премьер-министрмен

C) Сенатпен

D) Мәжіліспен

E) әкіммен


302. Мәслихат өз құзыреті бойынша келесі актілерді қабылдайды:

A) Қаулы

B) Резолюция

C) Өкім

D) Ережелік хаттар

E) Шешім


303. Мәслихат депутаты болып Қазақстан Республикасының азаматы:

A) 25 жасқа толғанда сайлана алады

B) 20 жасқа толғанда сайлана алады

C) 30 жасқа толғанда сайлана алады

D) 18 жасқа толғанда сайлана алады

E) 35 жасқа толғанда сайлана алады

304. Мәслихаттың кезекті сессиясы оның төрағасымен:

A) жылына 1 рет шақырылады

B) жылына 4 рет шақырылады

C) жылына 3 рет шақырылады

D) жылына 2 рет шақырылады

E) жылына 5 рет шақырылады


305. Облыс, республикалық маңызы бар қалалардың әкімдерін:

A) Тиісті маслихаттардың келісімімен Президент тағайындайды

B) Үкімет тағайындайды

C) халық сайлайды

D) Парламент тағайындайды

E) Премьер-Министрдің ұсынуы бойынша Президент тағайындайды


306. Мәслихаттарды халық жалпыға бірдей, тең, төте сайлау арқылы:

A) 3 жылға сайлайды

B) 5 жылға сайлайды

C) 4 жылға сайлайды

D) 1 жылға сайлайды

E) 2 жылға сайлайды


307. Мәслихаттар әкімге келесі жағдайда сенімсіздік білдіре алады:

A) жалпы депутаттар санының 1/5 дауыс бергенде

B) жалпы депутаттар санының 1/3 дауыс бергенде

C) жалпы депутаттар санының 3/4 дауыс бергенде

D) жалпы депутаттар санының 1/2 дауыс бергенде

E) 3/5 дауыс бергенде


308. Мәслихат сессиясының қызметі қандай жағдайда заңды деп саналады?

A) депутаттардың 3/4 бөлігі қатысқанда

B) депутаттардың 2/3 бөлігі қатысқанда

C) депутаттардың жалпы санының жартысы қатысқанда

D) депутаттардың 3/5 бөлігі қатысқанда

E) депутаттардың 1/2 бөлігі қатысқанда


309. Мәслихат депутаттарының санын кім бекітеді?

A) Орталық сайлау комиссиясы

B) жоғарғы тұрған өкілетті орган

C) заңда көрсетілген негізде сәйкес маслихат өз өкілеттілігінің шеңберінде

D) Парламент

E) жоғары тұрған әкім


310. Мәслихат шешімдерінің күшін қандай орган тоқтата алады?

A) Мәслихаттың шешімдерінің күшін тек Парламент тоқтата алады

B) Мәслихаттың шешімдерінің күшін жоғары тұрған маслихат тоқтата алады

C) Мәслихаттың шешімдерінің күші мәслихаттың өзімен не соттың шешімі арқылы тоқтатылады

D) Мәслихаттың шешімдерінің күші Маслихат сессиясының төрағасы тоқтатады

E) Мәслихат шешімдерінің күшін Прокурор тоқтатады


311. Қандай жағдайда облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың, астананың әкімдерінің өкілеттілігі тоқтатылады:

A) жаңа шақырылымдағы Парламент жұмысы басталғанда

B) жаңадан сайланған Республика Президенті лауазымын атқаруға кіріскен сәтте

C) тиісті мәслихат қызметін тоқтатқанда

D) Парламент Сенаты қызметін тоқтатса

E) Мәжіліс қызметін тоқтатса


312. Әкімнің өкілеттігіне қандай өкілеттілік жатпайды?

A) тұрғын үй қорын бөледі

B) жергілікті жолаушылар тасымалдайтын транспорттардың маршруты мен қозғалыс графигін бекітеді

C) бюджетті бекітеді

D) денсаулық сақтау мекемелерін басқарады

E) жер қатынастарын реттеуді жүзеге асырады


313. Мәслихат өзінің өкілеттілік мерзімінің ішінде қандай органдарын құрады:

A) тұрақты комиссия

B) департамент

C) комитет

D) агенттік

E) бөлім


314. ҚР-ның жергілікті өкілді органын көрсетініз:

A) Әкімият

B) Әкімнің аппараты

C) Мәслихат

D) Муниципалитет

E) Жергілікті Әділет Департаменті

315. Әкімдер қандай актілер шығарады?

A) шешімдер, өкімдер

B) қаулылар

C) өкімдер, жарлықтар

D) жарлық

E) шешіммен қаулылар


316. Мәжіліс депутаттары жалпы қандай санымен әкімге сенімсіздік білдіре алады

A) 1/5

B) 1/2

C) 3/5

D) 3/4

E) 1/4


317. Әкімдерді қызметінен бұрын кім босата алады

A) Президент

B) Мәжіліс депутаттары

C) Жоғарғы тұрған әкім

D) Премьер-Министр

E) Сенат


318. ҚР Конституциясы мен заңдарына сәйкес келмейтін мәслихат шешімдерінің күші жойылады:

A) Шешім негізінде

B) Сот тәртібімен

C) Заң негізінде

D) Президент Жарлығының негізінде

E) Жойылмайды


319.Облыстық мәслихаттарда депутаттардың саны:

A) 20-дан аспауы керек

B) 25-тен аспауы керек

C) 30-дан аспауы керек

D) 40-тан аспауы керек

E) 50-нан аспауы керек


320. Қалалық мәслихаттарда депутаттардың саны:

A) 20-дан аспауы керек

B) 25-тен аспауы керек

C) 30-дан аспауы керек

D) 50-ден аспауы керек

E) 10-нан аспауы керек


321. Аудандық мәслихаттарда депутаттардың саны:

A) 20-дан аспауы керек

B) 25-тен аспауы керек

C) 30-дан аспауы керек

D) 50-ден аспауы керек

E) 10-нан аспауы керек


322. Әкімдердің құзыретіне төмендегі құзіреттердің қайсысы кіреді:

A) Жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен өзара іс-қимыл жасайды

B) Заң шығарады

C) Мәслихат депутаттарын тағайындайды

D) Мәслихат депутаттарын уақытынан бұрын босатады

E) Тексеру комиссиясының төрағасын сайлайды


323. Әкімияттың үлгі регламенті кіммен бекітіледі:

A) Әкимиятпен дербес түрде

B) Тиісті мәслихатпен

C) Парламентпен

D) Президентпен

E) Үкіметпен



«Қазақстан Республикасының конституциялық құқығы» пәні бойынша тестілік сұрақтарының

ПАСПОРТЫ


Сұрақ нөмірі

Тақырып номері


Курс

Семестр

Қиындық деңгейі

Дұрыс жауабы (А,В,С,D,Е)

1

1




2

D

2

1




2

E

3

1




3

C

4

1




2

B

5

1




2

A

6

1




2

C

7

1




1

B

8

1




3

D

9

1




2

A

10

1




2

E

11

1




1

C

12

1




3

D

13

1




2

A

14

1




2

C

15

1




1

D

16

1




2

E

17

1




2

A

18

1




1

D

19

1




1

C

20

1




3

A

21

1




1

A

22

2




2

C

23

2




3

D

24

2




3

A

25

2




1

B

26

2




1

A

27

2




2

A

28

2




3

B

29

2




2

C

30

2




2

C

31

2




1

A

32

2




2

B

33

2




2

E

34

2




2

C

35

2




3

A

36

2




3

A

37

2




1

B

38

2




2

B

39

2




2

D

40

2




1

D

41

2




1

C

42

2




1

C

43

2




1

B

44

2




2

B

45

2




2

D

46

3




1

A

47

3




1

C

48

3




1

D

49

3




3

A

50

3




3

C

51

3




3

A

52

3




3

B

53

3




1

C

54

3




1

A

55

3




1

A

56

3




1

C

57

3




1

E

58

3




2

A

59

3




3

A

60

3




1

E

61

3




3

B

62

3




3

A

63

3




1

C

64

3




1

E

65

3




2

A

66

3




2

C

67

3




1

E

68

3




3

A

69

3




3

E

70

3




3

A

71

3




3

A

72

3




2

C

73

3




2

A

74

3




2

A

75

3




2

A

76

3




3

B

77

3




3

E

78

4




1

C

79

4




2

D

80

4




2

C

81

4




2

E

82

4




1

B

83

4




3

E

84

4




2

C

85

4




2

D

86

4




2

E

87

4




3

B

88

4




2

D

89

4




3

E

90

4




2

D

91

4




1

B

92

4




1

C

93

4




2

A

94

4




2

A

95

4




1

D

96

4




2

C

97

4




3

E

98

4




2

D

99

4




2

A

100

4




2

A

101

4




1

B

102

4




1

A

103

4




2

E

104

4




2

C

105

4




2

A

106

4




2

A

107

5




2

C

108

5




3

C

109

5




2

B

110

5




2

A

111

5




2

B

112

5




2

A

113

5




3

C

114

5




3

A

115

5




2

B

116

5




3

A

117

5




3

B

118

6




2

D

119

6




2

E

120

6




3

D

121

6




2

A

122

6




1

B

123

6




2

B

124

6




3

D

125

6




3

E

126

6




3

E

127

6




3

E

128

6




2

A

129

6




3

E

130

6




3

E

131

6




2

D

132

6




2

B

133

6




3

B

134

6




1

E

135

6




3

E

136

7




3

A

137

7




2

B

138

7




1

A

139

7




2

A

140

7




2

A

141

7




2

A

142

7




3

E

143

7




2

D

144

7




3

E

145

7




1

A

146

7




2

B

147

7




2

E

148

7




3

D

149

7




3

C

150

7




1

D

151

7




2

B

152

7




2

C

153

8




3

D

154

8




1

B

155

8




2

B

156

8




1

B

157

8




2

C

158

8




3

D

159

8




32

E

160

8




2

C

161

8




1

D

162

8




1

C

163

8




1

B

164

8




2

D

165

8




2

D

166

8




3

E

167

8




2

D

168

8




3

C

169

8




1

C

170

8




2

A

171

8




2

C

172

8




3

C

173

8




2

B

174

8




3

D

175

8




2

D

176

8




2

A

177

8




3

B

178

8




2

D

179

8




3

A

180

8




2

C

181

8




1

A

182

8




3

D

183

8




2

A

184

8




1

A

185

8




2

D

186

8




2

А

187

8




2

В

188

8




1

В

189

8




2

А

190

8




3

А

191

8




3

С

192

8




3

A

193

8




2

C

194

9




3

C

195

9




2

B

196

9




1

D

197

9




2

B

198

9




2

A

199

9




3

A

200

9




3

B

201

9




3

C

202

9




2

A

203

9




3

A

204

9




2

C

205

9




1

B

206

9




2

C

207

9




2

E

208

9




2

B

209

9




1

B

210

9




1

A

211

9




1

D

212

9




1

E

213

9




3

D

214

9




2

D

215

9




2

A

216

9




3

D

217

9




3

E

218

9




2

C

219

9




3

C

220

9




1

A

221

9




2

A

222

9




2

D

223

9




1

B

224

9




3

A

225

9




3

A

226

9




2

A

227

9




2

A

228

9




2

B

229

10




1

C

230

10




1

A

231

10




1

B

232

10




1

E

233

10




2

C

234

10




2

D

235

10




2

A

236

10




3

B

237

10




2

B

238

10




2

D

239

10




2

D

240

10




3

D

241

10




3

D

242

10




3

A

243

11




1

B

244

11




2

E

245

11




2

A

246

11




1

B

247

11




1

E

248

11




2

C

249

11




2

B

250

11




2

B

251

11




1

C

252

11




3

B

253

11




1

C

254

11




2

A

255

11




3

D

256

11




1

D

257

11




1

A

258

11




3

A

259

11




1

A

260

11




2

D

261

11




3

A

262

11




2

B

263

12




1

A

264

12




1

C

265

12




1

B

266

12




1

C

267

12




1

D

268

12




2

B

269

12




2

A

270

12




3

B

271

12




2

D

272

12




2

C

273

12




3

A

274

12




2

A

275

12




2

A

276

12




3

D

277

12




3

C

278

12




3

C

279

12




2

C

280

12




3

E

281

12




2

E

282

12




1

A

283

12




1

B

284

12




2

C

285

12




2

C

286

12




2

C

287

13




3

C

288

13




1

C

289

13




1

D

290

13




2

D

291

13




3

C

292

13




2

E

293

13




2

E

294

13




2

A

295

13




3

D

296

13




2

C

297

13




1

E

298

13




2

B

299

13




2

C

300

14




1

B

301.

14




3

C

302.

14




2

E

303.

14




2

B

304.

14




2

B

305.

14




2

A

306.

14




1

B

307.

14




2

A

308.

14




3

A

309.

14




2

A

310.

14




2

C

311.

14




2

B

312.

14




3

C

313.

14




2

A

314.

14




1

C

315.

14




2

A

316.

14




3

A

317.

14




2

A

318.

14




3

B

319.

14




3

E

320.

14




3

C

321.

14




3

B

322.

14




3

A

323.

14




2

E












Выбранный для просмотра документ konstitytciyalik_kykik.doc

библиотека
материалов

Құқық негіздері


Конституциялық құқық құқықтың бір саласы ретінде :

A) демократиялық қоғамның құрылысын реттейтін конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесі;

B) Қазақстан Республикасының конституциялық құрылысының негізін бекітіп, реттеп отыратын конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесі;

C) тұлғаның құқықтық жағдайын реттеуге арналған конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесі;

D) құқықтық мемлекеттің қалыптасуы мен қызметін бекітіп, реттеп отыратын конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесі;

E) конституциялық құрылыстың негізін, тұлғаның құқықтық статусын, қоғам мен құқықтық мемлекеттің құрылысын бекітетін және реттейтін конституциялық-құқықтық нормалардың жүйесі.


Конституциялық құқықты қандай белгілеріне орай өзге құқық салаларынан ажыратуға болады?

A) құқықтық реттеу әдісі мен пәніне орай;

B) реттелуге жататын қатынастардың маңыздылық деңгейіне орай;

C) құқықтың ішкі құрылысына орай;

D) атауына орай;

E) қағидалары мен қайнар көздеріне орай.


Қандай нормативтік актілер Конституциялық құқықтың қайнар көздері болып табылады?

A) құқықтық нормаларды қолдану актілері;

B) құқықтық нормаларды сақтау актілері;

C) конституциялық-құқықтық нормалардан тұратын актілер;

D) құқықтық нормаларды орындау актілері;

E) соттардың шешімдері мен үкімдері.


Қандай қайнар көздер конституциялық құқықтың құрамына енгізілген?

A) материалдық қайнар көздер;

B) заңдық қайнар көздер;

C) ілімдік қайнар көздер;

D) материалдық және заңдық қайнар көздер;

E) материалдық, заңдық және ғылыми қайнар көздер.


Конституциялық құқық жүйесі қандай элементтерден тұрады?

A) Конституциялық құқықтың нормаларынан;

B) Конституциялық құқықтың қайнар көздерінен;

C) конституциялық құқықтың институттары мен қағидаларынан;

D) конституциялық құқықтың қағидаларынан;

E) конституциялық құқық нормаларынан, институттары мен қағидаларынан;


Конституциялық құқық ғылымының ең негізгі қайнар көзін көрсетіңіз:

A) Конституциялық доктриналар;

B) сот прецеденттері;

C) Конституция;

D) Құқық философиясы;

E) Конституциялық құқықтық нормалардың тәжірбиеде жүзеге асырылуы;


Конституциялық құқықтық нормалар дегеніміз:

A) конституциялық құқықтық қатнастарды реттеу үшін мемлекет тарапынан бекітілетін жалпыға міндетті мінез-құлық ережелері;

B) біртектес конституциялық құқықтық қатнастарды реттейтін мемлекеттік құқықтық нормалар жүйесі;

C) Экономикалық қатнастарды реттейтін ережелер;

D) құқық саласының негізін құрайтын бастаулар;

E) Конституциялық құқықтық институттар;


Конституциялық құқықтың қағидалары дегеніміз:

A) Құқықтық нормалардың жүйесі;

B) Конституциялық құқықтық қатнастар жүйесі;

C) Конституциялық құқық саласына бағыт беретін негізгі идеялар;

D) Конституция негізінде пайда болатын қоғамдық қатнастар;

E) Конституциялық құқықтық әдістер;


Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері қайдан бастау алады?

A) Қазақстан Республикасы Конституциясынан;

B) Қазақстан Республикасының бұрын қолданыста болған барлық конституцияларынан;

C) Халықаралық шарттардан;

D) Конституциялық заңдардан;

E) Қазақстан Республикасы Президентінің конституциялық заң күші бар жарлықтарынан;


«Ратификация» ұғымы нені білдіреді?

A) халықаралық шарттардың Парламентпен бекітілуін;

B) Үкіметке сенімсіздік жариялауды;

C) Президентке сенімсіздік жариялауды;

D) алдыңғы қабылданған халықаралық шарттың күшін тоқтатуды;

E) заң жобасын қарастыруды.


Конституциялық құқықтың жүйесі дегеніміз -

A) конституциялық құқық нормаларының жиынтығы

B) құқықтық әдет-ғұрыптар жиынтығы

C) соттық прецеденттер жиынтығы

D) қағидалар жиынтығы

E) нормалардың, қағидалар мен институттардың жиынтығы


Қызмет ету мерзіміне қатысты Конституциялық құқық нормалары қалай бөлінеді?

A) тұрақты және уақытша нормалар

B) міндеттеуші және рұхсат беруші нормалар

C) процессуалды және материалды нормалар

D) құқық беруші және құқық қорғаушы нормалар

E) тиым салушы және міндеттеуші нормалар


Мазмұндық сипатына орай Конституциялық құқық нормалары қалай бөлінеді?

A) тұрақты және уақытша нормалар

B) міндеттеуші және рұхсат беруші нормалар

C) процессуалды және материалды нормалар

D) құқық беруші және құқық қорғаушы нормалар

E) тиым салушы және міндеттеуші нормалар


Конституциялық-құқықтық институт дегеніміз -

A) конституциялық құқықтық ережердің жиынтығы

B) конституциялық құқықтық міндеттердің жиынтығы

C) конституциялық құқықтық қатынастарды реттеуде қолданылатын негізгі ережелер мен идеялар

D) конституциялық құқық нормалары негізінде пайда болған қоғамдық қатынастар

E) біртектес қатынастарды реттеуге арналған конституциялық құқықтық нормалардың жиынтығы


Қандай актілер Конституциялық құқықтың қайнар көздері болып табылады?

A) Конституция мен заңдар

B) Конституция мен әдет-ғұрыптар

C) Конституция мен ғалымдардың еңбектері

D) бұйрықтар мен өкімдер

E) екіжақты келісім құжаттары


Төменде аталған қайнар көздердің қайсысын Президент шығарады?

A) қаулылар мен қорытындылар

B) заңдар мен қаулылар

C) шешімдер мен жолдаулар

D) бұйрықтар мен өкімдер

E) жарлықтар


Төменде аталғандардың қайсысы конституциялық құқықтың субъектісі болып табылмайды?

A) Парламент депутаттары

B) Мәслихат депутаттары

C) борышқор

D) шетел азаматтары

E) азаматтығы жоқ адамдар


«ҚазССР мемлекетінің егемендігі туралы» декларация қашан қабылданды?

A) 1990 жылғы 10 желтоқсанда

B) 1990 жылғы 16 желтоқсанда

C) 1991 жылғы 25 қазанда

D) 1991 жылғы 1 желтоқсанда

E) 1991 жылғы 8 желтоқсанда


«ҚазССР мемлекетінің егемендігі туралы» декларацияны қандай орган қабылдады?

A) ҚазССР Жоғарғы кеңесінің Президиумы

B) ҚазССР Жоғарғы кеңесі

C) ҚазССР Президенті

D) ҚазССР Үкіметі

E) референдум арқылы халық


Қай кезде халықаралық шарттардың нормалары ұлттық заңдарға қарағанда үстемдік танытады?

A) барлық кезде

B) ешбір кезде

C) Республика Парламентімен бекітілсе

D) БҰҰ нұсқаулығы болса

E) Үкіметтің ұйғарымына орай кейбір кездерде


Конституциялық құқықтың қандай қайнар көзінде келесідей мәтін көрініс тапқан: «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, байырғы қазақ жерінде мемлекеттілік құра отырып,... »

A) «ҚазССР мемлекетінің егемендігі туралы» декларациясында

B) «ҚР мемлекеттік егемендігі туралы» Консттуциялық заңда

C) 1993 жылғы Конституцияда

D) 1995 жылғы Конституцияда

E) мұндай мәтін ешбір жерде көрініс таппаған


Конституциялық заңдар қанша дауыспен қабылданады?

A) жай көпшілік дауыспен

B) 2/3 дауыспен

C) 3/4 дауыспен

D) 3/5 дауыспен

E) 3/6 дауыспен


Қай жылы Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді?

A) 1995 жылы

B) 1996 жылы

C) 1997 жылы

D) 1998 жылы

E) 1999 жылы


Қазақстан Республикасының Конституциясы қанша бөлімдер мен баптардан тұрады?

A) 5 бөлім және 89 баптан

B) 7 бөлім және 98 баптан

C) 9 бөлім және 98 баптан

D) 11бөлім және 99 баптан

E) 12 бөлім және 100 баптан


Өзгерістер мен толықтырулар енгізу жолына қарай бүгінгі күні Конституциялар қанша түрге бөлінген?

A) екі түрге: жұмсақ және қатты

B) екі түрге: ашық және жабық

C) екі түрге: ауызша және жазбаша

D) екі түрге: міндеттеуші және тиым салушы

E) екі түрге: нақты және нақты емес


ҚР Конституциясы құрылымы жөнінен -

A) 2 преамбуладан және 7 бөлімнен тұрады

B) преамбуладан және өтпелі ережелерден

C) преамбуладан, бөлімдерден, қорытынды және өтпелі ережелерден

D) преамбуладан, тармақтар мен тармақшалардан, қорытынды және өтпелі ережелерден

E) преамбуладан және 15 тараудан тұрады


Қазақстан Республикасының негізгі әкімшілік-аумақтық бірліктері болып -

A) облыстар танылады

B) штаттар танылады

C) губерниялар танылады

D) жерлер танылады

E) провинциялар танылады


Қазақстан Республикасы аумақтық құрылысына орай қандай мемлекет болып табылады?-

A) федеративті мемлекет

B) конфедеративті мемлекет

C) біртұтас мемлекет

D) одақтық мемлекет

E) достық мемлекет


Төмендегі құқықтардың қайсысы азаматтардың өзіндік жеке құқығы болып табылады:

A) өмір сүру құқығы

B) шеруге шығу құқығы

C) сайлану құқығы

D) сайлау құқығы

E) меншікке деген құқық


Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының ұйымдастырылуы мен қызметін кім анықтайды?

A) әкімшілік-аумақтық бірліктердің әкімдері

B) Маслихаттар

C) Парламент Мәжілісі

D) Парламент Сенаты

E) заңдармен көзделген шекте азаматтардың өздері анықтайды


Жиналыстар, митингілер, шерулер өткізу үшін сондай-ақ тосқауылдарға тұру үшін қанша мерзім бұрын жергілікті атқару органдарға арыз берілуі тиіс?

A) өткізілетін күннен бір ай бұрын

B) 15 күн бұрын

C) 10 күн бұрын

D) 7 күн бұрын

E) 5 күн бұрын


Жергілікті өзін-өзі басқару органдары:

A) облыс әкімдерімен құрылады

B) Премьер-министрмен құрылады

C) Маслихатпен құрылады

D) ауылдық және қалалық жергілікті қауымдастықтармен сайланады

E) Мәжіліспен құрылады


Жергілікті өзін-өзі басқару органдары өз құзіреті шегінде қызмет ету барысында кімге бағынады?

A) толықтай Маслихатқа бағынышты

B) толықтай әкімдерге бағынышты

C) ешкімге бағынышты емес

D) Президентке бағынышты

E) Парламентке бағынышты


Шеруге шығу кезінде шеруге қатысушылар қандай іс-әрекетерді жасай алмайды?

A) өлеңдер оқу

B) үнсіз қарсылық білдіру

C) плакаттар көтеру

D) дауыстар жинау

E) транспорт құралдарының қозғалысына кедерге келтіру


Қандай жерлерде жиналыстар, митингілер, шерулер мен тосқауылдар өткізуге тиым салынады?

A) алаңдарда

B) теміржол транспорт құралдарында

C) көшелерде

D) саябақтарда

E) үйлердің ауласында


Конституциялық құқықтың субъектісін көрсетіңізші?

A) нотариустар;

B) несие берушілер;

C) депутаттар;

D) сотталушылар;

E) заңды тұлғалар.


Кім Конституция мызғымастығының кепілі болып табылады?

A) президент;

B) конституциялық кеңес;

C) депутаттар;

D) БҰҰ;

E) парламент.


Қазақстан Республикасы Конституциясында қандай бөлім жоқ?

A) президент;

B) конституциялық кеңес;

C) парламент;

D) конституциялық сот;

E) адам және азамат.


Атқарушы биліктің иесін көрсетіңіз:

A) президент;

B) конституциялық кеңес;

C) парламент;

D) конституциялық сот;

E) жоғарғы сот.


Конституцияның қызметтері:

A) құрылтайшылық, халықаралық қызмет

B) идеологиялық, саяси, басқарушылық қызмет

C) ұйымдастырушылық, құрылтайшылық, құқықтық қызмет

D) бекіту және реттеушілік қызмет

E) идеологиялық, құқықтық, саяси қызмет


Қандай қағидалар Конституцияның саяси қағидаларына жатады?

A) демократиялық орталықтандыру, жалғыз партиялық қағидалары

B) халық депутаттар кеңесінің жалпылық билігін бекіту қағидасы

C) көппартиялық, заңдылық, жариялылық, халықтық билік қағидалары

D) жалғыз партиялық, халық депутаттар кеңесінің жалпылық билігін бекіту қағидалары

E) президенттік басқарудың мәртебелілігі қағидасы


Мемлекеттің және қоғамдық органдардың өзге құқықтық актілеріне қарағанда жоғары заңи күшке ие нормативтік акт қалай аталады?

A) заң

B) адам мен азамат құқықтары жөніндегі декларация

C) қылмыстық кодекс

D) Конституция

E) Конституциялық заңдар


Қазақстан Республикасының Конституциясы қашан күшіне енді?

A) 09.09.1995 жылы

B) 08.09.1995 жылы

C) 07.09.1995 жылы

D) 06.09.1995 жылы

E) 05.09.1995 жылы


Қазақстан Республикасының бірінші Конституциясы қашан қабылданды?

A) 28.01.1993 жылы

B) 29.01.1993 жылы

C) 30.01.1993 жылы

D) 31.01.1993 жылы

E) 26.01.1993 жылы


Мемлекеттің егемендігі жөніндегі Декларация туралы» ҚазССР Жоғарғы кеңесінің қаулысы қашан қабылданды?

A) 25.10.1990 жылы

B) 16.12.1991 жылы

C) 28.01.1993 жылы

D) 30.08.1995 жылы

E) 20.10.1990 жылы



Конституция – дегеніміз не?

A) мемлекеттің негізгі заңы

B) өзге заңдармен қатар қабылданатын қарапайым заң

C) жоғарғы билік органдарының ұйымдастырылуы мен қызметін реттеуге арналған кодекс

D) идеологиялық құжат

E) халықаралық - құқықтық акт


1993 жылғы Конституция бойынша жерге деген жеке меншік танылды ма?

A) 1993 жылғы Конституция бойынша жерге деген жеке меншік танылмады

B) 1993 жылғы Конституция бойынша жерге деген жеке меншік танылды

C) 1993 жылғы Конституция бойынша тек шағын жер бөліктеріне ғана жеке меншік танылды

D) 1993 жылғы Конституция бойынша тек жекеленген адамдар тобына ғана жерге деген жеке меншік танылды

E) 1993 жылғы Конституцияда жер мәселесі тіптен көзделмеген


1993 жылғы Конституция бойынша кімдердің қосарланған азаматтығы танылды?

A) Қазақстан Республикасының барлық азаматтарының

B) Ресей Федерациясы мен Түркияда тұратын қазақтардың

C) қазақтар мен орыстардың

D) шет мемлекетте тұратын қазақтардың, егер сол мемлекеттің заңы бұған қарсы келмесе

E) ешбіреулердің қосарланған азаматтығы танылған жоқ


1993 жылғы Конституция бойынша қазақ тілінің мәртебесі қандай болды?

A) ұлтаралық қатынастың тілі

B) мемлекеттік тіл

C) мемлекеттік мекемелерде қолданылатын ресми тіл

D) мәртебесі анықталмады

E) мемлекеттік және ұлтаралық тіл


1993 жылғы Конституция бойынша қандай орган жоғарғы өкілді орган болып саналды?

A) Қазақстан Республикасы халық депутаттарының съезі

B) Қазақстан Республикасының қос палаталы Парламенті

C) Қазақстан Республикасының қос палаталы Жоғарғы Кеңесі

D) Қазақстан Республикасының жалғыз палаталы Жоғарғы Кеңесі

E) Қазақстан Республикасының жалғыз палаталы Парламенті


1993 жылғы Конституция бойынша қандай орган конституциялық қадағалаушы орган болып саналды?

A) Қазақстан Республикасының Жоғарғы соты

B) Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы

C) Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі

D) Қазақстан Республикасының Конституциялық соты

E) Қазақстан Республикасының Президенті


1993 жылғы Конституция қалай қабылданды?

A) Республикалық референдумда

B) Парламенттік Ассамблееяда

C) Парламенттің қос палатасының біріккен отырысында

D) Қазақстан халықтары ассамблееясының отырысында

E) Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесінің отырысында


Конституция ағымдағы заңдардың негізі деген ұғымды қалай түсінесің?

A) Конституцияның ережелері негізінде ағымдағы заңдар дамып, нормативтік актілер қабылданып отырады

B) барлық заңдар Конституцияның құрамына енгізілген

C) Конституцияның негізінде тек конституциялық заңдар ғана қабылданады

D) Конституцияның негізінде кодекстер қабылданады

E) Конституцияның негізінде заңи актілер қабылданады


Қазақстан Республикасының Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар қалай енгізіледі?

A) Республикалық референдум арқылы, сондай-ақ егер бұл жөнінде Президент шешім қабылдаса Парламентпен енгізіледі

B) Жоғарғы кеңестің шешімімен енгізіледі

C) Президенттің жарғысымен енгізіледі

D) Үкіметтің шешімі негізінде енгізіледі

E) Сенат палатасының депутаттарымен енгізіледі


Конституцияның түрлері:

A) ауызша және жазбаша

B) КСРО Конституциясы, одақтық елдер және автономды республикалардың Конституциялары

C) әлемнің дамушы және дамыған елдер Конституциялары

D) Еуропа елдерінің және АҚШ Конституциялары

E) ТМД елдерінің және өзге мемлекеттердің Конституциялары


Конституцияның - бұл:

A) өзінің құрамына барлық заңдарды енгізген негізгі заң

B) жоғары заңи күшті иеленген жай заң

C) тікелей және жанама қолданылатын нормаларды иеленген заң

D) жоғары заңи күші бар, нормалары тікелей қолданысқа жататын, өзгертулер мен толықтырулар енгізудің айырықша жолын иеленген заң

E) айырықша тәртіппен қабылдануға жататын жай заң


Конституцияның жоғары заңи күші келесіден көрініс табады:

A) барлық халықаралық актілер Конституция нормаларына сай келуі керек

B) тек заңдар ғана Конституция нормаларына сай келуі қажет

C) еліміздегі барлық нормативтік актілер Конституцияға сай болуы керек, керісінше жағдайда Конституция өзінің қолданыстағы күшін тоқтатады

D) жергілікті нормалардың барлығы Конституцияға сай болуы керек

E) барлық нормативтік актілер Конституцияға сай болуы керек, керісінше жағдайда олардың қолданыстағы күші тоқтатылуға жатады


1995 жылғы Конституцияға өзгерістиер мен толықтырулар қашан енгізілді?

A) 7 қазан 1998 жыл

B) 7 қазан 1999 жыл

C) 10 қаңтар 1999 жыл

D) 10 қазан 1999 жыл

E) 7 қараша 1998 жыл


Қай тіл Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі болып табылады?

A) қазақ және орыс тілдері

B) қазақ тілі, мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі мен ағылшын тілі ресми түрде қазақ тілімен қатар қолданылады

C) қазақ тілі, ал орыс тілі халықаралық қатынастың тілі болып табылады

D) орыс тілі

E) қазақ тілі, мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен қатар қолданылады


Қазақстан Республикасының саяси партиялары мен кәсіподақтары шетелдік заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар тарапынан, шет мемлекет пен халықаралық ұйымдар тарапынан қаржыландырылуға жатады ма?

A) я, қаржыландыруға жатады

B) жоқ, қаржыландыруға жатпайды

C) кейбір жағдайларда ғана қаржыландыруға жатады

D) тікелей заң нормаларында көрініс тапқан жағдайда ғана қаржыландыруға жатады

E) халықаралық шарттарда көзделген жағдайларда ғана қаржыландыруға жатады


Кім Қазақстан Республикасындағы биліктің бірден-бір бастауы болып табылады?

A) Президент

B) Парламенет

C) Қазақстанның халқы

D) Қазақстан Республикасының Жоғарғы кеңесі

E) Қазақстан Республикасының Президенті мен Парламенті


Қазақстан Республикасы қандай мемлекет болып табылады?

A) зайырлы мемлекет, федерация

B) біртұтас мемлекет, монархия

C) президенттік республика, федерация

D) президенттік басқару нысанындағы біртұтас, зайырлы мемлекет

E) ресми мұсылмандықты көздеген тұтас Республика


Қазақстан Республикасы Конституциясында билік қандай тармақтарға бөлінеді?

A) бақылаушы, орындаушы;

B) мемлекеттік, қоғамдық;

C) заң шығарушы, атқарушы, сот билігі;

D) қауіпсіздік органдары, сот органдары, басқару органдары;

E) құқық қорғаушы органдар, әкімшілік органдар, өкілді органдар.


Халық билігін жүзеге асыру нысандары:

A) республикалық референдум және сайлау;

B) отырыстар;

C) мемлекеттік органдарға өз билігін жүзеге асыруды беру;

D) дөңгелек столдар;

E) еркін шерулер.


Діни институттардың мемлекеттен бөлінуі қандай мемлекеттерге тән?

A) демократиялық;

B) зайырлы;

C) құқықтық;

D) клерикалық;

E) теократиялық.


Құқықтық мемлекет қағидасы?

A) матриархат;

B) рулық мүдде;

C) заңның үстемдігі;

D) тыйым салу басымдығы;

E) оның аумағына ешкімнің қол сұқпауы.


Қазақстан Республикасында меншіктің қандай түрі танылады және қорғалады?

A) қоғамдық;

B) мемлекеттік;

C) қоғамдық және мемлекеттік;

D) жеке меншік;

E) мемлекеттік және жеке;


Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерінің сипаттамасы және оларды ресми пайдалану тәртібі қандай актілермен белгіленеді?

A) конституциямен;

B) заңмен;

C) жарлықпен;

D) конституциялық заңмен;

E) заң күші бар жарлықпен;


Қазақстан Республикасында әр алуандылықтың қандай түрі танылады?

A) экономикалық;

B) әлеуметтік және саяси;

C) саяси және экономикалық;

D) идеологиялық;

E) идеологиялық және саяси;


Нормативтік құқықтық актілерді қолданудың міндетті шарты не болып танылады?

A) актіге қол қою;

B) актіні бекіту;

C) ресми жариялау;

D) актіні келісу;

E) актіні қабылдау;


1993 жылғы Конституция бойынша Қазақстан Республикасының Парламенті қалай аталды?

A) парламент;

B) халық кеңесі;

C) халық конгресі;

D) жоғарғы кеңес;

E) халық жиналысы;


Мемлекеттік меншік дегеніміз – бұл,

A) азаматтар мен қоғамдық ұйымдардың меншігі

B) әкімшілік-аумақтық бірліктердің меншігі

C) жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің меншігі

D) жеке комерциялық заңды тұлғалардың меншігі

E) мемлекеттік қызметшілердің жеке меншігі


Қазақстан Республикасы қызметінің түбегейлі принциптері:

A) мұсылман дінінің мәртебесін көтеру, қоғамдық татулық

B) саяси тұрақтылық пен белгілі-бір жекеленген адамдар тобының үстемдігі

C) бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму, таптық тұрақсыздықты қамтамасыз ету

D) қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық, бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму, қазақстандық патриотизм

E) мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін бір жақты үстемдік әдісімен шешу


Қазақстан Республикасында келесідей меншік түрлері танылып, заң алдында бірдей қорғалады:

A) жеке акционерлік қоғамдар мен жауапкершілігі шектеулі серіктестіктердің меншігі

B) қазыналық кәсіпорындар мен мекемелердің меншігі

C) мемлекеттік меншік пен жеке меншік

D) тек жеке меншік

E) тек мемлекеттік меншік


Мемлекет аумағының белгілі-бір бөліктерге бөлінуін сипаттайтын түсінік бұл -

A) саяси жүйе

B) әкімшілік-аймақтық құрылым

C) біртұтас мемлекет

D) федеративтік мемлекет

E) республика


Біздің мемлекетіміздің ең басты қазынасы болып не танылады?

A) адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары

B) мемлекеттік алтын қор

C) еліміздегі тыныштық

D) өзге қайсы бір мемлекеттер мен болмасын соғыстың болмауы

E) тек адамдардың саяси бостандығы


Мемлекет қандай институт болып табылады?

A) қоғамдық;

B) әлеуметтік;

C) құқықтық;

D) құрылымдық;

E) саяси.


Азаматтардың сөз бостандығы құқығы, құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) азаматтық

B) саяси

C) экономикалық және әлеуметтік

D) тек экономикалық

E) кәсіпкерлік


Азаматтардың бейбіт әрі қарусыз жиналу құқығы, құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) саяси

B) азаматтық

C) экономикалық және әлеуметтік

D) өзіндік

E) әлеуметтік


Азаматтардың шерулер өткізу құқығы, құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) саяси

B) азаматтық

C) экономикалық және әлеуметтік

D) өзіндік

E) рухани


Азаматтардың қадір қасиетіне қол сұғылмау құқығы, құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) саяси

B) азаматтық

C) экономикалық және әлеуметтік

D) әлеуметтік-саяси

E) рухани


Азаматтардың кәсіп түрін еркін таңдау құқығы, құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) саяси

B) азаматтық

C) экономикалық және әлеуметтік

D) әлеуметтік-саяси

E) рухани


Ата-аналар өз балаларына діни сипаттағы білім беруге құқылы ма?

A) олардың ондай құқығы жоқ, себебі бізде зайырлы мемлекет

B) бұл үшін арнайы білім органдарының рұхсаты қажет

C) ата-аналарының өз қалауы бойынша құқылы

D) олардың ондай құқығы жоқ, себебі бізде шіркеу мемлекеттік биліктен оқшауланған

E) соттың заңды күшіне енген шешімі болса ғана құқылы


Азаматтардың Қазақстан Республикасының аумағынан еркін шығып, қайтып келу құқығы құқықтар мен бостандықтардың қай тобына жатады?

A) саяси құқықтар

B) экономикалық және әлеуметтік құқықтар

C) азаматтық құқықтар

D) рухани құқықтар

E) өзіндік құқықтар


Төмендегілердің қайсысы азаматтардың міндеті болып табылады?

A) заңдармен бекітілген алымдарды төлеу, Отанын қорғау, табиғатты қорғау

B) табиғатты қорғау және заңсыз аң аулаушылар мен күресу

C) өз Отаны мен дінін қорғау

D) зейнетақылар мен жәрдемақылар төлеу

E) қажымай еңбек етіп, табыс табу


1995 жылғы Конституция бойынша азаматтарға тегін қандай білім көзделген?

A) мемлекеттік оқу орындарындағы жоғарғы білім

B) жекеменшік нысанындағы оқу орындарындағы жоғарғы білім

C) мемлекеттік оқу орындарындағы орта білім

D) жекеменшік нысанындағы оқу орындарындағы орта білім

E) жексенбілік мектептердегі орта білім


Азаматтардың бейбіт әрі қарусыз жиналуға деген құқықтары қандай жағдайда шектелуі мүмкін?

A) Президенттің бастамашылығымен

B) Консттуциялық кеңес төрағасының шешімі негізінде

C) соғыс жағдайларында

D) Үкіметтің тиісті шешімі негізінде

E) егер мұндай жиналу мемлекеттің қауіпсіздігі мен қоғамдық тәртіпке қайшы келсе


Қандай тұлғалар Қазақстан Республикасының азаматы деп танылады?

A) тек заң нормаларына сәйкес азаматтықты алған тұлғалар

B) «Азаматтық туралы» ҚР заңы күшіне енген сәтте Қазақстанның аумағында тұрақты тұрған, және азаматтықты заңға сәйкес алған тұлғалар

C) «Азаматтық туралы» заңы күшіне енген сәтте бұрынғы одақтас мемлекеттердің аумағында тұрақты тұрған тұлғалар

D) Қазақстанның азаматтығын алу туралы өтініш берген тұлғалар

E) Республика аумағында кем дегенде 5 жыл тұрған тұлғалар


Азаматтылықты алу сәтінде азаматтық туралы заң нормаларына сәйкес «қан қағидасы» мен «топырақ қағидасы» біздің елімізде қалай қолданылады?

A) тек «қан қағидасы» ғана қолданылады

B) тек «топырақ қағидасы» ғана қолданылады

C) екі қағида да қатар қолданылады

D) екеуіде қолданылмайды

E) біздер құқықтық мемлекет болғандықтан қағидалар қолданылмайды


Қазақстан Республикасының азаматын шет мемлекетке беруге болады ма?

A) жоғарғы талап қойылған жағдайда әрдайым беріліп отырады

B) ешқашан, ешбір жағдайда берілмейді

C) егер Республиканың Халықаралық шарттарында өзгеше көзделмесе, беруге болмайды

D) құқық қорғау органдарының бірінші талабы бойынша беруге болады

E) егер адам өлтіру қылмысын жасаған болса беруге болады


«Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заң қашан қабылданды?

A) 20.12.1991 жыл

B) 19.12.1991 жыл

C) 10.12.1991 жыл

D) 11.12.1991 жыл

E) 20.12.1995 жыл


«Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» заңға өзгертулер мен толықтырулар қашан енгізілді?

A) 06.10.1995 жыл

B) 10.10.1995 жыл

C) 01.10.1995 жыл

D) 02.10.1995 жыл

E) 03.10.1995 жыл


Қазақстан Республикасының азаматтығы дегеніміз не?

A) тұлғамен мемлекет арасындағы жалпы құқықтық қатынас

B) тұлғаның мемлекетке тиістілігі

C) мемлекетпен мойындалған, тұлғаның мемлекетпен саяси-құқықтық байланысы, осы байланыстың нәтижесінде тұлғаға азаматтықтың барлық құқықтары, бостандықтары мен міндеттері таратылады

D) тұлғаның мемлекетке бағыныштылығы

E) тұлғаның, мемлекеттің белсенді мүшесінің болуы


Шетелде жүрген біздің азаматтарды қорғау қызметін қандай орган жүзеге асырады?

A) сауда өкілдіктері мен туристік фирмалар

B) еліміздегі фирмалардың шет мемлекеттердегі өкілдіктері

C) дипломатиялық өкілдіктер, консулдық мекемелер

D) Қазақстан Республикасының құқық қорғау органдары

E) Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі мен Ішкі істер министрлігі


Азаматтығы жоқ тұлғалар дегеніміз кімдер?

A) Қазақстан Республикасы азаматтығын иеленбеген тұлғалар

B) өзге мемлекеттің азаматтығын иеленген тұлға

C) Қазақстан Республикасының аумағында ешбір құжатсыз тұрып жатқан тұлғалар

D) Қазақстан Республикасының азаматтығын иеленбестен Республика аумағында тұратын, өзінің өзге мемлекет азаматы екеніне дәлелі жоқ тұлғалар

E) Қазақстан Республикасының аумағынан шет мемлекетке тұрақты тұруға көшіп кеткен тұлғалар


Қазақстан аумағында тұрақты тұратын азаматтығы жоқ адамадар Қазақстан Республикасының азаматтарымен бірдей құқықтар иеленген бе?

A) бұл тұлғалар құқықтары жөнінен Республика азаматтарымен тең емес

B) бұл тұлғалардың құқықтары Республика азаматтарының құқықтарына теңестірілген

C) бұл тұлғалардың тек саяси құқықтары шектелген

D) бұл тұлғалар құқықтары жөнінен Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұратын шетел азаматтарына теңестірілген

E) азаматтығы жоқ тұлғалардың Қазақстан аумағында ешбір құқықтары болмайды


Ата-аналары әр-түрлі азаматтықты иеленген жағдайда олардың балаларының азаматтығы мәселесі қалай шешіледі?

A) тек ата-аналарының біреуінің ғана азаматтығы ескеріледі

B) анасының азаматтығы мен тұрақты тұрғын жері ескеріледі

C) ата-аналарының екеуінің де тұрақты тұратын мекендері ескеріледі

D) ата-аналарының азаматтығы және олардың қайсы бірінің Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты мекен-жайының болуы ескеріледі

E) әкесінің азаматтығы ескеріледі


Азаматтық келесідей жолмен алынады:

A) туыла салысымен

B) төлқұжат алысымен

C) кәмелетке толысымен

D) Қазақстан Республикасының аумағына кірісімен

E) жер иелену құқығын алысымен


Қазақстан азаматтығын жоғалту келесідей жағдайда басталады:

A) шетел азаматы мен некеге тұрған сәттен

B) шет мемлекет аумағына тұрақты тұру үшін кеткен жағдайда

C) егер Қазақстанмен шет мемлекет арасындағы шартта өзгеше көзделмесе, тұлға шет мемлекеттің әскер қатарына өтекен сәттен, әділет немесе өзге де мемлекеттік органдар қатарына кірген сәттен

D) азаматтықтан шығу туралы өтініш берген сәттен

E) тұлғада ЖҚТБ ауыруының белгілері табылған сәтте


Президенттің өкілеттілік мерзімі:

A) 6 жыл

B) 5 жыл

C) 4 жыл

D) 7 жыл

E) 10 жыл

Бір адам қатарынан неше реттен артық Президент болып сайлана алмайды?

A) Конституцияда бұл жөнінде айтылмаған

B) 3 реттен артық

C) 1 реттен артық

D) 2 реттен артық

E) бұл мәселе шектелмеген


Президент болу үшін көзделген жас мөлшері?

A) 35 жастан төмен емес

B) 30 жас пен 65 жас аралығы

C) 45 жасқа толған

D) 25 жас пен 60 жас аралығы

E) 40 жасқа толған


Қазақстан Республикасының Президенті қандай тілді еркін меңгеруі тиіс?

A) мемлекеттік тілді

B) қазақ және орыс тілдерін

C) ағылшын тілін

D) орыс тілін

E) қазақ тілі мен ағылшын тілін


Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауы өткен болып саналады, егер сайлауға сайлаушылардың келесідей пайыз мөлшері қатысса:

A) 25 % қатысса

B) 50 % қатысса

C) 60 % қатысса

D) 55 % қатысса

E) анықталмаған


Қазақстан Республикасы Президентіне кандидаттығын ұсынған тұлға Республика аумағында қанша жыл тұруы қажет?

A) анықталмаған

B) 15 жыл

C) 25 жыл

D) 10 жыл

E) 5 жыл


Үкіметтің қандай лауазымды тұлғасын Президент Парламенттің келісімімен қызметке тағайындайды:

A) Қазақстан Республикасының Премьер-министрі мен Ішкі істер министрін

B) Үкіметтің барлық лауазымды тұлғаларын

C) агенттіктер мен ведомстволардың басшыларын

D) Қазақстан Республикасының Премьер-министрін

E) мемлекеттік комитеттердің төрағаларын


Қандай лауазым иелерін Республика Парламентінің Мәжілісі сайлау үшін Президент ұсынады?

A) Ұлттық Қауіпсіздік комитетінің төрағасын

B) Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжіліс төрағасын

C) Орталық сайлау комиссиясының төрағасын

D) Жоғарғы сот кеңесінің төрағасын

E) Қазақстан Республикасы Парламентінің Сенат төрағасын


Қол қою үшін Республика Президентіне заңды кім ұсынады?

A) Қазақстан Республикасының Премьер-министрі

B) Қазақстан Республикасының Бас прокуроры

C) Қазақстан Республикасы Есеп комитетінің төрағасы

D) Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының спикері

E) Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы


Қазақстан Республикасында саяси баспана беру мәселесін кім шешеді?

A) Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы

B) Бас прокурор

C) Президент

D) Сыртқы істер министрі

E) Премьер-министр


Қазақстан Республикасы бюджетінің орындалуына қадағалауды жүзеге асырушы Есеп комитетінің төрағасын кім тағайындайды?

A) Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы

B) Парламент палаталарының біріккен отырысында сайланады

C) Президент

D) Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасы

E) Премьер-министр


Қазақстан Республикасы Үкіметінің отырысына Премьер-министрден басқа кім төрағалық етуге құқылы?

A) Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары

B) Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының спикері

C) Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы

D) Қазақстан Республикасының Президенті

E) кез-келген министр


Қазақстан Республикасының экс-Президенті қандай лауазымды иеленеді?

A) Премьер-министр

B) Парламент Сенатының депутаты

C) Жоғарғы соттың мүшесі

D) Қауіпсіздік кеңесінің мүшесі

E) Конституциялық кеңестің төрағасы


«Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Президенттің Конституциялық заң күші бар жарлығы қашан қабылданды?

A) 22.12.0995 жыл

B) 23.12.0995 жыл

C) 24.12.0995 жыл

D) 25.12.0995 жыл

E) 26.12.0995 жыл


Бейбітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында халықаралық міндеттемелерді орындау үшін Республика қарулы күштерін тарту жөніндегі шешімді қандай орган немесе лауазым иесі қабылдайды:

A) Үкімет

B) Президент

C) Қорғаныс министрі

D) Парламент

E) Ішкі істер министрлігі


Республикалық референдумды тағайындау туралы шешімді кім қабылдайды?

A) Президент

B) Парламент

C) Сенат

D) Үкімет

E) халық


Келесі лауазым иелерінің қайсысын Президент тағайындайды?

A) Мәжіліс депутаттарын

B) Сенаттың 9 депутатын

C) Сенаттың 5 депутатын

D) Есеп комитетінің барлық мүшелерін

E) Конституциялық кеңестің 2 мүшесін


Республика Президенті қызметінен мерзімінен бұрын босаған немесе кетірілген, сондай-ақ қайтыс болған жағдайда оның міндеттерін кім атқарады?

A) Сенат төрағасы-Премьер-министр

B) Сенат төрағасы-Мәжіліс төрағасы

C) Конституциялық кеңес төрағасы

D) Сенат төрағасы-Мәжіліс төрағасы-Премьер-министр

E) Премьер-министр


Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттілігі қашан тоқтатылады?

A) басқа Президенттің сайланған сәтінде

B) Орталық сайлау комиссиясының сайлау қорытындысы туралы, және қайсы бір кандидаттың жеңісі туралы хабарлаған сәттен

C) жаңадан сайланған Президенке «Алтын қыран» ордені тағылған сәттен

D) жаңадан сайланған Президенттің ант қабылдаған сәтінен

E) сайлау қорытындысының ресми жарияланған сәтінен


Қазақстан Республикасы Парламентімен қабылданған заңға Президент қанша күн ішінде қол қоюы тиіс?

A) 30 күн ішінде

B) 10 күн ішінде

C) 15 күн ішінде

D) 15 жұмыс күні ішінде

E) 1 апта ішінде


Қандай жағдайларда Президент заң күші бар жарлықтар қабылдауға құқылы?

A) Барлық жағдайларда, себебі бұл құқық оған Конституциямен берілген

B) егер Парламент заңды жедел қабылдау туралы талапты орындамаса

C) ешбір жағдайда құқығы жоқ

D) Парламент жазғы демалысқа шығып кеткен болса

E) егер мұндай өкілеттілікті оған Парламент Сенатының төрағасы берсе


Парламент қабылдаған қандай заңдарға Президент қол қоюға міндетті?

A) Конституциялық заңдарға

B) жай заңдарға

C) кешірім жөніндегі заңдар

D) Президенттің қарсылығын Парламент тойтарып қабылданған заңдар

E) Конституцияға енгізілетін өзгерістерге


Президенттің жыл сайынғы жолдауында не көзделеді?

A) елдегі жағдай мен сыртқы және ішкі саясаттың негізгі бағыттары

B) өзінің қызметі жөніндегі есебі

C) елдегі конституциялық жағдай

D) елдегі саяси жағдай

E) ағымдағы жыл ішінде Парламентпен қабылдануға жататын заңдардың тізбесі


Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағасын тағайындау кезде Президент кімнің келісімін алуы қажет?

A) Парламенттің

B) Парламент Сенатының

C) Парламент Мәжілісінің

D) Жоғарғы экономикалық кеңестің

E) Бас прокурордың


Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасын тағайындау кезде Президент кімнің келісімін алуы қажет?

A) Парламенттің

B) Парламент Сенатының

C) Парламент Мәжілісінің

D) Қауіпсіздік кеңесінің

E) Бас прокурордың


Қазақстан Республикасы Парламентінің кезектен тыс сессиясын кім шақырады?

A) Парламент Сенатының спикері

B) Парламент Мәжілісінің төрағасы

C) Орталық сайлау комиссиясының төрағасы

D) Президент

E) Премьер-министр


Қандай мерзім ішінде Президент Үкіметтің орнынан түсетіндігі туралы мәселені қарастырады?

A) 1 ай мерзім ішінде

B) 10 күн мерзім ішінде

C) 1 апта ішінде

D) 15 күн ішінде

E) 48 сағат ішінде


Өз міндеттерін атқару кезінде Президент қандай іс-әрекеттері үшін жауап береді?

A) барлық іс-әрекеттері үшін

B) Конституцияға қайшы іс-әрекеттері үшін

C) мемлекетке опасыздық жасағаны үшін

D) ешбір әрекетіне жауап бермейді

E) Парламентті таратқаны үшін


Қазақстан Республикасы Президенті қабылдаған актілердің күшін кім тоқтата алады?

A) Парламент

B) Конституциялық кеңес

C) Жоғарғы сот

D) Бас прокурор

E) референдум


Қазақстан Республикасының Үкіметін кім құрады?

A) Парламент

B) Қауіпсіздік кеңесі

C) Президент

D) Халық

E) Премьер-министр


Қазақстан Республикасы Үкіметінің мүшелері кімнің алдында ант қабылдайды?

A) Қазақстан халқының алдында

B) Президент алдында

C) Қазақстан халқы мен Президент алдында

D) Парламент алдында

E) Премьер-министр алдында


Қазақстан Республикасының Президенті кіммен сайланады?

A) Парламент палаталарымен

B) Мәжіліс депутаттарымен

C) Халықпен

D) арнайы алқамен

E) алдыңғы Президентпен тағайындалады


Келесі лауазым иелерінің қайсысын Президент тағайындайды?

A) Сенаторлардың тең жартысын

B) Мәжіліс депутаттарының тең жартысын

C) Сенат депутаттарының бесеуін

D) Маслихат депутаттарының жетеуін

E) Сенат депутаттарының жетеуін


Президенттің қызметінен мерзімінен бұрын босауы немесе кетірілуі туралы шешім қалай қабылданады?

A) Конституциялық кеңес пен комиссияның қорытындысы негізінде Палаталардың жалпы депутаттарының 2/3 дауысымен

B) әр палата депутаттары жалпы санының кемінде 3/4 дауысымен

C) Мәжіліс депутаттары жалпы санының 3/4 дауысымен

D) Парламент депутаттарының 100 % дауысымен

E) Конституциялық кеңеспен


Қазақстан Республикасының Президенті кәсіпкерлік қызметпен айналыса алады ма?

A) ешбір кедергісіз айналыса алады

B) айналыса алмайды

C) Жоғарғы соттың шешімі негізінде ғана айналыса алады

D) Конституциялық кеңестің рұхсаты болған ретте ғана айналыса алады

E) Парламент келісім берген ретте ғана айналыса алады


Мемлекетке опасыздық жасады деп Президентке тағылған айыптың қабылданбауы келесідей салдар туғызады:

A) Парламент палаталары депутаттарының өкілеттіліктері мерзімінен бұрын тоқтатылады

B) Мәжіліс депутаттарының өкілеттілігі мерзімінен бұрын тоқтатылады

C) Сенат депутаттарының өкілеттілігі мерзімінен бұрын тоқтатылады

D) Конституциялық кеңестің өкілеттілігі тоқтатылады

E) Бас прокурор қызметінен босатылады


Президенттің мемлекетке опасыздық жасағаны туралы айыпты тексеруді кім жүзеге асырады?

A) Парламент

B) Мәжіліс

C) Сенат

D) Ішкі істер министрлігі

E) Бас прокурор, ол болмаған жағдайда оның орынбасары


Республикалық ұланды кім жасақтайды?

A) Қорғаныс министрі

B) Президент

C) Парламент

D) Үкімет

E) Қазақстанның халқы


Қазақстан Республикасының Президенті саяси партияның мүшесі бола алады ма?

A) Президенттік өкілеттілікті жүзеге асыру кезінде саяси партиядағы қызметін тоқтатады

B) Президенттік өкілеттілікті жүзеге асыру кезінде де ол партияның толық қанды мүшесі болып тұрады

C) бұл мәселені ол жеке өзі шешуге құқылы

D) бұл мәселені тек Парламент шешеді

E) бұл мәселені тек Конституциялық кеңес шешеді


Парламенттің өкілеттілік мерзімі қай кезде аяқталады?

A) Парламент депутаттарының жаңа сайлауы өткізілген күннен бастап

B) жаңадан сайланған Парламенттің бірінші сессиясы жұмысқа кіріскен сәттен бастап

C) алдыңғы сайланған Парламенттің соңғы сессиясынан бастап

D) Парламенттің жаңа сайлауы жөніндегі Президент жарлығының ресми жарияланған күнінен бастап

E) Конституцияда бұл туралы айтылмаған


Қандай себептерге байланысты Қазақстан Республикасы Парламентінің өкілеттілік мерзімі уақытынан бұрын тоқтатылуы мүмкін?

A) кемшіліктері бар заңдарды қабылдауына байланысты

B) өздерінің заң шығару қызметтерінің негізгі жоспарын өрескел бұзуына байланысты

C) Парламент депутаттары қосалқы ақылы қызметпен айналысып жүрсе

D) Парламент палаталарының немесе Парламент пен өзге мемлекеттік органдар арасында еңсерілмейтін саяси дағдарыстың туындауына байланысты

E) Конституциялық кеңестің шешіміне байланысты


Республика азаматтары қай жастан бастап Сенат депутатығына сайлана алады?

A) 18 жастан бастап

B) 20 жастан бастап

C) 25 жастан бастап

D) 30 жастан бастап

E) 35 жастан бастап


Сенат депутаты болып сайлану үшін тиісті аймақта қанша жыл тұрақты тұру қажет?

A) кем дегенде екі жыл

B) кем дегенде бір жыл

C) кем дегенде үш жыл

D) кем дегенде төрт жыл

E) кем дегенде бес жыл


Республика азаматтары қай жастан бастап Мәжіліс депутатығына сайлана алады?

A) 20 жастан бастап

B) 25 жастан бастап

C) 30 жастан бастап

D) 35 жастан бастап

E) 40 жастан бастап


Парламент депутаттарының құқықтық жағдайы қандай нормативтік актымен реттеледі?

A) заң күші бар жарлықпен

B) заңдармен

C) Парламент қаулыларымен

D) Конституциялық заңдармен

E) Конституциялық заң күші бар жарлықтармен


Қазақстан Республикасы Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар қалай енгізіледі?

A) Мәжіліс отырысында

B) Сенат отырысында

C) Мәжіліс отырысында, содан кейін Сенат отырысында

D) бірлескен отырыста

E) Республика Президентінің ұсынысымен палаталардың бірлескен отырыста


Парламентпен қабылданған заңдарға кім қарсылық білдіре алады?

A) Үкімет

B) Әділет министрлігі

C) Бас прокурор

D) Президент

E) Конституциялық кеңес


Президенттің заңды қабылдауға қатысты қарсылығы қалай қаралады?

A) Мәжіліспен

B) Сенатпен

C) Мәжіліспен, содан кейін Сенатпен

D) палаталардың бірлескен отырысында

E) Конституциялық кеңестің келісімімен палаталардың бірлескен отырысында


Палата төрағаларының шығаратын нормативтік актілері қалай аталады?

A) қаулы

B) жарлық

C) өкімдер

D) нұсқаулықтар мен жарлықтар

E) регламенттер


Заң шығару бастамасы құқығы қайда жүзеге асырылады?

A) Парламентте

B) Үкіметте

C) Сенатта

D) Мәжілісте

E) Конституциялық кеңесте


Заң жобасы Сенатта қанша мерзім ішінде қаралады?

A) бір ай ішінде

B) екі ай ішінде

C) заң жобасы келіп түскен күннен бастап 60 күннен аспайтын мерзім ішінде

D) заң жобасы келіп түскен күннен бастап 50 күннен аспайтын мерзім ішінде

E) Мәжіліспен қаралған күннен бастап 60 күн ішінде


Қанша дауыспен Мәжіліс депутаттары, Сенат депутаттарымен енгізілген өзгертулер мен толықтыруларға келісе алады?

A) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен

B) депутаттардың жалпы санының кем дегенде 50% дауысымен

C) қатысушылар санының көпшілік дауысымен

D) депутаттардың жалпы санының 2/3 дауысымен

E) депутаттардың жалпы санының 4/5 дауысымен


Қандай жағдайда келісім комиссиясы құрылады?

A) соғыс пен бейбітшілік сұрақтарына қатысты

B) Президент қызметінен кетірілген жағдайда

C) Үкіметке сенімсіздік жарияланған кезде

D) заң жобасына қатысты палаталар арасында келіспеушілік туған жағдайда

E) Парламентпен қабылданған заіға Президент қол қоймаған жағдайда


«Қазақстан Республикасы Парламентінің комиеттері мен комиссиялары туралы» ҚР заңы қашан қабылданды?

A) 30.01.1996 жыл

B) 13.03.1997 жыл

C) 12.01.1996 жыл

D) 08.06.1996 жыл

E) 07.05.1997 жыл


Сенат депутаттары:

A) екі жыл сайын тағайындалып отырады

B) әрбір екі жыл сайын толығымен қайта сайланып отырады

C) депутаттарының жартысы әрбір үш жыл сайын қайта сайланып отырады

D) әр жыл сайын қайта сайланып отырады

E) өз өкілеттілігі мерзімі ішінде қайта сайланбайды


«Қазақстан Республикасы Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Конституциялық заң күші бар Президенттің жарлығы қашан қабылданды?

A) 10.10.1995 жылы

B) 12.10.1995 жылы

C) 13.10.1995 жылы

D) 17.10.1995 жылы

E) 16.10.1995 жылы


Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу мәселелері бойынша қанша оқылым өткізілуі қажет?

A) депутаттардың ұйғаруы бойынша

B) бұл мәселе Конституцияда қарастырылмаған

C) 3 оқылым

D) 2 оқылым

E) 1 оқылым


Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісінде қанша депутат бар?

A) 78 депутат

B) 56 депутат

C) 66 депутат

D) 67 депутат

E) 77 депутат


Парламент қандай орган болып табылады?

A) жоғарғы атқарушы орган

B) жоғарғы соттық орган

C) заң шығарушы орган

D) заң шығарушы бірден-бір жалғыз орган

E) қадағалаушы орган


Қазақстан Республикасында заң шығару қызметін кім жүзеге асырады?

A) Үкімет

B) Жоғарғы сот

C) Парламент

D) Президент

E) Парламент пен Президент


Парламент палаталары қызметтерін қалайша жүзеге асырады?

A) маусымдық үлгіде

B) тұрақты негізде

C) қысқа мерзімде

D) сессиялық үлгіде

E) тұрақсыз негізде


Сенат депутаттары қалай сайланады?

A) тікелей сайлау құқығы негізінде

B) жанама сайлау құқығы негізінде

C) көп сатылы сайлау құқығы негізінде

D) олар сайланбайды, керісінше тағайындалады

E) Мәжіліс депутаттарымен сайланады


Мәжілісте тағайындалатын депутаттар бар ма?

A) жоқ, олардың барлығы сайланады

B) бар, олардың оны Президенпен тағайындалады

C) барлығыда тағайындалады

D) депутаттардың жалпы санының тең жартысы сайланып, қалған жартысы тағайындалады

E) 10 депутат партиялар қатарынан тағайындалады


Парламент депутаттарының кезектен тыс сайлауы, Парламент өкілеттілігін мерзімінен бұрын тоқтатқан кезден бастап қанша уақыт ішінде өткізіледі?

A) 1 ай ішінде

B) 2 ай ішінде

C) 3 ай ішінде

D) 4 ай ішінде

E) екі апта ішінде


Сенат палатасының депутаттығына сайлану үшін қанша уақыт Республика азаматтығында тұру қажет?

A) кем дегенде 1 жыл

B) кем дегенде 2 жыл

C) кем дегенде 4 жыл

D) кем дегенде 5 жыл

E) кем дегенде 10 жыл


Парламенттен тыс, депутаттар төмендегі қызметтердің қайсысымен айналыса алады?

A) зауыттың директоры

B) аудандық маслихаттың депутаты

C) кафедра профессоры

D) бөлім бастығы

E) дүкеннің басшысы


Парламенттің тиісті палатасының келісімінсіз Парламент депутатына қатысты қандай іс-әрекеттер жасауға болмайды?

A) қылмыстық жауаптылыққа тарту

B) айыппұл салу

C) сот мәжілісіне шақыру

D) куә ретінде жауап алуға шақыру

E) сарапшы ретінде жауап алуға шақыру


Қандай жағдайларда депутаттардың өкілеттілігі мерзімінен бұрын мандатынан айырылу арқылы тоқтатылуы мүмкін?

A) қылмыстық істің қозғалуына байланысты

B) өзіне қатысты сот үкімінің шығуына байланысты

C) өзіне қатысты заңды күшіне енген сот үкімінің болуымен байланысты

D) өзі айыпкер ретінде танылатын істің сот талқылауында қаралуына байланысты

E) сезікті ретінде одан жауап алынуына байланысты


Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы ұсынысты Парламентке кім жасайды?

A) Палаталардың төрағалары

B) Парламент палаталары

C) Үкімет

D) Президент

E) Конституциялық кеңес


Республикалық бюджетті бекіту қалайша жүзеге асырылады?

A) Мәжіліс отырысында

B) Сенат отырысында

C) Мәжіліс отырысында, содан кейін Сенат отырысында

D) Мәжіліс пен Сенаттың бірлескен отырысында

E) Парламент комиссиясының отырысында


Қай лауазым иесін тағайындау үшін Парламенттің келісімі қажет?

A) Премьер-министрді

B) Сыртқы істер министрін

C) Ішкі істер министрін

D) Қаржы министрін

E) Әділет министрін


Заң жобасын палаталарда қарау қандай тәртіппен жүзеге асырылады?

A) заң жобасын палаталар қатар қарастырады

B) бірінші Сенатта, содан кейін Мәжілісте қарастырылады

C) бірлескен отырыста қарастырылады

D) бірінші Мәжілісте, содан кейін Сенатта қарастырылады

E) бұл мәселе нақтыланбаған


Қазақстан Республикасының Президенті қандай жағдайда Парламентті тарата алады?

A) Үкімет Парламентке сенімсіздік жариялаған кезде

B) Палаталар арасында еңсерілмейтін келіспеушілік туындаса

C) Үкіметтің заң жобасы жөніндегі ұсынысын Парламент 3 реттен артық қабылдамай тастаса

D) өз ұйғарымы бойынша кез-келген жағдайда

E) жылына бір рет


Қандай жағдайда Парламентті таратуға болмайды?

A) алдыңғы таратудан кейінгі 3 жыл ішінде

B) алдыңғы таратудан кейінгі 1 жыл ішінде

C) Президент өкілеттілігінің соңғы 1 жылы ішінде

D) Президент өкілеттілігінің соңғы 2 жылы ішінде

E) ешбір жағдайда Параментті таратуға болмайды


Парламент депутаты бір мезгілде екі палатаға бірдей мүше бола алады ма?

A) я, бола алады.

B) жоқ, бола алмайды

C) бұл жөнінде Конституцияда айтылмаған

D) Конституциялық кеңестің тиісті рұхсатын алған болса бола алады

E) Президенттің арнай рұхсаты болғанда ғана болады


Қазақстан Республикасы Парламентінің депутаты кімге ант береді ?

A) Президентке

B) Парламентке

C) Қазақстан халқына

D) Қазақстан халқы мен Президентіне

E) Парламент пен халыққа


Республика Парламенті қандай нормативтік акт қабылдайды?

A) үкімдер

B) азаматтық істер бойынша шешімдер

C) заңдар, Конституция, кодекстер

D) тек қаулы

E) тек жарлық


Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісінің өкілеттілік мерзімі:

A) 3 жыл;

B) 4 жыл;

C) 5 жыл;

D) 6 жыл;

E) 7 жыл;


Сенат депутаттарының жартысы қанша уақыт аралығында қайта сайланып отырады?

A) 1.5 жыл сайын;

B) 3 жыл сайын;

C) 5 жыл сайын;

D) 7 жыл сайын;

E) 8 жыл сайын;


Қазақстан Республикасы Парламентіне қандай органдар жұмыс органдары болып есептеледі?

A) тұрақты комитеттер, уақытша комиссиялар;

B) уақытша комиссиялар;

C) палаталар Бюросы;

D) тек қана палатаның тұрақты комитеттері;

E) палата төрағалары.


Мәжіліс төрағасына кандидатты кім ұсынады?

A) Президент;

B) Парламент;

C) Қазақстан халқы;

D) Қазақстан халқы мен Президент;

E) Мәжіліс депутаттары.


Заң шығару бастамашылығы құқығы жүзеге асырылады, тек:

A) парламентте;

B) үкіметте;

C) парламент Сенатында;

D) парламент Мәжілісінде;

E) Сенатта да, Мәжілісте де.


Қазақстан Республикасы Парламентінің сессиясы қалай өткізіледі?

A) бірлескен отырыс нысанында

B) бөлек отырыс нысанында

C) бірлескен және бөлек отырыс нысанында

D) әр-түрлі нысандарда

E) Парламенттік тыңдалым нысанында


Қазақстан Республикасы Парламентінің бірінші сессиясы кіммен шақырылады?

A) Президентпен

B) Сенат төрағасымен

C) Мәжіліс төрағасымен

D) Премьер-министрмен

E) Орталық сайлау комиссиясының төрағасымен


Парламенттің кезекті сессиялары жылына неше рет өткізіледі?

A) 2 рет

B) 1 рет

C) 3 рет

D) 4 рет

E) қажеттілігіне орай


Заң шығару бастамасы құқығы кімге тиесілі?

A) Парламент депутаттары мен Үкіметке

B) Конституциялық кеңес төрағасына

C) Президентке

D) Бас прокурорға

E) Әділет министріне


Сенат төрағасының қызметіне кандидатураны кім ұсынады?

A) Парламент депутаттары

B) Конституциялық кеңес төрағасы

C) Әділет министрі

D) Бас прокурор

E) Президент


Мәжіліс төрағасының қызметіне кандидатураны кім ұсынады?

A) Палатаның депутаттары

B) Парламент депутаттары

C) Президент

D) Конституциялық кеңес

E) Сенат төрағасы


Соғыс пен бітім мәселелері қалай шешіледі ?

A) Палата спикерімен кеңесу арқылы Президентпен шешіледі

B) Парламентпен кеңесу арқылы Президентпен шешіледі

C) Палаталардың бірлескен отырысында шешіледі

D) Үкіметпен шешіледі

E) Ішкі істер министрлігімен шешіледі


Президенттің кезекті сайлауын хабарлау құқығы кімге тиесілі?

A) Парламентке

B) Сенатқа

C) Мәжіліске

D) халыққа

E) Премьер-министрге


Парламенттің сессиясын кім ашады?

A) Сенат спикері

B) Мәжіліс спикері

C) Президент

D) Орталық сайлау комиссиясының төрағасы

E) Президенттің ұсынымы бойынша Премьер-министр


Мемлекетке опасыздық жасағаны туралы Президентке айып тағу бастамашылығы қалай жүзеге асырылады?

A) Сенатқа

B) Мәжіліс төрағасына

C) 30 депутаттан құралған топқа

D) Парламент депутаттарының жалпы санының 2/3 дауысымен

E) Мәжіліс депутаттарының 3/1-не


Палаталардың отырыстары оларға депутаттардың жалпы санынан қаншасы қатысқан жағдайда өткізіледі?

A) депутаттардың жалпы санының 2/3 қатысқан жағдайда

B) қатысушы депутаттар санының 2/3 қатысқан жағдайда

C) депутаттардың жалпы санының 1/3 қатысқан жағдайда

D) қатысушы депутаттар санының 1/3 қатысқан жағдайда

E) депутаттардың жалпы санының жартысы қатысқан жағдайда



«Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы» Президенттің заң күші бар жарлығы қашан қабылданды?

A) 12.12.1995 жылы

B) 03.01.1996 жылы

C) 13.12.1995 жылы

D) 19.12.1995 жылы

E) 18.12.1995 жылы


Қазақстан Республикасының Үкіметі биліктің қай тармағына жатады?

A) заң шығару билігі

B) атқару билігі

C) өкілді билік

D) сот билігі

E) қадағалау билігіне


Республика Премьер-министрі қабылдайтын акт қалай аталады?

A) заң

B) қаулы

C) бұйрық

D) өкім

E) жарлық


Қазақстан Республикасының Үкіметі өзінің бүкіл қызметінде кімнің алдында жауап береді?

A) Президенттің

B) Парламент Сенатының

C) Парламен Мәжілісінің

D) Парламент алдында

E) Конституциялық кеңес алдында


Қандай мерзімнің ішінде Премьер-Министр Үкіметтің құрылымы мен құрамы туралы Президентке ұсыныс енгізуі тиіс?

A) 1 апта ішінде

B) 10 күн ішінде

C) 15 күн ішінде

D) 5 күн ішінде

E) 1 ай ішінде


Өзіне сенімсіздік жариялау туралы сұрақты Үкімет Парламентке жылына неше рет қойа алады?

A) қанша қажет болса сонша қоя алады

B) бір рет қоя алады

C) екі рет қоя алады

D) үш рет қоя алады

E) оның мұндай құқығы жоқ


Республикалық бюджеттің жобасын кім құрастырады?

A) Парламент

B) Үкімет

C) Парламент Палатасы

D) Президент

E) Сенат депутаттары


Қазақстан Республикасы Үкіметінің мүшелері кімнің алдында ант қабылдайды?

A) Президент алдында

B) Парламент алдында

C) халық алдында

D) Қазақстан халқы мен Президент алдында

E) Конституциялық кеңес алдында


Өз құзіреті шеңберінде Үкімет қандай актілер шығарады?

A) заңдар

B) қаулылар

C) кодекстер

D) өкімдер

E) жарлықтар


Үкімет мүшелері өкілді органдардың депутаты бола алады ма?

A) бола алады, егер бұл жөнінде Үкіметтің шешімі болса

B) жоқ, олардың ондай құқықтары жоқ

C) егер Президенттің арнайы рұхсаты болса ғана

D) Конституция бұл мәселені қамтымаған

E) Конституциялық кеңестің ресми рұхсаты болған ретте ғана


Қандай жағдайда Республика Үкіметі және оның кез келген мүшесі өздерінің орнынан түсетіндігі туралы Президентке мәлімдеуге құқылы?

A) егер өздеріне жүктелген міндеттерді одан әрі жүзеге асыру мүмкіне емес деп есептесе

B) отбасы жағдайларына байланысты

C) науқастануына байланысты

D) шет мемлекет аумағына тұрақты мекен-жайын ауыстырғанда

E) Парламентпен арасында еңсерілмейтін дау туындап қалса


Премьер-министрдің орнынан түсуін қабылдаудың қандай құқықтық салдары бар ?

A) тек Премьер-министрдің қызметінің тоқтатылуына алып келеді

B) бүкіл Үкіметтің өкілеттілігі тоқтатылады

C) Президент орнынан кетіріледі

D) Конституцияда бұл мәселе нақтыланбаған

E) Парламент өкілеттілік мерзімінен бұрын таратылуға жатады


Конституциялық кеңес мүшелерінің саны қанша?

A) 9 мүше

B) 3 мүше

C) 7 мүше

D) 5 мүше

E) 10 мүше

Кім Қазақстан Республикасы Конституциялық кеңесінің ғұмыр бойы мүшесі болып табылады?

A) Президентпен тағайындалған тұлға

B) Президент

C) Республиканың экс-Президенттері

D) Конституциялық кеңес төрағасы

E) Сенат төрағасы


Президент Конституциялық кеңестің қанша мүшесін тағайындайды?

A) бір мүшесін

B) төрағасын қосып санағанда үш мүшесін

C) мүшелерінің жалпы санының жартысын

D) төрағаны қосып санағанда бес мүшесін

E) жеті мүшесін


Конституциялық кеңестің төрағасы кіммен тағайындалады?

A) Сенат төрағасымен

B) ол тағайындалмайды, керісінше кеңес мүшелерімен сайланады

C) Мәжіліс төрағасымен

D) Премьер-министрмен

E) Президентпен


«Қазақстан Республикасының Конституциялық кеңесі туралы» Президенттің конституциялық заң күші бар жарлығы қашан қабылданды?

A) 25.12.1995 жылы

B) 26.12.1995 жылы

C) 27.12.1995 жылы

D) 28.12.1995 жылы

E) 29.12.1995 жылы


Конституцияға ресми түсініктемені кім береді ?

A) Конституциялық кеңес

B) Парламент

C) заңгер ғалымдар

D) Президент

E) Жоғарғы сот


Конституциялық кеңес мүшелерінің өкілеттілік мерзімі қанша?

A) 4 жыл

B) 5,5 жыл

C) 5 жыл

D) 6 жыл

E) 10 жыл

Конституциялық кеңес мүшелерінен антты кім қабылдайды?

A) экс-Президент

B) Сенат төрағасы

C) Мәжіліс төрағасы

D) Президент

E) алдыңғы Конституциялық кеңестің төрағасы


Конституциялық кеңес төрағасына қатысты қылмыстық іс кіммен қозғалуы мүмкін?

A) Сенат төрағасымен

B) Мәжіліс төрағасымен

C) Жоғарғы сот төрағасымен

D) Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасымен

E) анықтама мен алдын-ала тергеуді жүзеге асырушы республикалық мемлекеттік органның басқармасымен


Конституциялық кеңес төрағасына қатысты қылмыстық істің заңды жүргізілуіне қадағалауды кім жүзеге асырады?

A) Президент

B) Бас прокурор

C) облыс прокуроры

D) Сенат төрағасы

E) Ұлттық қауіпсіздік комитетінің төрағасы


Конституциялық кеңеспен қабылданатын актілер қалай аталады?

A) өкімдер

B) үкімдер

C) қаулылар, қорытындылар, жолдаулар

D) жарғылар

E) тек қорытындылар


Конституциялық кеңестің шешімдерін қарастыру мен қабылдау қалай жүзеге асырылады?

A) әкімшілік өндіріс тәртібімен

B) қылмыстық өндіріс тәртібімен

C) тәртіптік өндіріс тәртібімен

D) конституциялық өндіріс тәртібімен

E) азаматтық өндіріс тәртібімен


Конституциялық кеңестің төрағасы өз өкілеттілігі шеңберінде қандай актілер қабылдайды?

A) шешімдер

B) қаулылар

C) жолдаулар

D) бұйрықтар мен өкімдер

E) жарлықтар


Конституциялық кеңес төрағасының өкілеттілігі кіммен тоқтатылады?

A) Бас прокурормен

B) Сенат төрағасымен

C) Президентпен

D) Мәжіліс төрағасымен

E) Жоғарғы сот төрағасымен


Конституциялық кеңес мүшелігіне кандидаттың жас мөлшері:

A) 30 жас

B) 25 жас

C) 28 жас

D) 35 жас

E) 40 жас


Конституциялық кеңестің шешімі:

A) жалпыға бірдей міндетті, түпкілікті, шағымдануға жатпайтын болып табылады

B) жалпыға бірдей міндетті, шағымдануға жататын шешім болып табылады

C) даулы мәселеге қатысушы тараптар үшін ғана міндетті болып табылады

D) Сенатпен шағымдануға жатады

E) Мәжіліс пен шағымдануға жатады


Парламент депутаттары сайлауының дұрыстығы туралы дауларды кім қарастырады?

A) Орталық сайлау комиссиясы

B) Конституциялық кеңес

C) аймақтық сайлау комиссиялары

D) Президент

E) Орталық сайлау комиссиясының арнайы құрылған уақытша комиссиясы


Әрбір қанша жылда Конституциялық кеңес мүшелерінің жартысы жаңартылып отырады?

A) әрбір екі жыл сайын

B) әрбір үш жыл сайын

C) әр жылы

D) әрбір төрт жыл сайын

E) әрбір жарты жыл сайын


«ҚР Сайлау туралы» Президенттің конституциялық заң күші бар жарлығы қашан қабылданды?

A) 01.09.1995 жылы

B) 01.09.1996 жылы

C) 30.09.1995 жылы

D) 29.09.1995 жылы

E) 28.09.1995 жылы


Орталық сайлау комиссиясының қызметін қаржыландыру қандай қаражат есебінен жүзеге асырылады?

A) Парламент қаржысы есебінен

B) Үкімет қаржысы есебінен

C) Республикалық бюджеттен

D) Орталық сайлау комиссиясының қаржысы есебінен

E) жергілікті бюджет есебінен

Сайлау алдындағы үгіт қашан тоқтатылады?

A) сайлау алдында 1 тәулік бұрын

B) сайлау алдында 12 сағат бұрын

C) сайлау болатын күннің алдындағы жергілікті уақыт бойынша 0 сағатта

D) сайлау алдында 6 сағат бұрын

E) сайлау алдында 9 сағат бұрын

Парламент депутаттары сайлауының қорытындысын кім бекітеді?

A) аумақтық сайлау комиссиясы

B) учаскелік сайлау комиссиясы

C) Президент

D) орталық сайлау комиссиясы

E) Үкімет


Қазақстан Республикасы Президентінің сайлауы қашан өткізіледі?

A) тиісті жылдың 1 желтоқсанында

B) тиісті жылдың желтоқсанының бірінші жексенбісінде

C) тиісті жылдың 5 жексенбісінде

D) тиісті жылдың желтоқсанының бірінші сенбісінде

E) тиісті жылдың 10 жексенбісінде


Маслихат депутаттары сайлауының қорытындысын бұхаралық ақпарат құралдарына жариялаудың мерзімі қанша?

A) 10 күннен кешіктірмей

B) 7 күннен кешіктірмей

C) 3 күннен кешіктірмей

D) 12 күннен кешіктірмей

E) екі аптадан кешіктірмей


Президенттің кезекті сайлауы кіммен хабарланады?

A) Орталық сайлау комиссиясының төрағасымен

B) Премьер-министрмен

C) Мәжіліспен

D) Сенатпен

E) Парламентпен

Президенттікке кандидаттарды тіркеу қашан басталады?

A) 1 ай бұрын

B) 3 ай бұрын

C) 2 ай бұрын

D) 6 ай бұрын

E) 4 ай бұрын

Президент сайлауына қатысты қайта дауыс беру қанша мерзім ішінде өткізілу қажет?

A) 1 айдан кешіктірмей

B) 2 айдан кешіктірмей

C) 10 күннен кешіктірмей

D) 15 күннен кешіктірмей

E) 20 күннен кешіктірмей

Бәсең сайлау құқығы дегеніміз – бұл :

A) сайлану құқығы

B) сайлау құқығы

C) сайлану және сайлау құқығы

D) сайлауға қатыспау құқығы

E) өзге біреудің кандидатурасын ұсыну құқығы

Белсенді сайлау құқығы дегеніміз – бұл :

A) сайлану құқығы

B) сайлау құқығы

C) сайлану және сайлау құқығы

D) сайлауға қатыспау құқығы

E) өзге біреудің кандидатурасын ұсыну құқығы

Мәжіліс депутаттығына кандидаттарды тіркеу қайда жүзеге асырылады?

A) Орталық сайлау комиссиясында

B) Мәжіліс бюросында

C) аумақтық сайлау комиссияларында

D) Әділет министрлігінде

E) Бас прокуратурада

Мәжіліс депутаттарының қаншасы партиялық тізімнен сайланады?

A) 7 депутат

B) 10 депутат

C) 15 депутат

D) 67 депутат

E) 77 депутат

Референдум дегеніміз – бұл,

A) Конституцияның, конституциялық заңдар мен өзге де заңдардың жобаларына қатысты, сондай-ақ мемлекет өмірінің өзге де маңызды мәселелерін шешуге байланысты жалпыхалықтық талқылама

B) Конституцияның, конституциялық заңдар мен өзге де заңдардың жобаларына қатысты, сондай-ақ мемлекет өмірінің өзге де маңызды мәселелерін шешуге байланысты жалпыхалықтық сайлау

C) Конституцияны, конституциялық заңдар мен өзге де заңдарды қабылдау үшін оларды бірінші Парламентте, содан кейін халық арасында талқылау

D) заңдардың Парламентпен қаралуы

E) Президент шешімдерінің халық дауысымен бекітілуі

Республикалық референдумның пәні болып не табылады?

A) Конституцияны, конституциялық заңдар мен өзге де заңдарды қабылдау, оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізу, сондай-ақ мемлекет өмірінің өзге де маңызды мәселелерін шешу

B) Парламент Үкіметке сенімсіздік жариялаған кезде, Парламент Сенатын біржақты тарату

C) тек Конституцияны қабылдау, өзге жағдайларда референдум өткізілмейді

D) аудан әкімдерін сайлау

E) заңдардың дұрыстығын тексеру

Республикалық референдумның комиссиялары болып қандай комиссиялар танылады?

A) Орталық сайлау комиссиясы, аумақтық сайлау комиссиялары, аймақтық сайлау комиссиялары

B) Референдумның өткізілуіне байланысты құрылған арнайы комиссиялар

C) жергілікті өзін-өзі басқару органдарының құрамынан құрылған арнайы комиссия

D) жергілікті атқару органдарының құрамынан құрылған арнайы комиссия

E) Орталық сайлау комиссиясымен құрылған арнайы комиссия

«Республикалық референдум туралы» Президенттің заң күші бар жарлығы қашан қабылданды?

A) 28.03.1995 жылы

B) 04.03.1995 жылы

C) 03.03.1995 жылы

D) 01.04.1995 жылы

E) 25.03.1995 жылы


Қазақстан Республикасы Президентінің өкілеттілік мерзімін ұзарту туралы референдум қашан өткізілді ?

A) 26.04.1995 жылы

B) 27.04.1995 жылы

C) 28.04.1995 жылы

D) 30.04.1995 жылы

E) 29.04.1995 жылы


Азаматтардың референдумға қатысудағы тең құқықтылығы дегенді қалай түсінесің?

A) азаматтардың тегіне, жынысына, ұлтына, тіліне, дініне қарамастан тең құқықты иеленуі

B) әр азаматтың жеке өзінің дауыс беруі

C) әрбір азамат тең үлесті дауыстар санын иеленген

D) сайлауға қатысты тек нақты бір шешімге ғана дауыс беру

E) әркім сайлауға қатысуға, тіптен қатыспауға құқылы


Кімдер республикалық референдумға қатысу құқығын иеленбеген ?

A) қылмыстық жауаптылыққа тартылған тұлғалар

B) ауыр қылмыс жасап, жазасын өтеп болған тұлғалар

C) сотпен әрекетке қабілетсіз деп танылған тұлғалар, сондай-ақ сот үкімінің негізінде бас бостандығынан айыру орындарында орналасқан тұлғалар

D) бұрын ауыр қылмысы үшін қатарынан 5 рет сотталған тұлғалар

E) бұрын аса ауыр қылмыс жасағаны үшін кемінде 3 рет сотталған тұлғалар


Республикалық референдумды тағайындау бастамашылығы кімге тиесілі ?

A) Қазақстан халқы мен Президентке тиесілі

B) Президентке, Парламентке, Үкіметке, Республикалық референдумға қатысу құқығын иеленуші кем дегенде 200 мың адамға тиесілі

C) Президент пен Конституциялық кеңес төрағасына тиесілі

D) тек Қазақстан халқына тиесілі

E) тек Парламентке тиесілі


Республикалық референдумның дұрыс өткендігі туралы мәселені кім қарастыруға құқылы?

A) Президент

B) Парламент

C) Конституциялық кеңес

D) Бас прокурор

E) Әділет министрі


Республикалық референдумда қабылданған шешім қашан күшіне енеді ?

A) референдумның қорытындысы ресми түрде жарияланған күннен бастап

B) референдум нәтижесі шыққан күннен бастап

C) референдум нәтижесін Президент мақұлдаған күннен бастап

D) референдум нәтижесін Конституциялық кеңес мақұлдаған күннен бастап

E) референдум өткізілген күннен бастап


Референдум өткізу туралы шешімді кім қабылдайды ?

A) Парламент

B) Үкімет

C) Президент

D) Парламенттің келісімімен Президент

E) Конституциялық кеңес


Референдумды өткізумен байланысты шығындар қайдан өтеледі?

A) тек республикалық бюджет есебінен

B) жартысы республикалық бюджеттен, жартысы жергілікті бюджеттен

C) Республика азаматтары жинақтаған қор есебінен

D) республикалық қоғамдық ұйымдардың есебінен

E) жергілікті бюджет есебінен


Жоғарғы Сот Кеңесі қандай орган:

A) Судьялардың кандидатурасын сұрыптаушы консультативті орган;

B) Соттарды қызметке тағайындаушы орган;

C) Соттар қабылдаған шешімді қадағалаушы ең жоғары орган;

D) Судьялардың тәртіптік істерін қараумен ғана шұғылданады;

E) Соттарға басшылық етуші орган.


Жоғарғы Сот Кеңесінің Төрағасын кім тағайындайды?

A) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының Төрағасы;

B) Қазақстан Республикасы Президенті;

C) Қазақстан Республикасы Парламенті;

D) Қазақстан Республикасы Үкіметі;

E) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының судьялары.


Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының құрамы?

A) Тұрақты судьялардан;

B) Соттық алқалардан және төрағадан;

C) Соттық алқалардың төрағаларынан;

D) Төрағадан, соттық алқалар төрағаларынан және тұрақты судьялардан;

E) Әділет министірі, бас прокурор; тұрақты судьялардан тұрады.


Судьялыққа кандидаттың қанша жыл жұмыс стажы болуы тиіс?

A) 1 жыл;

B) 2 жыл;

C) 5 жыл;

D) 3 жыл;

E) 10 жыл;


Судьяға қатысты қылмыстық істі кім қозғайды?

A) Кез келген судья;

B) аудандық прокурор;

C) Қазақстан Республикасы Бас Прокуроры;

D) Судьяға қатысты қылмыстық іс қозғалмайды;

E) Қазақстан Республикасы Президенті.

Судьялар саяси партияларға мүше бола аладыма?

A) Бола алады;

B) бола алмайды;

C) Тек Жоғарғы Сот судьялары партияға кіре алады;

D) заңмен көрсетілген жағдайларда ғана бола алады;

E) Тек төрағалар бола алады.

Жоғарғы Соттың судьясын қызметінен босату жөнінде шешімді кім қабылдайды?

A) Қазақстан Республикасының Президенті;

B) Қазақстан Республикасы Парламент Мәжілісі;

C) Қазақстан Республикасы Парламент Сенаты;

D) Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соттың Төрағасы;

E) Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңес төрағасы.

Сот жүйесі қандай нормативтік актілермен реттеледі?

A) Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарымен;

B) Қазақстан Республикасы Конституциясымен және конституциялық заңмен;

C) Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулыларымен;

D) Жоғарғы Сот бұйрықтары мен жарлықтарымен;

E) Жоғарғы Сот төрағасы ережелерімен.

Судья бола алады:

A) 30 жасқа толған, біліктілік емтиханын тапсырған Республика азаматы

B) жоғары заңи білімі бар Қазақстан Республикасының азаматтары

C) 25 жасқа толған, жоғары заң білімі бар, заң мамандығы бойынша кемінде 2 жыл жұмыс стажы бар, біліктілік емтиханын тапсырған Республика азаматы

D) 20 жасқа толған, жоғары заң білімі бар, заң мамандығы бойынша кемінде 5 жыл жұмыс стажы бар, біліктілік емтиханын тапсырған Республика азаматы

E) орта заң білімі бар Республика азаматы

Жоғарғы сот судьяларын -

A) Парламенттің келісімі негізінде Президентпен тағайындайды

B) Сенат депутаттары сайлайды

C) Президент тағайындайды

D) Парламент сайлайды

E) Үкімет тағайындайды

Жоғарғы сот кеңесін кім басқарады?

A) Президент

B) Әділет министрі

C) Жоғарғы сот кеңесінің төрағасы

D) Жоғарғы соттың төрағасы

E) Сенат төрағасы

Қазақстан Республикасындағы сот төрелігін кімдер жүзеге асырады?

A) соттар

B) Президент пен соттар

C) Әділет министрі

D) билер соты

E) прокурорлар

Қазақстан Республикасындағы сот билігі кімнің атынан жүзеге асырылады?

A) Президент атынан

B) соттардың атынан

C) Қазақстан Республикасының атынан

D) Үкімет атынан

E) халық атынан

Соттар шешімдерінің үкімдері мен өзге де қаулыларының қызмет аясы қандай?

A) Республиканың бүкіл аумағында қолданылады

B) облыс шеңберінде ғана қолданылады

C) аудан шеңберінде ғана қолданылады

D) қала шеңберінде ғана қолданылады

E) ТМД елдерінің бүкіл аумағында қолданылады

Бас прокурордың өкілеттілік мерзімі қанша?

A) 20 жыл

B) 10 жыл

C) 5 жыл

D) 3 жыл

E) өмір бойы

Прокуратура кмнің алдында есеп береді?

A) Парламент алдында

B) Президент алдында

C) Үкімет алдында

D) Жоғарғы сот алдында

E) халық алдында

Бас прокурорды қамауға алу үшін кімнің келісімі қажет?

A) Парламенттің

B) Президенттің

C) Парламент Сенатының

D) Жоғарғы соттың

E) Парламен Мәжілісінің

«ҚР жергілікті мемлекеттік басқару туралы » заң қашан қабылданды?

A) 11.12.1994 жылы

B) 11.12.1993 жылы

C) 01.12.2001 жылы

D) 10.12.1993 жылы

E) 23.01.2001 жылы

Маслихаттардың тұрақты комиссияларының өкілеттілік мерзімі қанша?

A) 5 жыл

B) 3 жыл

C) 4 жыл

D) 6 жыл

E) 2 жыл

Мәслихаттың тұрақты комиссиясы қабылдайтын актілер қалай аталады?

A) инструкциялар

B) шешімдер

C) қаулылар

D) өкімдер

E) қорытындылар

Әкім аппараты жөніндегі ереже кіммен бекітіледі?

A) Мәслихат хатшысымен

B) тиісті әкіммен

C) депутаттар жиналысымен

D) жоғары тұрған әкіммен

E) Премьер-министрмен

Мәслихат қандай мерзімге сайланады?

A) 6 жыл мерзімге

B) 5 жыл мерзімге

C) 4 жыл мерзімге

D) 3 жыл мерзімге

E) 2 жыл мерзімге

Облыстардың, республикалық маңызы бар қаланың және Астананың әкімдерін кім тағайындайды?

A) Бас прокурордың ұсынысы бойынша Президент

B) ол тағайындалмайды, керісінше халықпен сайланады

C) Мәжіліс төрағасының ұсыныс бойынша Сенат төрағасы

D) Президенттің ұсынысы бойынша Премьер-министр

E) Премьер-министрдің ұсынысы бойынша Президент

Облыстық маслихатта қанша депутат болуы мүмкін?

A) 50 депутатқа дейін

B) 55 депутатқа дейін

C) 40 депутатқа дейін

D) 30 депутатқа дейін

E) 25 депутатқа дейін

Қалалық маслихатта қанша депутат болуы мүмкін?

A) 50 депутатқа дейін

B) 55 депутатқа дейін

C) 40 депутатқа дейін

D) 30 депутатқа дейін

E) 25 депутатқа дейін

Аудандық маслихатта қанша депутат болуы мүмкін?

A) 50 депутатқа дейін

B) 55 депутатқа дейін

C) 40 депутатқа дейін

D) 30 депутатқа дейін

E) 25 депутатқа дейін

Әкімдер өз құзыреті шегінде қандай нормативтік актілер қабылдайды?

A) шешімдер мен өкімдер

B) қаулылар

C) бұйрықтар

D) нұсқаулықтар

E) жарлықтар

Жаңадан сайланған міслихаттың 1 сессиясы кіммен шақырылады?

A) аумақтық сайлау комиссиясының төрағасымен

B) тиісті әкімшіліктің басқармасымен

C) Мәслихат сессиясының төрағасымен

D) Мәслихаттың өзімен

E) депутаттардың жалпы санының көпшілік дауысымен

Мәслихаттың тұрақты комиссиясын кім құрады?

A) тиісті әкімшіліктің басқармасы

B) тиісті Мәслихаттың хатшысы

C) Мәслихаттың өзі

D) Мәслихат сессиясының төрағасы

E) халық

Маслихат өз құзыреті шегінде қандай нормативтік акт қабылдайды?

A) шешім

B) қаулы

C) нұсқаулық

D) қорытынды

E) жарлық

Маслихат депутаты болып сайлануға мүмкіндік беретін жас мөлшері:

A) кәмелеттік жас

B) 20 жас

C) 25 жас

D) 30 жас

E) 18 жас

Жергілікті атқарушы органдар -

A) тек әкімдерге бағынатын тәуелсіз орган болып табылады

B) Қазақстан Республикасының атқарушы органдарының біріңғай жүйесіне кіреді

C) Парламентке тікелей бағынатын орган болып табылады

D) Тек Сенатқа бағынышты болып табылады

E) Конституциялық кеңеске бағынышты орган болып табылады

Әкімдерді қызметінен босату құқығы кімге тиесілі?

A) Премьер-министрге

B) Президентке

C) Парламентке

D) Маслихатқа

E) Сенатқа

Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін жою құқығы кімге тиесілі ?

A) тек Үкіметке

B) Парламентке

C) Президентке, Үкіметке, жоғары тұрған әкімге тиесілі, сондай-ақ сот тәртібімен жойылуы мүмкін

D) Парламенттің бастамашылығы негізінде тек сот тәртібімен жойылуы мүмкін

E) Конституциялық кеңеске

Маслихаттарды халық жалпыға бірдей, тең, төте сайлау арқылы қанша жылға сайлайды?

A) 3 жылға;

B) 4 жылға;

C) 5 жылға;

D) 1 жылға;

E) 2 жылға;

Маслихат өкілеттігін мерзімінен бұрын кім тоқтатады?

A) Президент;

B) Премьер-Министр;

C) Сенат

D) Мәжіліс;

E) Әкім.

]Қазақстан Республикасындағы жергілікті өкілді билік:

A) Мәслихат;

B) Әкім;

C) Бас прокурор;

D) Президент;

E) Сот.

Қазақстан Республикасындағы жергілікті өкілетті билік:

A) Мәслихат;

B) Әкім;

C) Бас прокурор;

D) Президент;

E) Сот.

Әкімдер қандай актілер шығарады?

A) шешімдер;

B) шешімдер, өкімдер;

C) өкімдер, жарлықтар;

D) шешімдер, бұйрықтар;

E) өкімдер, бұйрықтар.

Маслихаттар қандай актілер шығарады?

A) шешімдер;

B) шешімдер, өкімдер;

C) өкімдер, жарлықтар;

D) шешімдер, бұйрықтар;

E) өкімдер, бұйрықтар.

Әкімдердің шешімдері мен өкімдерінің күшін кім жоя алмайды?

A) Президент;

B) Үкімет;

C) Жоғары тұрған әкім;

D) Сот;

E) Прокурор

Маслихаттардың шешімдерінің күшін кім жоя алады?

A) Президент;

B) Үкімет;

C) Жоғары тұрған әкім;

D) Сот;

E) Прокурор

Саяси партия дегеніміз не:

A) Қазақстан Республикасы азаматтарының өз өкілдері арқылы саяси еркін білдіруші, анықтаушы ерікті бірлестігі;

B) Қазақстан Республикасы азаматтарының саяси көзқарасы бойынша біріккен одағы;

C) Комерциялық емес ұйым;

D) депутаттардың бірлестігі;

E) билікке қарсы азаматтардың бірлестігі.

Заң бойынша саяси партиялардың кем дегенде қанша мүшесі болуы керек :

A) 10 мүшесі;

B) 1000 мүшесі;

C) 10000 мүшесі;

D) 50000 мүшесі;

E) 100000 мүшесі;

Қандай саяси партиялар құруға тыйым салынған?

A) Саяси;

B) Демократиялық;

C) лейбористік;

D) консерваторлық;

E) Діни, ұлттық.

Саяси партияларды кімнің қаржыландыруына тыйым салынған?

A) Жеке тұлғалардың;

B) Заңды тұлғалардың;

C) Мемлекеттің;

D) Оның мүшелерінен басқа адамдардың;

E) өзін-өзі қаржыландыруына:

Саяси партияларға Қазақстан Республикасы азаматы қанша жастан бастап мүше бола алады?

A) 21 жастан;

B) 18 жастан;

C) 23 жастан;

D) 16 жастан;

E) 19 жастан.

Бір азамат қанша партияға бірден мүше бола алады:

A) Шектелмеген;

B) тек біреуіне;

C) Сайлау кезінде екеуіне;

D) Өз қалауымен екіге дейін;

E) Уақытша болса шектелмеген.

Қазақстан Республикасы аумағында өзге мемлекеттердің саяси партияларының құрылуына жол беріле ме?

A) жол берілмейді;

B) Арнайы мемлекеттік органдардың рұқсатымен жол беріледі;

C) Егер бұл заңда көрсетілсе, жол беріледі;

D) Халықаралық шарттарда көрсетілсе жол беріледі;

E) Қазақстан Республикасы Президентінің рұқсатымен жол беріледі.

Саяси партияларды мемлекеттік тіркеуді кім жүзеге асырады?

A) Қазақстан Республикасы Әділет министрлігі;

B) Саяси партияларды мемлекеттік тіркеу міндетті емес;

C) Қазақстан Республикасы Президент әкімшілігі;

D) Ішкі істер органдары;

E) Парламент.

Кімнің шешімі бойынша саяси партияның қызметі тоқтатылады?

A) Президенттің;

B) Әділет органдарының;

C) Соттың;

D) Парламенттің;

E) Үкіметтің.

Саяси партия өз еркімен қызметін тоқтата ала ма?

A) Иә, құрылтай жиналысының шешімі негізінде тоқтата алады;

B) Жоқ, тоқтата алмайды;

C) сот тоқтатады;

D) президент тоқтатады;

E) парламент тоқтатады.

Қазақстан Республикасы азаматтары өзіеің ұлтын, партияларға немесе діни ұйымдарға мүшелігін көрсетуге міндетті ме?

A) Міндетті;

B) Міндетті емес;

C) Заңмен көрсетілсе міндетті;

D) Егер оның мүддесіне қатысты болса;

E) тек мемлекеттік қызметке тұрған кезде міндетті.


Выбранный для просмотра документ Азаматтық құқық.docx

библиотека
материалов

Азаматтық құқық

1.Азаматтық құқықтың жүйесі,қайнар көздері.

2.Құқық қаблеттілігінің және әрекет қаблеттілігінің түсінігі.

3.Мәміленің жалпы сипаттамасы.

Азаматтық құқық – құқықтың бір саласы.Оның атауы ежелгі уақыттан белгілі.Оны Римдік заңгерлер Римдік азаматтарының құқығы- «Цивильді құқық»деп атады.Азаматтық құқық ҚР-ның құқық салаларының бірі болғандықтан күнделікті тыныс тіршілікпен, сондай ақ азаматтардың заңды тұлғалармен мемлекеттің өзімен оның әкімшілік аумақты бөліністерімен тығыз байланысты.ҚР азаматтық құқығының мәнін тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген.Өзгеде мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатнастар құрайды.

Азаматтық құқық жүйесі әдістері.- Мемлекеттегі құқықтық нормаларының жиынтығын қамтитын ғылыми әрі нақты құбылыс болып табылады. Азаматтық құқық ҚР-ғы құқықтық нормативтік құжаттар жағынан ең ауқымды күрделі заң саласы болып есептеледі. Азаматтық құқықтың жүйесі логикалық талаптарға сай келеді.Яғни, олар іштей салаларға, құрылымдар мен оның бөліктеріне бөлінеді.ҚР-ның Азаматтық құқықтар жүйесі 2 бөлімнен тұрады: Жалпы және Ерекше. Жалпы бөлімнің 1 бөлімі: Жалпы ережелер. Жалпы бөлімнің 2 бөлімі: Меншік құқығы және өзге де заттық құқықтар. Жалпы бөлімнің 3 бөлімі: Міндеттемелік құқықтар. Ерекше бөлімнің 4 бөлімі: Міндеттемелердің жекелеген түрлері. Ерекше бөлімнің 5 бөлімі: Интелектуалдық меншік құқығы. Ерекше бөлімнің 6 бөлімі: Мұрагерлік құқық. Ерекше бөлімнің 7 бөлімі: Халқаралық жеке құқық.

Азаматтық құқық реттейтін қоғамдық қатынастардың негізгі түрлерінің біріне, құқықытық нормалардың ықпалына ұшырайтын мүліктік қатынастар жатады. Материалды игіліктермен байланысты қоғамдық қатынастар мүліктік қатынастар деп аталады. Мүліктік қатынастар мүлікке деген меншіктік қатынастардың негізінде туындайтындықтан, азаматтық заңнамалардың іс-әрекетіне бағынады. Осы тұрғыдан, мүліктік қатынастар дегеніміз мүлікті алу, иемдену, не басқа субъектілерге беру барысындағы қатынастар. Бұл қатынастар нарықтық қатынастар барысында, айырбас, сату немесе тауар-ақша қатынастарына айналады. Сондықтан нарық реттеудің негізгі объектісі болады.

Азаматтық құқық тек қана мүліктік емес, сонымен бірге жеке мүліктік емес қатынастарды да реттейді. Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамалары екі түрлі жеке мүліктік емес қатынастарды : 1) мүлікпен байланысты жеке мүліктік емес және; 2) мүліктен тыс, мүліктік емес қатынастарды реттейді.

Мүлікпен байланысты жеке мүліктік емес қатынастарға авторлық , өнертапқыштық сияқты қатынастар жатады. Мысалы, бір ұйымның екінші бір заңды тұлғаның тауарлы белгісін пайдалануы, соңғысына зиян шектіруі, атына кір келтіруі мүмкін.

Мүліктен тыс, мүліктік емес қатынастар, мүліктік қатынастар сияқты емес, басқа фактілердің, басқа субъектілердің арасында пайда болады. Олар мүліктік мазмұны болмайтын, ақшалай бағалауға келмейтін, жеке және заңды тұлғалардан айырмайтын игіліктерге байланысты туындайды.

Азаматтық құқықтың қайнар көздері — Оларға ҚР-ның Конституциясы, Азаматтық құқық кодексі,нормативтік құқықтық актілер,Азаматтық құқық пәні,бағалы қағаздар жатады. Азаматтық құқықтық қатынастардың пайда болуының негіздерінде заңды фактілер жатады. Азаматтық құқықтар мен міндеттер заңдарда көзделген негіздерден, сондай-ақ азаматтар мен заңды тұлғалардың әрекеттерінен пайда болады, өйткені ол әрекеттер азаматтық заңдарда көрсетілмегенімен, олардың жалпы негіздері мен мәніне байлансты азаматтық құқықтар мен міндеттерді туғызады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 7-бабына сәйкес азаматтық құқықтар мен міндеттер: 1) заңдарда көзделген шарттар мен өзге де мәмілелерден, сондай-ақ заңдарда көзделмегенімен, оларға қайшы келмейтін мәмілерден; 2) заңдарға сәйкес азаматтық –құқықтық жағдайларды туғызатын әкімшілік құжаттардан; 3) азаматтық құқықтар мен міндеттер белгіленген сот шешімінен; 4) заң құжаттарында тыйым салынбаған негіздер бойынша мүлікті жасау немесе иемдену нәтижесінде; 5) өнертабыстар, өнеркәсіптік үлгілер, ғылым, әдебиет пен өнер шығармаларын және интетеллектуалдық қызметтің өзге де нәтижелерін жасау нәтижесінде, 6) басқа жаққа зиян келтіру салдарына, сол сияқты  басқа жақ есебінен мүлікті негізсіз сатып алу немесе жинау салдарынан; 7) азаматтар мен заңды тұлғалардың өзге де әрекеттері салдарынан; 8) заңдар азаматық-құқықтық жағдайлар басталуын байланыстыратын оқиғалар салдарынан пайда болады.       Азаматтық құқықтар мен міндеттер құқықытың субъектілері деп аталатын құқықтық қатынасқа қатынасушыларға тән. Азаматтық құқықтық қатынастардың субъектілеріне азаматтар, заңды тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік-аумақтық бөліністер жатады. Аталған субъектілердің азаматтық құқықтық қатынастарға қатынасуының алғашарттары олардың азаматтық құқықтық қабілеттілікке және азаматық әрекет қабілеттілігіне ие бола алуы.

Азаматтық құқықтық қабілеттілік дегеніміз – азаматтың заңмен бекітілген құқықтарға ие болып, белгілі  бір міндеттерді атқара алу қабілеттілігі. Азаматтық құқық қабілеттлігі барлық азаматтарға бірдей, ортақ деп танылады. Азаматтың құқық қабілеттілігі ол туған кезден басталып қайтыс болған соң тоқтатылады. Азаматтық құқықтық  қабілеттілік азамат Қазақстан Республикасы шегінде  де, одан тыс жерлерде де мүлікті, соның ішінде шетел валютасын меншіктеуге ; мүлікті мұраға алып, мұраға қалдыруға; республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жер таңдауға; республикадан тыс  жерлерге еркін шығып кетуге және оның аумағына қайтып оралуға; заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналасуға; дербес өзі немесе басқа азаматтармен және заңды тұлғалармен бірігіп заңды тұлғалар құру; заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген мәміле жасасып, міндеттемелерге қатысу, өнербастыларға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, интелектуалдық қызметтің өзге де туындыларына интелектуалдық меншік құқығы болуға, материалдық және моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге құқығы болады; басқа да мүліктік және жеке құқықтары болады; өз фамилиясы мен өз есімін, сондай-ақ, қаласа, әкесініңң атын қоса, өз атымен құқықтар мен міндеттерге ие болып, оларды жүзеге асырады. Заңдар бойынша азаматтардың жасырын түрде құққықтар иеленіп, міндеттерді жүзеге асыратын жағдайлары немесе бүркеншік ат пайдаланатын реттерді көзделуі мүмкін; азамат тқрақты немесе көбінесе тұратын елді мекен оның тұрғылықты жері жеп танылады. Он төрт жасқа толмаған адамдардың немесе қорғаншылықты азаматтардың тұрғылықты жері олардың ата-анасының, асырап алушыларының немесе қорғаншыларының тұрғылықты жері болып табылады.

Заңды тұғалардың құқықтық қабілеттілігі дегеніміз — олар мемлекеттік тіркеуден өткеннен кейін пайда болып, өздерінің қызметін тоқтатқанда жойылады.

Азаматтың әрекет қаблеттілігі дегеніміз – азаматтың өзінің іс-қимылымен белгілі бір құқықтарға ие бола алу және сол құқықтарды іске асыра алу және белгілі бір міндеттерді атқару, алып жүре алу қабілеттілігі. Азаматтық қабілеттіліктің әрекет қабілеттілігі жоқ, жартылай, толық емес, шектелген деген сияқты түрлері бар.

Алты жасқа дейінгі балалардың әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылады. Сонымен бірге, жүйке ауруы немесе ақыл-есінің кемдігі салдарынан өз әрекеттерінің мәнін түсіне алмайтын немесе не істегенін білмейтін азаматты сот әрекет қабілеттілігі жоқ деп тануы мүмкін, соған байланысты оған қорғаншылық белгіленеді.

Жартылай әрекет қабілеттілігі – 6-14 жасқа дейінгі балаларға тән. Азаматтық заңнамалар бойына олар үшін мәмілелерді, егер заң  құжаттарында өзгеше көзделмесе, олардың атынан ата-анасы, асырап алушылары немесе қорғаншылары жасайды. Он төрт жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздерінің жасына лайықты, жасай салып орындалатын тұрмыстық ұсақ мәмілелерді өз бетінше жасауға құқылы.

Он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандардың толық емес әркекет қабілеттілігі бар деп мойындалады. Бұл жастағы азаматтар мәмілелерді ата-анасының, асырап алушыларының немесе қорғаншыларының келісімімен жасайды. Мұндай келісімнің нысаны заңдарда кәмелетке толмағандар жасайтын мәміле үшін белгіленген нысанаға сай келуге тиіс. Он төрт жастан он сегз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздерінің табысына, степендиясына, өзге де кірістеріне және өздері жасаған интелектуалдық меншік құқығы  объектілеріне өз бетінше билік етуге, сондай-ақ тұрмыстық ұсақ мәмілелер жасасуға құқылы.

Жеткілікті негіздер болған жағдайда қорғаншылық және қамқоршылық органы кәмелетке толмаған адамның өз табысына, степендиясына, өзге де кірістеріне және өзі жасаған зияткерлік меншік құқығы объектілеріне өз бетінше билік ету құқығын шектеулі немесе ол құқықтан айырылуы мүмкін. Он төрт жастан он сенгіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар осы баптың ережелеріне сәйкес өздері жасаған мәмілелер бойынша дербес жауапты болады және өздерінің  әрекеттерінен келтірілген зиян үшін осы Кодекстің ережелері бойынша жауап береді.

Азаматтар 18 жасқа, яғни кәмелетке толғанда олардың толық әрекет қабілеттілігі мойындалады. Бұл жерде мынадай бір сәтті есімізге салып кеткеніміз жһн. Егерде заң құжаттарында он сегіз жасқа жеткенге дейін некелесуге рұқсат етілетін жағдайда,он сегіз жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап толық көлемінде әрекет қабілеттілігіне ие болады.

Спирт ішімдіктеріне немесе есірткі заттарға салыну салдарынан өзінің отбасын материалдық жағынан ауыр жағдайға ұшыратқан азаматтың әрекет қабілеттілігі сот Қазақстан Республикасының Азаматтық іс жүргізу кодексінде белгіленген тәртіп бойынша шектеуі мүмкін. Оған қамқоршылық белгіленеді. Ол тұрмыстық ұсақ мәмілелерді өз бетінше жасауға құқылы. Басқа мәмілелер жасауды, сондай-ақ табысын, зейнетақысын және өзге де кірістерін алуды және оларға билік етуді ол тек қамқоршысының келісімімен ғана жүзеге асыра алады. Азамат спирт ішімдіктеріне есірткі заттарға және нашақорлыққа салынуды тоқтатқан жағдайда сот оның әрекет қабілеттілігіне қойылған шектеудің күшін жояды. Сот шешімінің негізінде азаматқа белгіленген қамқоршылықтың күші жойылады.

Азаматтық құқықтық қатынастардың объектілері мүліктік емес игіліктер мен құқықтар азаматтық құқық объектілері бла алады. Мүліктік игіліктер мен құқықтарға заттар, ақша, қызмет, шығармашылық интелектуалдық қызметтің объектіге айналған нәтижелері, фирмалық атаулар,  тауарлық белгілер және бұйымды дараландырудың өзге де құралдары, мүліктік құқықтар мен басқа да мүлік жатады. Жеке мүлктік емес игіліктер мен құқықтарға жеке адамның өмірі, денсаулығы,  қадір-қасиеті , абырой , игі атақ, іскерлік, бедел, жеке өмірге қол сұқпаушылық, жеке құпия мен отбасы құпиясы, есім алу құқығы, автор болу құқығы, шығармаға қол сұқпаушылық құқығы және басқа материалдық емес игіліктер мен құқықтар жатады.

Азаматтық құқықтық қатынастарың түрлері қатынастардың негізгі материалды игіліктердің болуы және болмауына байланысты қалыптасатындықтан азаматтық құқықтық қатынастардың түрлері мүліктік, материалды игіліктер сипатында болатындықтан, олардың экономикалық мазмұны бар. Мүліктік емес қатынастарға адамның, азаматтың өмірі, денсаулығы,еркіндігі, бостандығы, қаупсіздігі, ар-ожданы, намысы, аты-жөні т.с.с. жеке басының мүліктік емес мүдделері жатады. Мүліктік, материалды игіліктер бір жеке және заңды тұлғалардан екіншілеріне көшуі, қайтарылуы мүмкін. Ал мүліктік емес құбылыстар мен мүдделер екінші біреуге берілмейді, көшпейді.

Азаматтық құқықтық қатынастардың тууы үшін бір жағдайлар болу керек. Осындай азаматтық құқықтық қатынастардың тууының әмбебап тәсілдеріне мәмілелер жатады. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 147-бабында көрсетілгендей мәмілелер дегенімз азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтары  мен міндеттерін белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған әрекеттер.

Мәмілелердің төмендегідей төрт белгілері бар: бірішіден, мәміле адамдардың еркін білдіретін ерікті әрекет. Оның еріктілігі азаматық құқықтық қатынастарды белгілеуге, өзгертуге және тоқтатуға мақсатты түрде бағытталатындығынан көрінеді. Бұндай мақсатты жоқ әрекет – қарапайым қылықтан бұл мәміленің басты айырмашылығы; екіншіден , мәміле, көп жағдайда заңмен мақұлданған, құқыққа сәйкес әрекет, үшіншіден, мәміле тек азаматтық құқықтық қатынастарды тудыруға, өщгертуге және тоқтатуға бағытталған әрекет; төртіншіден, мәміле азаматтық құқықтық қатынастарды тудыратындықтан, ол қатынастардың құқықтық салдарды азаматтық заңнамалардың нормаларымен реттеледі.

Мәміленің түрпішіндері. Мәміле ауызша, жазбаша, не болмаса конклюдетті әрекет арқылы және үндемеу сияқты түрпішіндерде болады.

Мәмленің ауызша түрпішіні мәміле жасаушы тараптардың өзара еріктерінің тікелей қабылдануы. Бұл жеде мәміле жасаушыларың еркі тараптардың бір-бірімен ауызша келісіміне негізделеді. Бұндай келісім телефон, тараптардың тікелей кездесуі, жүздесуі не олардың өкілдері арқылы жасалуы мүмкін. заңдармен немесе келісіммен жазбаша немесе өзге белгілері бар нысан белгіленбеген мәміле, атап айтқанда, олар жасалған мкезде атқарылған мәмілердің бәрі ауызша жасалуы мүмкін. ауызша мәміле адамның мінез құлқынан оның мәміле жасау еркі көрініп тұрған ретте де жасалған деп саналады.

Жазбаша мәмілелер 1) егер мәмілелердің жекелеген түрлері үшін заңдарда өзгеше арнайы талап көрсетілмесе немесе іскерлік қызмет өрісінің әдеттегі құқықтарынан туындамаса, мәмілелерді жасау кезінің өзінде орындалатын әрекеттерден басқа, кәсіркерлік қызметүрдісінде жүзеге асырылатын әрекет жағдайында; 2) мәмілелерді жасау кезінің өзінде орындалатындарынан басқа, жүзесептік көрсеткіштен жоғары сомаға жасалатын мәміле жазбаша түрпішінде жасалуы тиіс, 3) заңдарда немесе тараптардың келісімінде көзделген өзге де реттерде жазбаша түрде жасалуы тиіс

Егер іскерлік қызмет өрісінің әдеттегі құқықтарынан өзгеше туындамаса, жазбаша түрде жаслаған мәмілеге  тараптар немесе олардың өкілдері қол қоюға иіс. Егер заңдарға немесе мәмілеге қатысушылардың бірінің талаптарына қайшы келмесе, мәміле жасау кезінде қол қоюдың факсимилелік көшірме, электрондық цифрлық қолтаңба құралдарын пайдалануға жол беріледі.

Екі жақты мәмілелер әрқайсысына өзін жасаған тараптар қол қойған құжаттарды алмасу арқылы жасалуы мүмкін.

Хат, жеделхат, телефонжазба, телетайпжазба, факс, электрондық құжаттар немесе субъектілерді және олардың ерлік білдіруінің мазмұнын айқындайтын өзге де құжаттар алмасу, егер заңдармен немесе тараптардың клісімімен өзгеше белгіленбесе, жазбаша түрде жасалған мәмілеге теңестіріледі.

Заңдармен және тараптардың келісімімен қосымша талаптар белгіленуі мүмкін, оларға мәміле нысаны, атап айтқанда, белгіленген нысанды бланкіге жазу, мөрмен бекіту сәйкес келуге және оларды осы тараптарды орындамау салдары көзделуге тиіс.

Егер азамат дене кемтарлығы, науқастығы немесе сауатсыздығы салдарынан өзі қол қоя алмаса, оның өтініші бойынша мәмілеге басқа азаат қол қоя алады. Соңғысының қойған қолын, егер заңдарда өзгеше көзделмесе, нотариат немесе сонрдай нотариалдық әрекет жасау құқығы бар басқа лауазымды адам, мәміле жасаушының өзі қол қоя алмаған себептерді көрсете отырып, куәландыруға тиіс.      

Жазбаша түрде жасалған мәмілені орындаған тарап екінші тараптан оның орындалғанын растайтын құжат талап етуге құқылы. Мәмілелерді жасау кезінің өзінде орындалатындарынан басқа, ауызша кәсіпкерлік мәмілені орындаған тарапт ың да осындай құқығы бар. Жазбаша түрде жасалған шартты орындау үшін жасалған мәмілелер, егер заңдарға қайшы келмесе, тараптардың келісімі бойынша ауызша жасалуы мүмкін.

Мәміленің конклюдетті түрпішіні мысалы жетон, билет немесе әдеттегідей қабылданған өзге де растайтын белгі арқылы расталған мәміле, егер заңдарда өзгеше белгіленбесе, ауызша түрде жасалған болып табылады. Мәміле адамның мінез-құлқынан оның мәміле жасау еркі айқын көрініп тұрған ретте де жасалған деп саналады. Сонда, адамның мәміле жасауға деген еркі айқын көрініп тұруын, мәміле жасайын деген нетінің байқалып тұруы арқылы мәміленің жсалуы конклюдетті мәміле деп аталады. Мысалы, банкоматта карточканы салып ақша алу, көшеде телефон –автоматқа карта салып сөйлесу, қоғамдық көлік кіргенде жол ақысын төлеп билет алу сияқты әрекеттерлі жатқызуға болады.

Үндемеу , заңдарда немесе тараптардың келісімінде көзделген реттерде мәміле жасааға ерік білдіру деп танылады.

Мәміленің түрлері.  Азаматтық құқық саласында мәмілелердің бірнеше түрлері бар. Мысалы, мәміле жасауға араласатын тараптардың санына байланысты бір жақты, екі жақты, көп жақты деген мәмілелердің түрлерін көрсетуге болады.

Заңнамалар мен тарпатардың келісімі бойынша мәміле жасау үшін бір жақтың еркі ғана қажет әрі жеткілікті болатын мәмілені бір жақты мәміле деп атаймыз. Бір жақты мәміледе басқа жақтардың келісімі, еркі міндетті емес. Бұндай мәмілелерге азаматтың өщіне берілген белгілі бір құқықтың бас тартуы, берілген сенімзхаттың мерзімінің бітуі, өсиет т.б. жатқызуға болады.

Екі жақтың да еркі мен келісімі міндетті болып табылатын мәміле      екі жақты мәміле деп аталады. Екі және одан да көп тараптардың еркі мен келісімі талап етілетін мәміле көп жақты мәміле деп аталады. Қазіргі кезде екі одан да көп тараптар жасайтын мәміленің түрін шарт деп атайды. Сонымен екі немесе одан да көп адамның азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту немесе азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту немесе тоқтату туралы келісім шарт деп аталады.

Бір жақ екінші жаққа  көрсеткен қызметі, жұмысы үшін ақы алатын мәміле ақылы мәміле делінді. Керісінше болса ақысыз мәміле.

Мәміленің жасалу уақытына байланысты нақты ( заттық, мүліктік) және келісімді (консенсуалды ) мәміленің түрлері бар.

Мәміленің талабына байланысты белгілі бір заттың, мүліктің берілуіне байланысты жасалатын мәміленің түрін нақты мәміле дейді. Мысалы, бұндай мәмілеге жүк тасымалдау туралы шартты айтуға болады. Жүк жіберуінің жүкті тасымалаушыға беруі аталған мәміленің жасаалғандығын көрсетеді.

Келісімді мәміленің жасалуы үшін сол мәмілені жасау туралы тараптардың өзара келісімге келуі жеткілікті болады. Бұған мысал ретінде сауда-саттық шартын келтіруге болады. Аталған мәмілені жасау үшін мүлікті не затты берп, оның бағасын, құнын төлеу міндетті емес. Бұл әркетті жақтар шарттың орындалуы барысында іске асырылады. Тараптар ең алдымен мүлікті не затты бір-бірімен сату жөнінде өзара келісіп қойса, мәміле жасалды деп есептеледі. Мысалы, бір азамат екінші бір азаматқа өзінің пәтерін сатамын, ал анау аламын деп сөз байласса не шарт жасаса мәміле жасалды делінді. Ал ақшасын төлеп, пәтерді алу сөз байласудан кейін орындалады.

Мәміленің негізінің байланысты каузалды және абстрактілі мәмілелер болады.

Каузалды мәміле негізіне байланысты туатындықтан соған тәуелді болады. Сондықтан негізінің жойылуы бір жақты мәміленің әрекет етуінің заңды күшін жояды. Мысалы, сатып алушы сатып алатын тауардың жарты құнын төлеп қойды, бірақ сатушы тауарды таба алмады. Сатушы сатып алушыдан тауардың қалған бағасын талап етуіне негіз жоқ, сондықтан, бұл жерде мәміленің негіз болып тауардың берілуі не сатып алушыға жеткізілуі табылады. Ондай негіз жойылып еді, мәміле өзінің заңдық күшін жойды.

Абстрактілі мәміледе  керісінше, мәміленің негізі есепке алынбайды, егер мәміле сол мәмілені жасаушының түпкілікті еркін білдірсе. Мысалы, сатып алушы сатып алынған тауардың құнына сәйкес сатушыға вексель беріп, соңынан, тауар сапасыз болып шақса, вексель қайта қайтарылмайды және  вексель весельді ұстаушы не вексельді төлеуші үшін болашақта векселге деген құқықтарын жоймайды.

Мерзімсіз және мерзімді мәмілелер болады. Мерзімсіз мәміледе оның күшіне ену не күшінің аяқталу мерзімдері көрсетілмейді. Сондықтан, бұндай мәмілелер жасалған сәтінен бастап күшіне енеді. Мерзімді мәміледе, мәміленің күшіне кіретін уақыты ғана не болмаса мерзімінің аяқталатын уақыты ғана немесе екі мерзімі де қатар көрсетілуі мүмкін.

Егер де мәміледе тараптардың құқықтары мен міндеттерінің жүзеге асырылу мерзімі көрсетіледі ол кейінге қалдырған мерзім делінді. Ал, керісінше мәміле жасалған сәтінде күшіне еніп, оның күшін жоятын уақыты көрсетілген мерзім жойылатын мерзім деп аталады.

Егер тараптар құқықтар мен міндеттердің туындауын басталу –ьасталмауы белгісіз мән-жайға байланысты етіп қойса, бұндай мәмілеге кейінге қалдыратын шартпен жасалатын шартты мәміле деп есептеледі.

Нысаны биржадағы айналысқа жіберілген мүлік болып табылатын және тиісті биржалар туралы Қазақстан Республикасның заңдары мен биржалық сауда ережелеріне сәйкес онымен сауда-саттық жүргізуге қатысатындармен жасалатын мәмілелер биржалық мәмілелер деп аталады.



Выбранный для просмотра документ Дип.-Азаматтық-құқық.doc

библиотека
материалов

63


Кіріспе


Азаматтық құқық – Қазақстан Республикасының құқық салаларының бірі болғандықтан күнделікті тыныс-тіршілікпен, сондай-ақ азаматтардың, заңды тұлғалар мен мемлекеттің өзімен, оның әкімшілік – аумақтық бөліністерімен тығыз байланысты.

Азаматтық құқықты зерттемес бұрын азаматтық құқық пәнін анықтап, басқаша айтқанда, мұның пәні не екенін белгілеп алуға тиістіміз. Ал азаматтық құқықтың пәнін анықтаудың өзі оңай шаруа емес. Өйткені, азаматтық құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар ауқымы өте кең де сан қырлы.

Құқық жүйесі іштей құқық салаларына бөлінетіндігі белгілі. Әдетте құқықтың қандай салаға жататындығын анықтау үшін оның пәні мен құқықтық реттеу әдістемесі қолданылады. Дәл осы пән мен әдістеме арқылы азаматтық құқықты Қазақстан Республикасының басқа құқық салаларынан аражігін айыра отырып, сонымен бірге оның салалық ерекшеліктерін де айқындауға болады.

Қазақстан Республикасы азаматтық құқығының пәнін тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар құрайды.

Азаматтық құқық нормаларының талаптарына сәйкес туындайтын және бұл нормаларға тәуелді болатын жақтар арасындағы қатынастар азаматтық құқық қатынастары деп аталады.

Адамдар өз өмірінде және әрекет үстінде үнемі әрқилы азаматтық құқық қатынастарға араласып жүргенімен, өздерінің әрекеттерінің заң жөніндегі сипатын көбінесе ескере бермейді. Мысалы, қайсыбір затты болсын сатып алуда сатушы мен алушының арасында осындай қатынас туындайды. Азаматтық кодексте көрсетілген сату – сатып алу мәмілесінен туындайтын өте күрделі құқықтық қатынастар пайда болады. Бұл мәміле бойынша сатып алушы белгілі бір сомада ақша төлеуге міндетті, ал сатушы сатқан затты сатып алушының меншігіне беруге немесе сол затында сапасы жағынан бір кемшілігі немесе сан жағынан кемістігі болса, онда оны басқа затпен ауыстыруға, толықтыруға, әйтпесе алған ақшасын қайтарып беруге міндетті және т.с.с.

Заңды тұлғалардың барлық істері де нақ жаңағыдай азаматтық құқық қатынасы ретімен жүзеге асады. Өндіріс жабдықтарын тапсыру, өнімдерді сату, банк арқылы есеп айыру – осылардың бәрі де құқық қатынасын тудырады, яғни осылардың бәрінің де заң арқылы белгілі салдары болады.

Құқық қытынастарын сөз еткенде, оны талдағанда біз алдымен оның құрамдас элементтерін айқындап алуымыз қажет. Әрбір құқық қатынастарында қатынастың субъектілері деп аталатын қатысушылары болады. Азаматтық құқық қатынастарының субъектілері: жеке тұлға, заңды тұлғалар, әкімшілік – аумақтық бөліністер, сондай-ақ мемлекет болып табылады.

Құқық қатынастарына қатысушылардың арасында белгілі бір байланыс орнайды, сол арқылы осы қатынастардың мазмұнын құрайтын олардың арасында белгілі бір құқықтар мен міндеттер пайда болады.

Сол қатынаста құқықтар мен міндеттер не нәрсеге (мүліктік және жеке мүліктік емес игіліктер) бағытталған болса, сол нәрсе оның объектісі деп аталады.


















1 тарау. Азаматтық құқық қатынастарының ұғымы, элементтері


1.1 Азаматтық құқық туралы ұғым



Қазақстан Республикасының біртұтас құқық жүйесі бірнеше салаға бөлінетіндігі бәрімізге мәлім. Сол салалардың бірі болып табылатын – азаматтық құқық. Азаматтық құқық сала ретінде елімізде қалыптасып келе жатқан нарықтық экономиканың бірден-бір негізі десек те болатын шығар. Өйткені, бұл саламен реттелінетін құқық қатынастарының шеңбері өте кең.

Азаматтық құқығымен реттелінетін қатынастардың түсінігін бару үшін құқық теориясында қолданылып жүрген ережелерге сүйенуіміз қажет. Яғни айтқанда, реттеу пәні мен реттеу тәсілдері. Осы жоғарыда көрсетілген екі категорияның негізінде азаматтық құқығына сала ретінде тек анықтама ғана емес, оның басқа құқық салаларынанерекшіліктерін де көрсетуге болады.

Азаматтық кодекстің 1-бабының 1- тармағында көрсетілгендей, азаматтық заңдармен тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар реттеледі. Сонымен қатар, мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар да азаматтық заңдармен реттеледі, өйткені олар заң құжаттарында өзгеше көзделмеген, не мүліктік емес жеке қатынастар мәнінен туындамайды.

Жоғарыда көріп отырғанымыздай, азаматтық құқығымен реттелетін қоғамдық қатынастардың негізгісі болып табылатыны- мүліктік қатынастар. Сондықтан да айтып кеткен жөн болар, кез келген мүліктік қатынасар емес, қоғамның негізін қалайтын тауар-ақша қатынастары, яғни азаматтық құқық субьектілерінің кез келгенінің қатысуымен және әртүрлі көріністерде (мүлік беру, жұмыс, қызмет) байқалатын мүліктік қатынастар.

Мүліктік қатынастарға негізінен, қоғамдағы өндіріс құрал-жабдықтарына, мүліктік иеліктерге және басқа да материалдық құндылықтарға байланысты туындайтын қоғамдық қатынастар жатады.

Мүліктік емес жеке қатынастар, мүліктік қатынастарға тығыз байланысты мүліктік емес жеке қатынастар және мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар болып екі топқа бөлінеді. Азаматтық заңдармен реттелетін мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастарға құндық маңызы жоқ қатысушылардың қоғамдық сипатын белгілейтін материалдық емес құндылықтар жатады. Мәселен әдеби шығармамен, ғылыми еңбекпен айналасушылар немесе өнертапқыш өзінің авторлығын анықтау туралы мәселе қойса, өзінің жекелігін қорғай отырып, бұл мәселе бойынша қоғамдық дербес қатынасқа түседі. Бұл қатынас мүліктік болып табылмаса да, мүлікпен тығыз байланысты, өйткені өнертабыс иесінің өнертабысының пайдаланғаны үшін онда авторлық сыйақы алу құқығы пайда болады.

Азаматтық заңдармен реттелетін мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастарға азаматтың есімі, жеке келбет құқығы, жеке өмірдің құпиялылығы, тұрғын үйге қол сұқпаушылық, азаматтың немесе заңды тұлғаның абыройына, қадір-қасиетіне, іскерлік беделіне байланысты туындайтын құқықтық қатынастарды жатқызуға болады. Қазақстан Республикасының Конституциясының 9-бабында азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмаушылық атап көрсетілген.

Сондай-ақ Ата Заңның 33-бабы “азаматтың жеке өміріне қол сұғуға болмайтындығын” атай келе, “азаматтың жеке өміріне араласуға, оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғуға тыйым салынады” десе, осы баптың келесі тармағында “тұрғын үйге қол сұғуға болмайтындығы” атап көрсетілген. Жоғарыда көрсетілген мүліктік қатынастармен байланысы жоқ жеке қатынастар, мүліктік емес жеке қатынастардың екінші тобын құрайды.

Азаматтық заңдармен реттелетін қатынастар жиынтығын анықтай келе, бұл қатынастардың субьектілерін де атап көрсетуге болады. Оларға жеке тұлғалар (Қазақстан Республикасының азаматтары, шетел азаматтары, азаматтығы жоқ адамдар), заңды тұлғалар, мемлекет және әкімшілік-аумақтық бөлініс. 1964 жылғы Азаматтық кодекспен салыстырғанда 1994 жылы 27-желтоқсанда қабылданған Азаматтық кодекстің ерекшілігі сол, мемлекет азаматтық-құқықтық қатынастарға осы қатынастарға өзге қатысушылармен тең негізде түсетіндігі атап көрсетілген.

1. Азаматтық заңдарда 1994 –жылғы 24 желтоқсанда он үшініш сайланған Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 11 сессиясы қабылдаған жаңа Азаматтық кодекс (жалпы бөлім) ерекше орын алады. Азаматтық кодекске 1996 жылғы 15 шілдедегі, 1997 жылғы 5 наурыэдағы, 1997 жылғы 2 шілдедегі, 1998 жылғы 2 наурыздағы заңдармен өзгерістер енгізілгенін ескеру қажет.

Азаматтық кодекстің 3-бабында Қазақстан Республикасы азаматтық заңдарының жүйесі анықталған.ең алдымен ол жалпы республикалық болып табылады және азаматтық кодекстен, соған сәйкес қабылданған Қазақстан Республикасының өзге де заңдарынан, Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлықтарынан, Парламенттің қаулыларынан, Парламенттің Сенаты мен Мәжілісінің қаулыларынан (заң актілерінен), сондай-ақ Азаматтық кодекстің 1-бабының 1,2 тармақтарында аталған қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасы Президентінің жарлықтарынан,Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулыларынан тұрады.

Сонымен, азаматтық құқық нормалары заңдарда, нормативтік құқықтық актілерде және заңға сәйкес нормативтік актілерде бекітілуі мүмкін. Бұл орайда “Нормативтік құқықтық актілер туралы”1998 жылғы 24 наурыздағы Қазақстан Республикасының заңына сәйкес бұл нормативтік құқықтық актілердің бәрі олардың заң күшіне қарай белгілі бір қатаң иерархиялық жүйе бойынша орналасады.

2. Заң актілері. Заңдардың арасында 1995 жылғы Қазақстан Республикасы Конституциясының мейлінше жоғары заң күші бар, оның 4 –бабында Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституциясының, соған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтік құқықтық актілердің, республиканың халықаралық шарттық және өзге де міндеттемелерінің, сондай-ақ Конституциялық Кеңес пен Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларының нормалары деп белгіленген.

Қазақстан Республикасының Конституциясында азаматтық құқықтық нормалары бар. Атап айтқанда, 6-бапта Қазақстанда мемлекеттік меншік пен жеке меншік тең дәрежеде қорғалатыны белгіленген. Азаматтардың жеке меншік мәселелері Конституцияның 26-бабында неғұрлым тәптіштеп баяндалған. Азаматтырдың ар-ожданы, қадір-қасиеті және абыройлы есімі, отбасылық құпия, хат жазысу, телефон арқылы сөйлесу, почта, телеграф және өзге де хабарлар сияқты рухани қазыналар жөнінде туындайтын жеке мүліктік қатыныстарды азаматтық-құқықтық реттеудің негізгі Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-18 баптарында жатыр.

Біз бұған дейін 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылданған, заң күші жағынан азаматтық құқық қатынастарын реттеуде мейлінше маңызды орын алатын Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексін (Жалпы бөлім) атап өткенбіз. Азаматтық кодекс (Жалпы бөлім) 1995 жылғы 1 наурыздан бастап күшіне енгізілді. Ол 405-бапты біріктіретін 24- тараудан тұрады. Оның сипатты белгісі оған нарықтық экономика жағдайындағы азаматтық айналымға арналған нормативтік базаның негізі етіп алынғаны болып табылады.

Азаматтық құқық нормаларынаң талаптарына сәйкес туындайтын және бұл нормаларға тәуелді болатын жақтар арасындағы қатынастар азаматтық құқық қатынастары деп аталды.

Адамдар өз өмірінде және әрекет үстінде үнемі әрқилы азаматтық құқық қатынастарына арыласып жүргенімен, өздерінің әрекеттерінің заң жөніндегі сипатын көбінесе ескере бермейді. Мысалы, қайсыбір затты болсын сатып алуда сатушы мен алушының арасында Азаматтық кодексте көрсетілген сату-сатып алу мәмілесінен туындайтын өте күрделі құқықтық қатынастар пайда болады. Бұл мәміле бойынша сатып алушы белгілі бір сомада ақша төлеуге міндетті, ал сатушы сатқан затты сатып алушының меншігіне беруге, немесе затында сапасы жағынан немесе сан жағынан бір кемшілігі болса, онда оны басқа затпен ауыстыруға, толықтыруға, әйтпесе алған ақшасын қайтарып беруге міндетті және т.с.с

Заңды тұлғалардың барлық істері де нақ жаңағыдай азаматтық құқықтық қатынасы ретімен жүзеге асады. Өндіріс жабдықтарын тапсыру, өнімдерді сату, банк арқылы есеп айыру- осылардың бәрі де құқықтық қатынасты тудырады, яғни осылардың бәрәнің де заң арқылы белгілі салдары болады.
























1.2 Азаматтық құқықтық реттеу тәсілдері


Азаматтық құқық сала ретінде толық көрінуі үшін оның реттеу тәсілдерін анықтау қажет. Көптеген ғалымдардың тұжырымдары бойынша құқықтық қатынастарды реттеу тәсілінің бірнеше түрі бар және ол құқық жүйесінің салаларына байланысты әрқилы болуы мүмкін. Азаматтық –құқықтық қатынастардың ерекшелігіне байланысты азаматтық құқығының реттеу тәсілі төмендегі ережелерге байланысты анықталады. Біріншіден, Азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушылардың заңды теңдігі, яғни азаматтық құқығының субьектілері азаматтық айналымға түсу процесінде бір-біріне тәуелсіз. Екіншіден, жеке және заңды тұлғалар азаматтық құқықпен азаматтық міндетті өз ниеттерінің негізінде жүзеге асыруы, азаматтық-құқықтық қатынастарды жүзеге асыру мүмкіншілігінің теңдігі және заң алдында бір текті қорғалуы.

Азаматтық құқық, көбінесе диспозитивтік нормаларға негізделген.

Диспозитивтік норма дегеніміз- тараптар араларында туындайтын қатынастарды өздерінің қалауынша, егер заңда өзгеше көзделмесе, реттеу мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, Азаматтық кодекстің көптеген нормалары көрсетілген ережелерге бағынады. Мәселен, Азаматтық кодекстің 238-бабы,

яғни шарт бойынша мүлік алушыда меншік құқығы пайда болатын кезеңі.

Жоғарыда көрсетілгендерді қорыта келіп, азаматтық құқыққа сала ретінде төмендегідей анықтама беруге болады. Азаматтық құқық Бірақ азаматтық құқық жеке мүліктік емес қатынастарды, сонымен қатар тікелей

Мүліктік қатынастарды да реттейді. Осы уақытқа дейін жеке мүліктік емес қатынастарды бұзу мүліктік сипатта болады деген пікір қалыптасты. Яғни ол үшін жауапкершілік мүліктік сипатта болмауы тиіс. Алайда, өмірдің өзі көрсеткендей, көп жағдайларда азаматтардың немесе ұйымдардың жеке мүліктік емес құықтарын бұзу, тиімсіз мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеп соқтыруы мүмкін.

Сонымен, азамат туралы жалған мәлімет жариялау, оған жұмысқа тұруға немес кәсіпкерлік қызметпен айналысуға қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан жаңа заңдылық бойынша жәбірленушіге жалған мәлімет жариялау арқылы келтірілген рухани залалды өтеу құқығына ие болды. Ал азаматтар үшін құқықққа қарсы іс-әрекет арқылы келтірілген физикалық кемісітушілікті өтетуге құқылы.

Азаматтық кодекстің 1-бабында былай деп көрсетілген:

1. Азаматтық заңдармен тауар- ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзге де мүліктік қатынсатр, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар реттеледі. Азаматтық заңдармен реттелетін қатынастардың қатысушылары азаматтар, заңды тұлғалар, мемлекет сондай-ақ әкімшілік аумақтақ бөліністер болып табылады.

2. Мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық заңдармен реттеледі, өйткені оларды бұзу құқық бұзушыға мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеп соғады.

Ал заңды тұлғалар Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 44-бабында көрсетілгендей.меншік иесі қаржыландыратын мекемелер мен қазыналық кәсіпорындардан басқа заңды тұлғалар өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауап береді.

Меншік иесі қаржыландыратын мекеме немесе қазыналық кәсіпорын өз міндеттемелері бойынша өз билігіндегі ақшалай қаражатпен жауап береді. Қаражат жеткіліксіз болған жағдайда оның міндеттемелері бойынша тиісті мүлікті меншіктенуші жауапты болады.

Азаматтық құқық тауар иелерінен тәуелсіз және тең құқықты қатынастарды реттейді. Азаматтық құқық қатынас міндеттеме бұзылған жағдайда екіншісіне жүктейтін тең құқылы талаптар арасында құрылады. Азаматтық талап жауапкершілікте болу фактісін көрсетеді.

Міндеттеменің пайда болуының құқықтық негіздері.

Өзге де құқықтық қатынастар тәрізді міндеттеменің пайда болу негіздері белгілі бір заңдық фактілерге байланысты және сол негізден көрінеді, мұның өзі Азаматтық Кодекстің 7- бабында көрінс тапқан. Азаматтық кодекстің 271- бабы осы кодекстің 7- бабында көрсетілген тұжырымға сүене отырып, міндеттемелердің қалай пайда болатыны айқындай түседі. Яғни міндеттеменің пайда болу негіздері шарттан, зиян келтіруде немесе өзге де негіздерден пайда болады.

Азаматтық кодекстің 7- бабы әртүрлі құқықтық қатынастарының мүмкіндік болу негіздерін тізбелеп келтірген.

Жоғарыда көрсетілген негіздерден басқа да міндеттемемен байланысты бірқатар негіздер бар. Бұл ең алдымен, әкімшілік құжаттары, әрине, біз бұл арада Азаматтық құқықтық қатынасқа қатыстысын айтып отырмыз. Әкімшілік құжатының заңды күші бағынышты органға міндетті түрде өкімнің жүргізетіңдігінен көрінеді. Сондықтан да барлық жағдайда да әкімшілік құжат органдар, яғни құжатты шығарушы, атқарушы, оның орындалуын бақылаушы органдар және т.б. арасында әкімшілік құқықтық қатынастарды туғызады. Сонымен бірге ол адресаттар арасында Азаматтық міндеттемені де дүниеген әкеледі.

Алайда, мұндай жағдайлар салыстырмалы түрде сирек кездеседі, кәдімгі жоспарлы тапсырманы (немесе басқалай әкімшілік құжат) күрделі заңдық құрамның бір бөлшегі десе болады. Міндеттеменің пайда болу негізінде шарт әкімшілік құжатқа келіп қосылады.

Міндеттеменің пайда болу негізіне құқықққа қайшы нақты әрекеттер де жатады. Бұған-біреудің мүлкін қасақан не кездей соқ иелену, зелел келтіру арқылы өзгенің заңмен қорғалатын мүддесін бұзуды мысал етіп алуға болады. Міндеттеме азаматтық кодекстің 271-бабында қарыстырылған негіздерде де пайда болуы мүмкін.

Міндеттеме өзінің мазмұнына, обьектілерінің салалы ерекшеліктеріне және субьектілерінің сипатына қарай мынанадай түрлерге бөлінеді:

1. Жағымды мазмұндағы міндеттеме, жағымсыз мазмұндағы міндеттеме.

2. Біржақты және өзара ортақ міндеттеме;

3. Борышқор әрекетін нақты анықтайтын міндеттеме және балама міндеттеме;

4. Қатаң түрдегі жеке сипаттағы міндеттеме (Бұл міндеттеме субьект ретіндегі жеке сипаттылық міндеттеменің пайда болуына, өзгеруіне немесе толықталуына әсер етпейді);

5. Басты және тәуелді міндеттемелер;

6. Шартқа негізделген міндеттемелер, шарттан тыс міндеттеме және бір жақты еркін құжат түріндегі міндеттеме.

Міндеттеме жағымды мазмұндағы және жағымсыз мазмұндағы деп бөлгендегі мақсат борышқор мен несие берушінің әрекет сипатын айқындай түсу.

Бұл орайда борышқорға белгілі бір әрекетті жасау жүктеледі, ал несие берушіге сол әрекетті орындауды талап ету құқығы беріледі. Мұның өзі жағымды мазмұндағы міндеттеме деп аталады. Мұндай міндеттеме жиі кездеседі, мәселен, саянсай тұрғызуды айтуға болады. Жағымсыз мазмұндағы міндеттеме деп борышқордың белгілі бір әрекет жасаудан бас тартуын, несие берушінің бас тартуды мәжбүр ету құқығын айтамыз Мысалы, автор өз шығармасын жасалған шарт мерзімі бітпейінше басқа баспаға ұсынбауы тиіс. Міндеттеме бір жақты және өзара ортақ та болады. Біржақты міндеттеме дегеніміз мінджеттемега қатысушының біріне тек қана құқық беріледі де, екіншісінен тек қана міндет бөлінеді. Ал екі жақты міндеттеме деп әр жақтың әрқайсысының міндеті де, құқығы да болуын айтамыз. Оған сатып алу-сату міндеттемесін мысалға келтірген дұрыс, бұл міндеттемеде сатып алушының да, сатушының бірқатар құқықтары мен міндеттері ескеріледі. Мұндай жағдайда Азаматтық кодекстің 269-бабының 3-тармағына сәйкес тараптардың әрқайсысы басқа тараптың пайдасына міндет алса, бұл оның пайдасына жасуға міндетті басқа тараптың барышқоры және сонымен бірге оған талап талап қоюға құқығы бар оның несие берушісі болвып есептеледі.

Міндеттемеде әдетте несие беруші борышқордан белгілі бір әрекетті атқаруды талап етеді. Мысалы, мынадай затты қайтару, мынадай ақшаны беру және т.б. Бірақта мазмұны талап ету құқығы болып табылатын міндеттеме де кездеседі, оған тиісті міндеттемеге сәйкес бір немесе бірнеші әрекет таңдалынады. Бұл әрекеттердің бірін аяқтау міндеттемені атқаруды білдіреді. Мұнадай міндеттеме балама деп аталады.

Міндеттемелердің бір тобын жеке сипаттағы міндеттемелер құрайды. Оған борышқор мен несие берушінің жеке басына қатысты міндеттемелер жатады. (мысалы, мүсіншінің міндеттемесі тапсырыс шартынан келіп шығады). Мұндай міндеттеме борышқордың немесе несие берішінің қайтыс болумен байланысты тоқтатылады. (АК –тің 376-бабы).

Міндеттеменің туындауына орай шартты, шарттан тыс деп те, сондай-ақ бір жақры еркін құжатт міндеттемесі депте бөледі. Міндеттеменің шартты тобы өте көп кездеседі(сату-сатып алу тасымалдау, сақтандыру және т.б)

Шарттан тыс міндеттеем әр жақтың келісім бойынша пайда болмайды, керісінше азаматтық құқықтық кез-келген субьектісінің мүлкіне жасалған зиян нәтижесінде кездеседі. Сондай-ақ негізсіз баю салдарынан туындайтын міндеттемелер, яғни басқаның мүлкіне жинағандарын заңсыз сатып алу және жинау, мәмлемен белгіленген негіздерсіз иелену жағдайын да да көрінеді. Бұл жайында Е. Баянов былай айтады: “Міндеттеменің пайда болуы заңды тұлғалардың мүлкіне және олардың өздеріне зиян келтіру салдарынан туындауы да мүмкін Азаматтық құқық теориясында мұндай міндеттемелерді шарттсыз міндеттемелер деп те айтады”

Талапкердің пайдасына өндірілетін құқыққ бұзушыға жүктелетін санкциялар қолданылады. Алайда кейбір жағдайларда құқық бұзушы зиян келтіріп қана қоймай арам ниетпен жасалса және қоғамдық, мемлекттік қызығушылықты тудырса, онда заңда белгіленгендей белгілі мөлшерде немесе толық мөлшерде мемлекет кірісіне ұсталатын мүліктік санкциялар қолданылуы мүмкін.

Азаматтық құқықпен реттелетін тауар-ақша қатынастары эквиваленті өтелетін сипатта болады. Бұдан шығатын қорытынды, талапкерге зиян немесе шығынды эквивалентті түрде өтейді. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің ерекшелігі оның конпенсациялық сипатта болуында. Оның мақсаты –талапкердің мүліктік сферасын қайта қалпына келтіру.

Көрсетілген жағдай өз кезінде азаматтық құқықтық жауапкершіліктің шегін анықтайды. Талапкерге мүліктік сфераны қалпына келтіру тек қана оған келтірген зиянды немесе шығынды толығымен өтеген кезде пайда болады. Сондықтан азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің ерекшеліктерінің бірі келтірілген зиян немесе шығын мөлшерімен жауапкершілік жауапкершілік мөлшерінің сәкес келуі.

Бұл жалпы ереженің кейбір қолданылмайтын кездері бар. Егер де жауапкершілік мөлшері заңмен шектелмеген болса, берілген жағдайды түсіндіре отырып, азаматтық құқық экономикалық қатынастарды реттеумен қоса тәрбиеленуші және контрагентке міндеттемені орындату үшін ықпал етуші сипатқа ие.

Азаматтық құқық қатынастағы тараптардың заң бойынша теңдігі азаматтық айналымдағы юридистикалық жауапкершілікті мойындау қажеттігінен туындайды.

Бұрынғы азаматтық заңдылық бойынша бір-біріне ұқсас теңдей жауапкершіліктер әрқашан қатал қолданыла бермеді. Бұл жерде негізгі қатысушы шаруашылық іс-әрекеттер жеңілділіктермен артықшылықтарды пайдалан білді. Осыған ұқсас жауапкершілік мөлшерінің шектелуі құрылыс, транспорт, кәсіпорындарда және басқа да ұйымдарда етек алды. Үкімет мүліктік жауапкершіліктен жыл сайын шарттағы міндеттемені бұзған кәсіпорындарды және ұйымдарды жеңіл өнеркәсіп саласын мәжбүрлеу шараларын босатып жіберіп отырды. Нарықтық экономикаға өтуге байланысты осындай жағдайлар заңның кейбір тұстарының өзгертулеріне әкеп соқты.

Жоғарыдағы мысалдан бір шешімге келетін болсақ, азаматтық- құқықтық жауапкершілік мүліктік сипатағы санкция қолданумен байланысқан, бұзылған құқықтарды реттейтін және азаматтық айналымға қатысыушылардың тең құқығын экономикалық тұрғыда әсер ететінмәселе, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты (байланысты емес) мүліктік емес жеке қатынастарды реттеуге бағытталған құқықтық нормалар жиынтығы.



















2 тарау. Азаматтық құқықтарды жүзеге асырудың түсінігі, шектері.


2.1 Азаматтық құқық қатынастарының элементтері


1. Құқық қатынастарын сөз еткенде, оны талдағанда біз алдымен құрамдас элементтерін айқындап алуымыз қажет. Әрбір құқық қатынастарында қатынастың субьектілері деп аталатын қатысушылар болып табылады. Азаматтық құқықтық қатынастарының субьектілері: жеке тұлға, заңды тұлғалар, әкімшілік- аумақтық бөліністер, сондай-ақ мемлекет болып табылады.

Құқық қатынастарын қатысушылардың арасында белгілі бір байланыс орнайды, сол себепті бұлардың арасында қатынастарының мазмұнын құрайтын белгілі бір құқықтар мен міндеттер пайда болады.

Сол қатынаста құқықтар мен міндеттер не нәрсеге (мүліктік және жеке мүліктік емес игіліктер) бағытталған болса, сол нәрсе оның обьектісі деп аталады.

Сөйтіп, құқық қатынастарына төмендегідей элементтер тән болады: субьектілер (қатысушылар), мазмұны (құқықтар мен міндеттер) және обьектілер (құқықтар мен міндеттердің қатынасы бар мүліктік және мүліктік емес игіліктер).

2. Осыған орай құқықтың жалпы теориясының бір мәселесіне тоқтала кеткеннің еш артықтығы жоқ. Әдетте “құқық” сөзі бір-бірімен тығыз байланысты, бірақ шын мәнінде мүлдем бөлек екі мағына білдіретіндігін айтпасқа болмайды. Оның біріншісін “Азаматтық құқық” “құқық нормалары” дегенге қолданамыз. Бұл сөз тіркесіндегі “құқық” дегеніміз мемлекетке қалыптасқан құқықтық рәсімдер жүесі, жиынтығы. Қажет болған жағдайда оның жүзеге асырылуы мемлекетткүшіне сүйенеді. Осы мағынада қолданылатын “құқықтың обьективті мағынасындағықұқық” деп немесе “обьективті құқық” деп атайды.

Бұл күнделікті өмірде “менің меншік құқығым бар”, “сіз бұлай істеуге құқығыңыз жоқ”, “оның зейнетақы алуға құқығы бар” тәрізді сөздерді жиі айтамыз, ал бұл орайда кедесетін “құқық” сөзі заң дегенді емес, тұлғаның, нақті адамның белгілі бір мүддесін ғана білдіреді. Бұл жағдайларда “құқық” туралы субьективтік мағынада немесе басқаша айтқанда, құқықтық нормалардың құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктер болып есептелінеді. Құқық қатынастарының элементті ретінде атқанымыз,біз субьективік құқық туралы да айтамыз “құқтық” деген сөзге беретін екінші мағына .

Әрбір құқық қатынасында қатысушының бірінің субьективтіқұқығына екіншісінің заңдық міндеттілігі сәйкестендіріледі, яғни біреуінің екіншісі алдындаы міндеттілік аясы айқындалады. Мысалы, үйді сатып алу- сату шартына сәйкес сатушы мен сатып алушы үйді алуға құқылы да, сатушы оны беруге міндетті.

3. Заңдылық фактісінің түсінігі. Азаматтық құқық нормалары өздігінен азаматттық құқық қатынастарын тудырмайды. Қандай да болсын нақтылы азаматтық құқық қатынастары белгілі бір жағдай болғанда ғана пайда болады. Мұның мазмұнының өзгеруі немесе оның қысқартылуы да белгілі бір жағдайға байланысты. Осындай құқық қатынастарының пайда болуына, өзгеруіне немесе оның қысқартылуына себепкер болатын жағдайларды заңдылық фактілер деп атайды. Мысалы, баланың тууы, мәміленің бүлінуі т.б. заңдылық фактілер болып табылады.

Азаматтық кодексте сатып алу- сату, жалдау, мұра қалдыру және тағысын тағылардың кезінде пайда болатын құқық қатынастарын тәртітейтін баптардың болуы сол жеке тұлғалардың арасында нақтылы құқық қатынастарын өздігінен тудыра алмайды. Белгілі бір азамат пен дүкен араларында сатып алу- сату туралы АК- баптарында көрсетілген қатынастар пайда болу үшін сол азамат дүкенге барып бір нәрсе сатып алуы керек, яғни дүкенмен сатып алу –сату мәмілелеріне кірісуі керек.

Заңдылық оқиғалар. Кейбір заңдылық фактілер осы фактілер нәтижесінде туатын құқық қатынастарына қатысушы тұлғалардың өздерінің қалауы және ниетінен тыс пайда болады. Мұндай заңдылық фактілерді оқиға деп атайды. (АК –тің 7 бабы, 8- тармағы). Адамның қлуі, белгілі бір мерзімнің өтіп кетуі фактілері - осылардың бәрі де оқиғалардың қатарына жатады.

Заңдылық әрекеттер. Заңдылық салдар, яғни белгілі бір құқық қатынастарын тудыратын тұлғалардың әрекеттері де заңдылық факті болып табылады ( АК -тің 7-бабы, 7-тармақ). Мысалы, мәміле жасау, ерлі-зайыптылардың айырылысуы, біреуге әдейілеп зиян келтіру заң әрекеттері деп маңыз бермейді; біздің әркеттеріміздің көбі құқық үшін бейтарап әрекеттер, бұл әрекеттер заңдылық қатынастарды тудырмайды да, өзгертпейді де. Кісі біреумен әңгімелесіп отырғанда, кітап оқып отырғанда, жазатын мақласын ойланып отырғанда, кәдуілгі жағдайдағы оның қызметтері құқық шеңберінен тыс жатады.

Заңда, заңдылық салдары бар деп табылатын әрекеттердің мазмұны бірнеше түрде кездеседі және белгілі белсенді бір түрінде-істелген немесе айтылған сөз түрінде, сондай-ақ әрекеттен бой тартқан (өзін-өзі ұстап қалған) түрде- әрекетсіздік түрінде, үн қатпай қалғандық түрінде кездеседі:

Заңды және заңсыз әрекеттер (құқыққа сыйымды және құқыққа сыйымсыз әрекеттер). Көп жағдайларда құқықтар мен міндеттер құқық тәртібінде рұқсат етілген әрекеттердің нәтижесінде пайда болып өзгеріп немесе қысқарып отырады. Заңмен тыйым салынбаған әректтер заңды әрекеттер заңды әрекеттер болып табылады. Белгілі бір құқықтық нәтижелер тудыру ниетімен істелген, ерік берілген, заңды әрекеттерге мысал бола алатын,- басқаша айтқанда, азаматтар мен заңды тұлғалардың азаматтық құқықтары мен міндеттерін белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған әрекеттері мәмілелер деп танылады (АК-тің 4-тарауы)

Мәмілелер мен қатар, тікелей құқық және міндет тусын деген ниетпен істелмеген, бірақ құқық қатынастарының пайда болуына немесе оның қысқаруына негіз болып табылатын сан түрлі әрекеттер болады. Мұндай әрекеттерге мысал болатындар: некелесу, әдеби шығарма жазу, өнертабыс және т.с.с.

Кейбір әрекеттер құқық тәртібінде тыйым салынғандықтан ғана,, яғни заңсыз болғандықтан құқық қатынастарын тударыды. Мәселен, АК –тің 917-бабында былай делінген: басқа біреудің жеке басына не мүлкіне заңды тұлғаға зиян келтіруші сол зиянды толық өтеуге міндетті. Зиян келтіру (деликт) болып тадылатын болғандықтан, яғни зиян келтірушіні азаматтық жауапқа тарту салдарынан тударатын заңсыз әрекет болғандықтанзиянды өтеу міндеті зиян келтірушінің еркінен тыс ретте болады.

Зиян келтірушінің жауаптылық мөлшері.

“Жауапкершілік” термині әртүрлі аспектіде қолданылады. Жеке айтатын болсақ: әлеуметтік, рухани, экономикалық және юридистикалық жауапкершілікті кездестіруге болады.

“Әлеуметттік жауапкершілік” түсінігі жалпылама ұқсас. Онымен қоғамдағы болып жатқан жауапкершіліктің барлық түрі қамтылады. Осы тұрғыдан қарағанда рухани, экономикалық және юридистикалық жауапкершілік тек әлеуметтік жауапкершіліктің түрі ғана.

Алайда әлеуметтік жауапкершілік ерекше мағынаға ие болып, әлеуметтік психологиялық сипатта болады. Әдебиеттерде осы жауапкершілік түрін юридистикалық жауапкершілік түсігіне ұқсастыруға тырысады. В.А. Тархованың пікірі бойынша: “өзінің істеген әрекетіне жауап бере отырып міндеттеменің реттелу құқығы –юридистикалық жауапкершілік”, -дейді. Юридистикалық жауапкершіліктің осындай түсінігі жауапкершілік түсінігін шектен тыс үлкейтіп, оның тәрбиелік мағынасынан айырады.

Қоғамдық өмірде “рухани жауапкершілік” категориясы үлкен маңызға ие. Ол ұнамдылықты бұзу нормасымен байланысқан және қоғамға жат қылықты қоғамдық айыптау түріаен ерешеленеді.

Әдебиеттерде және заңдылықтарда “экономикалық жауапкершілік” түсінігі жиі кездеседі. Бұл ретте байқағанымыздай, “Экономикалық жауапкершілік” түсінігі екі түрлі мағынада қолданылады. Барлығынан бұрын ол “Мүліктік жауапкершілік” түсінігімен астасып жатады. Және бұнда ешқандай қорқыныш жоқ. Нарықтық экономикаға өтуімізге және әкімшілік халықтық әдістің экономикалық әдіске өту, осындай түсінікті құқыққа сыйымды етіп көрсетеді. Яғни нарықтық қатынастарды реттеуде жол ашады. Экономиканың ықпалымен эконмикалық әдістердің заңмен бекітілуі “экономикалық жауапкершілікті” құқық бұзушыға мүліктік ықпал ету шарасы ретінде экономикалық жауапкершілікті юридистикалық жауапкершіліктің бір түріне айналдырады.

Заң әдебиеттерінде “экоеомикалық жаупкершілік” түсінігіне юридистикалық жауапкершіліктің ерекше бір түрі ретінде қатыстыруға тырысады.

Бұл жағдайда әкімшілік –құқықтық шара туралы сөз болып, ал азаматтық құқықтың жауапкершілік түсінігі қарастырылмайды.

Алайда, нарықтық экономика жағдайында “экономикалық жауапкершілік” түсініг мағынасын жоғалтады.

Азаматтық-құқықтық жауапкершілік юридистикалық жауапкершілікті құрайтын, өзіне тиісті барлық белгісімен юридистикалық жауапкершіліктің бір түрін құрайды.

Юридистикалық жауапкершілік үшін оған негізгі төрт белгі тән: юридистикалық жауапкершілік құқық нормасын бұзушыға қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеуге ықпал ететін шаралардың тек бір түрі; екіншіден, ол құқықтың бұзылуына жол берген тарапқа ғана қолданылады;үшіншіден, құқық бұзушыға тек қана мемлекеттік немесе басқа құзіретті орган қолданады; төртіншіден,жауапкершілікті қолдану үшін юридистикалық жауапкершілік болып табылатын құқық бұзушыға қолданатын санкция заңымен блегіленуі керек.

Юридистикалық жауапкершлік құқық бұзушыға қолданатын мемлекеттік мәжбүрге ықпал ету шараларының ерекше бір түрі ретінде саналады. Сонымен қатар адамдардың іс-әрекетіне әсер ететін басқа да тәсілдермен ерекшеленеді. Мысалы, мемлекеттік мәжбүрлеуші шара ретіндегі реттеуші сипатқа ие болатын, бірақ юридистикалық жауапкершілік бола алмайтын оперативті ықпал ету шаралары болып табылады.

Жоғарыда көрсетілгендей юридистикалық жауапкершілікті азаматтық құқықта ерекшеліктері бар . Бұл қасиеттер қоғамдық қатынасты реттеуші азаматтық құқықтың пәні және әдісі ретінде, сонымен қатар жалпы құқық жүйесі ретінде азаматтық құқықтың қызметін атқарады.

Азаматтық құқықты реттейтін ерекше қатынастар секілді мүліктік сипатқа ие болып, мүліктік қатынастарды құрайды. Азаматтық құқық бойынша жауапкершілік құқық бұзушыға қолданылатын экономикалық ықпал ету қызметін орындай отырып, қоғамдық қатынастарды реттейтін экономикалық әдістерінің бірі болып табылады.

Бірақ азаматтық құқық жеке мүліктік емес қатынастарды, сонымен қатар тікелей мүліктік қатынастарды да реттейді. Осы уақытқа дейін жеке мүліктік емес қатынастарды бұзу мүліктік сипатта болады деген пікір қалыптасты. Яғни ол үшін жауапкершілік мүліктік сипатта болмауы тиіс. Алайда, өмірдің өзі көрсеткендей, көп жағдайларда азаматтардың немесе ұйымдардың жеке мүліктік емес құқықтарын бұзу, тиімсіз мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеліп соқтыруы мүмкін.

Сонымен, азамат туралы жалған мәлімет жариялау, оған жұмысқа тұруға немесе кәсіпкерлік қызметпен айналысуға қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан жаңа заңдылық бойынша жәбірленушіге жалған мәлімет жариялау арқылы келтірілген рухани залалды өтеу құқығына ие болды. Ал азаматтар үшін құқыққа қарсы іс-әрекет арқылы келтірілген физикалық кемсітушілікті өтетуге құқылы.

Азаматтық кодекстің 1-ші бабында былай деп көрсетілген:

  1. Азаматтық заңдармен тауар-ақша қатынастары және қатысушылардың теңдігіне негізделген өзгеде мүліктік қатынастар, сондай-ақ мүліктік қатынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар реттеледі. Азаматтық заңдармен реттелетін қатынастардың қатысушылары азаматтар, заңды тұлағалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік аумақтық бөліністер болып табылады.

  2. Мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық заңдармен реттеледі, өйткені оларды бұзу құқық бұзушыға мүліктік сипаттағы жауапкершілікке әкеп соғады.

Ал заңды тұлғалар Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 44-бабында көрсетілгендей, меншік иесі қаржыландыратын мекемелер мен қазыналық кәсіпорындардан басқа заңды тұлғалар өз міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлікпен жауап береді.

Меншік иесі қаржыландыратын мекеме немесе қазыналық кәсіпорын өз міндеттемелері өз билігіндегі ақшалай қаражатпен жауап береді. Қаражат жеткіліксіз болған жағдайда оның міндеттемелері бойынша тиісті мүлікті меншіктенуші жауапты болады.

Азаматтық құқық тауар иелерінен тәуелсіз және тең құқықты қатынастарды реттейді. Азаматтық құқық қатынас міндеттеме бұзылған жағдайда екіншісіне жүктейтін тең құқылы талаптар арасында құрылады. Азаматтық талап жауапкершілікте болу фактісін көрсетеді.

Талапкердің пайдасына өндірілетін құқық бұзушыға жүктелетін мүліктік санкциялар қолданылады. Алайда кейбір жағдайларда құқық бұзушы зиян келтіріп қана қоймай арам ниетпен жасалса және қоғамдық, мемлекеттік қызығушылықты тудырса, онда заңда белгіленгендей белгілі мөлшерде немесе толық мөлшерде мемлекет кірісіне ұсталатын мүліктік санкциялар қолданылуы мүмкін.

Азаматтық құқықпен реттелетін тауар-ақша қатынастары эквиваленті өтелетін сипатта болады. Бұдан шығатын қорытынды, талапкерге зиян немесе шығынды эквиваленті түрде өтейді. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің ерекшелігі оның конпенсациялық сипатта болуында. Оның мақсаты талапкердің мүліктік сферасын қайта қалпына келтіру.

Көрсетілген жағдай өз кезінде азаматтық құқықтың жауапкершіліктің шегін анықтайды. Талапкерге мүліктік сфераны қалпына келтіру тек қана оған келтірген зиянды немесе шығынды толығымен өтеген кезде пайда болады. Сондықтан азаматтық құқықтық жауапкершіліктің ерекшеліктерінің бірі келтірілген зиян немесе шығын мөлшерімен жауапкершілік мөлшерінің сәйкес келуі.

Бұл жалпы ереженің кейбір қолданылмайтын кездері бар. Егерде жауапкершілік мөлшері заңмен шектелмеген болса, берілген жағдайды түсіндіре отырып, азаматтық құқық экономикалық қатынастарды реттеумен қоса тәрбиеленуші және контрагентке міндеттемені орындату үшін ықпал етуші сипатқа ие.

Азаматтық құқық қатынастағы тараптардың заң бойынша теңдігі азаматтық айналымдағы юридистикалық жауапкершілікті мойындау қажеттілігінен туындайды.

Бұрынғы азаматтық заңдылық бойынша бір-біріне теңдей жауапкершіліктер әрқашан қатал қолданыла бермеді. Бұл жерде негізгі қатысушы шаруашылық іс-әректтер жеңілдіктермен артықшылықтарды пайдалана білді. Осыған ұқсас жауапкершілік мөлшерінің шектелуі құрылыс,транспорт, кәсіпорындарда және тағы басқа ұйымдарда етек алды. Үкімет мүліктік жауапкершіліктен жыл сайын шарттағы міндеттемені бұзған кәсіпорындар және ұйымдарды және жеңіл өнеркәсіп саласын мәжбүрлеу шараларын босатып жіберіп отырды. Нарықтық экономикаға өтуге байланысты осындай жағдайлар заңның кейбір тұстарының өзгертулеріне әкеп соқты.

Жоғарыдағы мысалден бір шешімге келетін болсақ, азаматтық құқықтық жауапкершілік мүліктік сипаттағы санкция қолдануымен байланысқан, бұзылған құқықтарды реттейтін және азаматтық айналымға қатысушылардың тең құқығын экономикалық тұрғыда әсер ететін мемлекеттік мәжбүрлеу түрлерінің бірі.

Ал зиян келтіргені үшін жауаптылықтың жалпы негіздері Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 917-бабында көрсетілген, яғни:

  1. Азаматтар мен заңда тұлғалардың мүліктік немесе мүліктік емес тгіліктері мен құқықтарына заңсыз іс-әрекеттер мен (әрекетсіздік пен) келтірілген (мүліктік және (немесе)мүліктік емес) зиянды, оны келтірген тұлға толық көлемінде өтеуге тиіс.

Заң актілерінде зиянды өтеу міндеті зиян келтіруші болып табылмайтын тұлғаға жүктелуі, сондай-ақ өтеудің неғұрлым жоғары мөлшері белгіленуі мүмкін.

  1. зиян келтурші, осы Кодексте көзделген жағдайларды қоспағанда, егер зиян өзінің кінәсімен келтірмегендігін дәлелдесе, оны өтеуден босатылады.

  2. Заңды іс-әрекеттерінң келтірілген зиян осы Кодексте және өзгеде заң актілерінде көзделген жағдыайларды өтелуге тиіс

Зиян келтірудің алдын алу мәселесі Қазақстан Республикасы Азаматтық

Кодексінің 918-бабында көрсетілген:

1. Болашақта зиян келтіру қаупі мұндай қауіпті тудыратын іс-әректтерге тыйым салу туралы талап қоюға негіз болады.

2. Егер келтірілген зиян оны келтіруді жалғастыратын немесе жаңаданзиян келтіру қаупін туғңызатын, кәсіпорынды, ғимаратты пайдаланудың не өзге де өндірістік қызметтің салдарынан болса, сот зиянды өтеуден басқа, жауапкерге тиісті қызметін тоқтатуды міндеттеуге құқылы.

Егер тиісті қызметтің тоқталуы қоғамдық мүдделерге қайшы келсе, сот оны тоқтату туралы талаптан бас тарта алады. Мұндай қызметті тоқтатудан бас тарту жәбірленушілерді осы қызметтен келтірілген зиянды өтеттіру құқығынана айырмайды.

Анықтау, алдын ала тергеу, прокуратура және сот органдарының заңсыз іс-әрекеттерімен келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 923-бабында айтылған, яғни:

  1. Заңсыз соттау, заңсыз қылмыстық жауапқа тарту, бұлтартпау

шарасы ретінде заңсыз қамауға алу, үйде қамауда ұстау, еңбекпен түзеу түріндегі әкімшілік жазаны заңсыз қолдану, психиатриялық емдеу мекемесіне немесе басқа емдеу мекемесіне заңсыз орналастыру салдарынан азаматқа келтірілген зиянды анықтау, алдын-ала тергеу, прокуратура және сот органдары лауазымды адамдардың кінәсіне қарамастан, заң актілерінде белгіленген тәртіпте толық көлемде мемлекет өтейді.

  1. Анықтау, алдан ала тергеу прокуратура органдарының өзге де

заңсыз іс-әрекеттерініңсалдарынан азаматқы немесе заңды тұлғаға келтірілген зиян осы Кодекстің 922-бабында көзделген негіздер мен тәртіп бойынша өтеледі.

  1. Судьялардың және басқа сот қызметкерлерінің заңсыз іс

әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) сот төрелігін жүзеге асыру кезінде келтірілген зиян, осы баптың 1-тармағындакөзделгеннен басқа ретте, осы Кодекс 922-бабының 3- тармағында белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша өтеледі.

Өзінің жауаптылығын сақтандырған тұлғаның зиянды өтеуі мәселесі

Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 924-бабында қарастырылғандай, ерікті немесе міндетті түрде сақтандыру тәртібімен өзінің жауатылығын сақтандырған заңды тұлға немесе азамат, келтірілген зиянда толық өтеу үшін сақтандыру сомасы жеткіліксіз болған жағдайда сақтандыру сомасы мен заладың мөлшерінің арасындағы айырманы өтейді.

14-жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 924-бабындабелгіленген негіздер мен тәртіп бойынша қарастырылады. Олар:

  1. Жасы 14 ке жетпеген кәмелетке толмағандар (жас

балалар)келтірген зиян үшін, егер зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, оның ата-анасы (асырап алушылары), қорғаншылар жауап береді.

  1. Егер қорғаншылыққа мұқтаж жас бала тиісті тәрбиелеу, емдеу

мекемесінде, халықты әлекуметтік қорғау мекемесінде немесе заңға орай өзінің қорғаншысы болып табылатын осы сияқты басқа мекемеде болса,егер зиян өзінің кінәсімен болмағанын дәлелдемесе, жас бала келтірген зиянды сол мекеме өтеуге міндетті.

  1. Егер жас бала оқу орнының, тәрбиелеу, емдеу немесе оны қадағалауды

жүзеге асыруға міндетті өзге мекеменің, сондай-ақ шарттың негізінде қадағалауды жүзеге асыруға міндеті адамның бақылауында болған уақытта зиян келтірсе, зиян олардың қадағалауды жүзеге асыраудағы кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, келтірілген зиян үшін осы мекемелер мен адамдар жауап береді.

  1. Ата-аналардың (асырап алушылардың), қорғаншылардың, оқу

орындарының, тәрбиелеу, емдеу және өзге де мекемелердің зиянды өтеу жөніндегі міндеті жас баланың кәмелетке толуымен немесе оның зиянды өтеу үшін жеткілікті мүлік алуымен тоқтатылмайды.

Егер ата-аналары (асырап алушылары), қорғаншылары қайтыс болса немесе олардың сондай-ақ осы баптың 3-тармағында аталған басқа да азаматтардың жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу үшін жеткілікті қаражат болмаса, ал толық әрекет қабілеттілігі болған зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сондай-ақ басқа да мән жайларды ескере отырып, зиянды зиян келтірушінің өзінің мүлкі есебінен толық немесе ішінара өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы.

Қазақстан Респіубликасы Азаматтық Кодекстің 926-бабында он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін жауапкершілік мәселесі анықталған:

  1. он төрт жастан ое сегіз жасқа дейінгі кәмелетке томағандар өздері

келтірген зиян үшін жалпы негіздер бойынша дербес жауап береді.

  1. он төрт жастан он сегіз жасқа дейін кәмелетке толмағандардың зиянды

өтеу жеткілікті мүлкі немесе өзге кіріс көздері балмаған жағдайда, егер олар зиянның өз кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, зиянды толық немесе оның жетпей тұрған бөлігін ата-аналары (асырап алушылары) немесе қамқоршылары өтеуге тиіс.

Егер он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі қамқоршылыққа мұқтаж кәмелетке толмаған адам тиісті тәрбиелеу, емдеу мекемесінде немесе заңға орай оның қамқоршысы болып табылатын сол сияқты басқа да мекемеде болса, зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, зиянды толық немесе оның жетіспей тұрған бөлігін сол мекемелер өтеуге міндетті.

  1. Ата –аналардың (асырап алушылардың), қамқоршының және тиісті

мекеменің зиянды өтеу жөніндегі міндеті зиян келтірушінің кәмелетке толуы бойынша немесе онда кәмелетке толғанға дейінгі зиянды өтеуге жеткілікті мүлік немесе кіріс көздері пайда болса не ол кәмелетке толғанға дейін әрекет қабілеттілігіне ие болса тоқтатылады (осы Кодекстің 17-бабының 2- тармағы).

Ата-ана құқықтарынан айырылған ата-аналардың кәмелетке толмағандар

келтірген зиян үшін жауапкершілігі Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 927-бабында көрсетілгендей ата-ана құқықтарынан айырылған ата-анаға, егер баланың зиян келтіруге әкеп соқтарған мінез құлқы ата-ананың баланы тәрбиелеу жөніндегі міндеттерін дұрыс жүзеге асырмауының салдары болып табылады деп анықталса, сот ата-ана құқықтарынан айырылғаннан кейін үш жыл бойы оның кәмелетке толмаған балалары келтірген зиян үшін жауаптылқ жүктеуі мүмкін.

Өкіметке қабілетсіз деп танылған азамат келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасы Кодексінің 928-бабы қарастырады:

  1. Әрекетке қабілетсіз деп танылаған азамат келтірген зиянды (осы

Кодекстің 26-бабы), егер олар зиян өздерінің кінәсінен болмағанын дәлелдемесе, оның қорғаншысы немесе оны қадағалауды жүзеге асырауға міндетті ұйым өтейді.

  1. Қорғаншының немесе ұйымның әрекетке қабілетсіз деп

танылғаназамат келтірген зиянды өтеу жөніндегі міндетті оның әрекетке қабілеттілігі қалпына келген жағдайда да тоқтатылмайды.

  1. Егер қорғаншы қайтыс болса не оның зиянды өтеу үшін жеткілікті

қаражаты болмаса, ал зиян келтірушінің өзінде мұндай қаражат болса, сот жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жадайын, сондай-ақ басқа да мән жайларды, атап айтқанда, зиян келтірушінің әрекетке қабілеттілігінің қалпына келтірілуін ескере отырып, жәбірленушінің өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды сол зиян келтірушіні мүлкі есебінен толық немесе ішінара өтеу туралы шешім қабылдауға құқылы.

Әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп танылған азамат келтірген зиян үшін жауапкершілік тәртібі Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодекстің 929-бабында көрсетілгендей, әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп танылағн азаматтың спиртті ішімдіктерді немесе есірткі заттарды жөнсіз пайдалануы салдарынан келтірілген зиянды (осы Кодекстің 27-бабы) зиян келтірушінің өзі жалпы негіздерде өтейді.

Қазақстан Республикасы Азаматтық Кокекстің 930-бабында қарастырылғандай, өз іс-әрекетінің мәнін түсінуге қабілетсіз азамат келтірілген зиян үшін жауапкершілік мәселесі мына тәртіп бойынша анықталады:

  1. Өз іс-әрекетінің мәнін түсіне алмаған немесе өзіне-өзі ие бола

алмайтын жағдайда зиян келтірген әрекетке қабілетті азамат, сондай-ақ 14 жастан 18 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін жауап бермейді.

Егер жәбірленушінің өміріне немесе денсаулығына зиян келтірсе, сот

жәбірленуші мен зиян келтірушінің мүліктік жағдайын, сондай-ақ басқа да мән жайларды ескере отырып, зиянды өтеу жөніндегі міндетті зиян келтірушіге толық немесе ішінара жүктей алады.

  1. Егер спиртті ішімдіктерді, есірткі заттарды пайдаланып немесе өзге

әдіспен өзін осындай жағдайға келтірсе, зиян келтіруші жауаптылықтан босатылмайды.

  1. Егер зиянды жүйке ауруы және ақыл-ойының кемістігі салдарынан өз

іс-әрекетінің мәнін түсіне алмайтын немесе өзіне-өзі ие бола алмайтын адам келтірсе, сот зиянды өтеу міндетін осы адаммен тұратын еңбекке қабілеттілерге; зиян келтірушінің осындай жағдайын білген, бірақ оны әрекетке қабілетсіз деп тану және оған қорғаншылық жасау туралы мәселе қоймаған жұбайына, ата-анасына, кәмелетке толған балаларына жүктеуі мүмкін.

Айналасындағыларға жоғары қауіп туғызатын қызмет (жоғары қауіптілік көздері) арқылы келтірілген зиян үшін жауапкершілік Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 931- бабында толық көрсетілген:

1. Қызметі айналасындағылар үшін жоғары қауіптілікпен байланысты заңды тұлғалар мен азматтар (көлік ұйымдары, өнеркәсіп орындары, құрылыстар, көлік құралдарының иелері және т.б.), егер зиян дүлей күштердің немесе жәбірленушінің теріс пиғылының салдарынан пайда болғанын дәлелдемесе, жоғары қауіптілік көздерікелтірген зиянды өтеуге міндетті.

Зиянды өтеу міндеті меншік құқығымен, шаруашылық жүргізу құқығымен немесе жедел басқару құқығымен немесе кез келген басқа да заңды негізбен (мүліктік жлдау шарты, көлік құралын басқару құқығына берілген сенімхат, көздері беру туралы құзіретті органның өкімі арқылы және т.б.) жоғары қауіптілік көзін иеленуші заңды тұлғаға немесе азаматқа жүктеледі.

2. Жоғары қауіптілік көздерінің иелері қауіптілік көздерінің өзара іс-қимылының (көлік құралдарының соқтығысуы жәнет.б.) салдарынан келтірілген тұлғаларға келтірілген зиян үшін осы баптың 1-тармағында көзделген негіздер бойынша ортақ жауапты болады.

Жоғарыда қауіптілік көздерінің өзара іс-қимылы салдарынан олардың иелеріне келтірілген зиян жалпы негіздерде өтеледі. Бұл орайда:

  1. бір тараптың кінәсінен келтірілген зиянды осы тарап толық көлемінде өтейді;

  2. екі немесе бірнеше тараптың кінәсінен келтірілген зиян олардың әрқайсысының кінәсінің дәрежесіне сай өтеледі.

Тарптардың әрқайсысының кінәсінің дәрежесін белгілеу мүмкін болмаған кезде жауаптылық олардың арасында тең бөлінеді.

Зиян келтіруде тараптардың кінәсі болмаған кезде олардың бірде-біреуінің зиянды өтеуге талап етуге құқығы жоқ. Тараптардың әрқайсысы мұндай жағдайда өзі шеккен шығындар тәуекелін көтереді.

3. Жоғары қауіптілік көзінің иесі, егер қауіптілік көзі басқа тұлағалардың заңға қарсы әрекеттері салдарынан иеленушінің иелегенен шыққанын дәлелдесе, осы көз келтірген зиян үшін жауап бермейді. Мұндай жағдайларда жоғары қауіптілік көзі келтірілген зиян үшін ондай көзді заңға қайшы иеленушілер жауап береді. Жоғары қауіптілік көзін оның иелігінен заңға қайшы алуда иеленушінің кінәсі болған жағдайда жауаптылық иеленушіге де, жоғары қауіптілік көзін иеленген тұлғалар да жүктелуі мүмкін.

Қазақстан Республикасы Азаматтық Кодексінің 932-бабында бірлесіп келтірілген зиян үшін жауапкершілік анықталған:

Бірлесіп зиян келтірген тұлғалар жәбірленушінің алдында ортақтасып жауап береді.

Сот жәбірленушінің арызы бойынша және оның мүдделері үшін бірлесіп зиян келтірген тұлғаларға үлестік жауаптылық жүктеуге құқылы.

4. Заттар – азаматтық құқық қатынастарынаң обьектілері. Азаматтық құқық қатынастарының обьектілері деп заттарды (мүлік және мүліктік құқық), жұмыс пен қызметті, ақпаратты, материалдық деп есептелмейтін игіліктер (мәселен атау) мен интелектуалды меншікті, яғни әдеби шығарма, өнертабыс және тағы басқаларын айтамыз. Дәл осы обьектілерде құқық қатынастарына қатысушылардың мүдделері тоғысады және де бұл обьектілердің құқық қатынастарындағы тағдыры шешіледі. әдетте, азаматтық құқық обьектілерінің шеңбері айнымалы келеді. Мысалы, күні кешеге дейін ақпарат оның аясына кірмеді. Жалпы алғанда, азаматтық құқық қатынастарынаң обьектілерінің негізгі бөлігін заттар құрайды . Зат деп материалдық әлемнің кез келген обьектісін айтамыз. Заттардың заңдық тағдырына оның сапасы мен құқылық мәртебесі елеулі орын алады. Сондықтан да азаматтық құқықтарда заттарды саралаудың (классификациялау) алуан түрі кездеседі.

Заттар азаматтық айналымдағы қатынасына орай шектеулі айналым қабілеттігіне байланысты азаматтық азаматтық айналымнан шығарылмаған және азаматтық айналымнан шығарылған деп бөлінеді. Азаматтық айналымнан шығарылмаған заттарды олардың иелері өзгеге еркін түрде бере алады, сөйтіп, ол ешқашан шектеусіз қолдан қолға өте береді. Былайша айтқанда, мұндай заттар азаматтық айналымға емін еркін қатысады. Айналым қабілеттілігі шектелген заттар азаматтық айналымға қатысушылардыңбелгіл бір бөлігіне қатысты, немесе айналымы ерекше тәртіппен жүзеге асады. Осы обьектілердің шеңбері заңмен айқындалады. Оған у, қару-жарақ, оқ-дәрі, қымбат бағалы металдар мен тастар, мәдени және тарихи ескерткіштер, тағы басқалар жатады.

Сонымен, азаматтық заң кейбір заттарды азаматтық айналымнан шығарып тастайды. Өткені, оны өзі мемлекеттің немесе басқа тұлғалардың өзгеге беруге болмайтын жеке дара меншігі болып табылады. Қазіргі кезде оған мысал ретінде орман, су және басқа бірқатар обьектілерді жатқызуға болады.

Заттарды бөлінетін және бөлінбейтін деп жіктейді. Бөлінетін заттар бөлінген күннің өзінде тұтынушылық қасиетінен, бастапқы сапасынан айырылмайды. Мысалы, бір бөлке нанды алайықшы, оны қанша жерден бөлсеңіз де нан күйінде қалады емес пе. Ал бөлінбейтін заттарды бөлсеңіз пайдаға аспай қалады. Егер отырғышты арамен екіге жарып кесіп тастаңызшы, онда ол тұтыну қасиетінен айырылып қалады ғой. Саралаудың мұндай заттық мәні мүлікті бөлу кезінде айқын көрінеді.

Заттар құқық қатынастарында жекеше белгіленген және тектес қасиеттеріне қасиеттеріне қарай белгіленген заттар деп бөлінеді. Заттар жеке белгілеріне қарап, немесе бүтін бір тобына, басқаларына тектесуіне қарап бөлінеді. Бірінші жағдайда жекеше белгіленген заттар деп, екінші жағдайда тектес қасиеттеріне қарай белгіленген заттар дпе атайды. Жекеше белгіленген тек басқасына емес, тек сол заттың өзіне ғана тән. Мысалы, оған суретшінің суреттегі қолтаңбасы немесе көйлектің өзіндік үлгісі жатады. Зат сол жекеше күйінде ғана бір құқық қатынасында тектес қасиеттерімен анықталады, ал басқа ретте даралық сипатқа ие. Айталық, тігін фабрикасы дүкенге 48 пішімді, 3-тұрақылы (рост) 100 көйлек әкеліп сатуға шарт жасасты делік. Бұл құжат бойынша аталған тауар тектес белгілермен анықталады. Ал сатып алушы әлгі жүз көйлектің өзгесін бере алмайды.

Заттар қозғалмалы және қозғалмайтын болып екіге бөлінеді. Оның қозғалмайтынына жермен тығыз байланысы бар жер учаскелері, учаске қойнауы, көпжылдық өсімдіктер, ғимарат және құралыстар жатады, олар тұтастығы мен пайдаға асуына орай жерге елеулі залал келтірмей бөліне алмайды. Сондай-ақ азаматтық кодекс қозғалмайтын заттар қатарына әуе және теңіз кемелері мен ғарыш обьектілерін де жатқызады. Себебі, олар халықаралық дәстүр мен халықаралық төрелік жасау арқылы қолданылады. Осындай аса қымбат саналатын обьектілерді пайдалану белгілі бір мемлекет құзырынан шығып та кетеді. Әрине, мұндай обьектілердің қозғалмайтын мүлік жөніндегі жалпы ережемен сыласпайтындығын да мойындауға тура келеді.

Қозғалмайтын мүлікке берілетін құқық мемлекеттік тіркеуден міндетті түрде өтуі тиіс. Дәл сол сияқты мемлекеттік тіркеуге қозғалмайтын мүлікке жасалған келісім де жатады. Алайда біз бұл арады ереже талаптарынан шығып кететін жәйттерді де кездестіреміз. Мәселен, автокәсіпорын қазғалатын мүлік болып есептелгенмен тіркеуге жатқызылады.

Кәсіпкерлікке пайдаланылатын кәсіпорын мүліктік кешен ретінде мүліктің (заттың) ерекше түрі болып табылады. Ал кәсіпорын негізінен алғанда қозғалмайтын мүлікке жатады. Мүліктік кешен ретінде кәсіпорынға оның қызметіне керекті мүліктің барлық түрі енеді. Ол тек қажетті обьектілерді ғана қамтып қана қоймай, жер учаскесі, ғимарат, құрылыстар тәрізді қозғалмайтын болып көрінетіндерді өзіне қаратып алды, тіпті жеке дара күйінде қозғалмалы мүлік болып табылатын керек жарақ, құрал-жабдық, шикізат, өнім, тіпті талап ету құқы да, қарыз, атауы, туралы және фирмалық белгілер, бәрі-бәрі одан іргесін аулақ сала алмайды. Демек, егер кәсіпорын сатылатын болса, онда оның иесі сатып алушыға өзінің қарамағындағы барлық мүлікті беруге тиіс. Тек сатып алушымен келісім арқылы мүліктің бір бөлігін (мысалы, шикізат немесе кейбір құрал жабдықтар) жекелей түрде сатуына болады.

Қосалқы зат және басты зат. Дербес пайдалануға келмейтін, тек басқа затпен (басты) ғана бірге пайдалануға болатын заттар қосалқы заттар деп аталады. Жалпы ережеге сәйкес қосалқа зат басқа заттың заңдық тағдырына әсер етеді. Енді басты зат пен қосалқы заттарға мысалдар келтірейік: құлып пен кілт, есік пен құлып, үй мен есік. Егер сіз үйді сатып алу сату жөнінде шарт жасассаңыз, онда оған үйді есігімен, құлпымен, сондай-ақ кілтімен сатылады деп жатудың қажеті жоқ. Өйткені, ол басты зат пен қосалқы зат ережелеріне бағынады. Сатушы есіктің құлпын алып қойса, онда сатып алушы оны орнына қоюды талап етуге құқылы. Кей жағдайда сатушы мен сатып алушы арасында жасалған келісім шарт бойынша қосалқы затты басты заттан бөлуге мәмлеге келе алады.

Жаңа азаматтық кодекс азаматтық құқық обьектілерінің тізіміне жануарларды да қосады. Егер заңда өзгеше көзделмесе, оған мүлік жөніндегі жалпы ереже қолданылады. Құқықты жүзеге асыру кезінде жануарлармен ізгілік принциптеріне қайшы келетін қатал да аямаушылық әрекеттердің орын алуына жол бермейді. Мұндай тұжырымдама қосымша түсіндірме жасауды қажетсінеді. Біріншіден, бұл арада әңгіме жан-жануарлардың бәріне қатысты ма, әлде тек үй жануарлары туралы ғана ма? Қоян мен қасқырды орман мүлкіне жатқыза аламыз ба? Солай болған күнде меншік иесі мұндай мүліктерді басқара алмайды емес пе.

Сондай-ақ жануарға “қатал қарау-аямаушылық” дегенге орай оған әдейі зардап шектіру шегі қалай айқындалады, бұл да оңай сауал емес. Өйткені, ғылыми тәжірібиеге байланысты жануарлады азаптауға, тіпті өлтіруге тура келеді, онда қалай болады? Бұл сауалдарға жауапты тек соттың белгілі бір жағдайларға байланысты шығарған шешім ғана жауап бере алады.

Затқа ақша, валюталық құндылықтар, сондай-ақ құнды қағаздар жатады. Әдетте ақша тектес белгілермен анықталған зат болып табылады. Тек оның көрініске қойылғандары ғана оған кірмейді. Қазақстанның барлық аумағында теңге заңды төлем құралы болып есептеледі. Ол банкнотта көрсетілген бірлікте-100 теңге, 500 теңге және т.с.с. бағаланады. Шетелдік валютамен есеп айырысу тек заңда көзделген ретте жүзеге асады.

Валюта құндылығына қымбат бағалы металдар, шетелдік, банктік кірістер, акциялар, шетелдік облигациялар жатады. Олармен келісім жасау 1996 жылы 24 желтоқсанда қабылданған Қазақстан Республикасының “Валюталық реттеу туралы” заңымен жүзеге асады. Бірақ валюталық құндылыққа меншік құқығы басқа мүліктер тәрізді жалпы негізде қорғалады.

Құнды қағаздар да зат делінеді. Құнды қағаз дегеніміз- белгіленген нысан мен міндетті реквизиттерді сақтай отырып, қайсібір мүліктік құқықты орнататын, оны куәландыратын, өзін көрсеткендей ғана құқықты іске асыратын құжат болып табылады. Демек құнды қағаз жоғалса, онымен жасалған мүліктік құқық та қоса жойылады. Құнды қағаз осы ерекшеліктерімен қарыз алғанда берілетін қолхат ретінде әрекетке түседі. Оның соңғысы мүліктік талапты куәландыруға қызмет етсе, ал оны жоғалту ондай талапты қоюда басқа куәларды алға тартуға кедергі жасамайды. Құнды қағаз өзінде көрсетілгендей, мүліктік құқықты анықтайтын бірден бір құжат болып есептеледі.

Ол белгіленген және міндетті өлшемдерді (реквизиттерді) сақтай отырып жасалады. Мәселен, жалпы ережеге сәйкес коносамент жарамды болу үшін оның белгіленген өлшемі болуы шарт. Онда коносаменттің атауы, белгілі бір соманы төлеуге деген ұсыныс, оны кімнің төлейтіндігі, атауы, төлемді төлеу мерзімі мен орны, кімге немесе тапсырыс бойынша кімнің төлем жасайтындығы, коносаменттің жасалған уақыты мен орнын көрсету, коносаментті берушінің қолы тәрізді талаптар қамтылады. Осылардың біреуі болмаған жағдайда коносамент жарамсыз болып танылады.

Құнды қағаздарды бір тұлғадан екіншісіне беруге болады. Бұл орайда құнды қағазда қамтылған құқықтардың бәрі соның қарауына өтеді.

Қазіргі кезде құнды қағаздың негізгі түрлері деп кеңінен қолданылып жүрген облигацияны, акцияны жинақ және депозитивті сертификаттарды айтамыз.

Құнды қағаз ретінде облигация оны шығарушы (көбіне көп мемлекет)мен сатып алушының иесі белгілі бір тәртіппен есептелген оның номиналды бағасы мен пайзының сомасын ала алады (мысалы, ұтыс жолымен). Акция оны иеленушінің (акционердің) акционерлік қоғам түсірген пайданың бөлігін девидент ретінде алу құқығын бекітеді, сондай-ақ оған бұл қоғамның басқару ісіне қатысу құқығы беріледі, ал акционерлік қоғам таратылған кезде оның пайдасының бір бөлігін меншіктену құқығына ие болады. Банктың жинақ және депозитивтик сертфикаты банкке ақша салушының белгілі бір мерзім өткен соң оны пайызбен алуына құқық береді.

Құнды қағаздар мынандай үш түрге бөлінеді: атаулы, ордерлік және ұсынбалы. Оның атаулысы белгілі бір адамға беріледі әрі ондағы құқықты тек өзі ғана жүзеге асырады. Оған мәселен жинақ және депозитивті сертификаттар жатады. Ордерлік түрі де белгілі бір тұлғаға беріледі, бірақ ол бұл қағазды басқа біреуге бергенде бергені туралы оған жазады (индосамент). Ал ол өз кезгінде бұл қағазды үшінші біреуге бере алады, т.с.с. Ұсынбалы түрі оны көрсетушіге беріледі, яғни оны көрсеткен адам ондағы құқыққа ие болады. Оған облигация және акция жатқызылады.

Құнды қағаздар шығару (эмиссия) тәртібі мен оны ұйымдастырып шығарушылардың (эмитент) жауапкершілігі заңмен реттеледі.






































    1. Субьективтік азаматтық құқықтар. Құқықтарды саралау және қорғау.


Біз жоғарыда айтып өткеніміздей, субьективті азаматтық құқықтар мен оған тиесілі міндеттер кез келген құқық қатынастарының, оның ішінде азаматтық құқықтың түп қазығы болып табылады. Субьективтік құқытардың сипаты олардың саралауы арқылы көрінеді. Біріншіден, абсолюттік (шек қойылмаған) және арақатынасты құқық болып бөлінеді. Ал олардың айырмашылығы неде? Оларға тән ортақ қасиет аталған құқыққа сәйкес міндет кімнің мойнына жүктелгендігіне байланысты мәселе деуге болады. Кейбір құқықтар азаматтық айналымға басқа қатысушылардың бәрін де бұл құқықтардың жүзеге асуына бөгет жасамайтын етіп міндеттейді. Бұл құқықтар жөнінде үшінші тараптағылардың бәрі де міндетті субьект болып табылады. Мұндай құқықтар абсолюттік (шексіз) құқық деп аталады. Басқа сөзбен айтқанда-абсолюттік құқықты қандай біреу болмасын бұзуға болмайды, сондықтан бұл құқық қандай біреуден болмасын қорғалып отыруға тиіс. Мұндай құқыққа жататындар: меншік құқығы, авторлық және т.б.

Абсолюттік азаматтық құқық мазмұны жағынан қарама қарсы тұрған арақатынасты құқық: бұл құқық бойынша міндетті болатын бір ғана белгілі жақ немесе бірнеше белгілі жақтар. Бұл құқықтың сол міндетті болған субьектіге не міндетті субьектілерге ғана күші бар, сондықтан бұл міндетті бұзатын тек солар ғана. Мысалы, мәмілелерге негізделген құқықтардың бәрі де арақатысты құқытар болып табылады. Бұл құқықтарды орындауды мәмлелер бойынша сол міндеттерді мойнына алушылардан ғана талап етуге болады. Мысалы, затты беру, белгілі бір жұмысты орындау т.с.с. міндеттер.

Екінші саралау азаматтық құқықтық заттық және міндеттемелік деп бөледі. Заттық құқық деп заттар жөнінде туатын құқықты атайды. Бұл құқықтың иесі өзінің осы құқығын басқаның көмегіне мұқтаж болмай ақ, тікелей іске асыра алады. Заттық құқықтардың ішіңдегі бастысы –меншік құқығы. Енді мынандай мысалға жүгінейік, меншік құқығы затқа тән, сондықтан да зат меншік иесінің тікелей иелігінде болады, меншік иесі мен заттың арасында ешқандай делдалдық жоқ. Сатып алушының затқа құқығы міндеттемелік деп бағаланады. Ол затты яғни тек сатушының, яғни міндетті адамның қатысуымен ғана ала алады. Заттық құқықтар абсолюттік құқық, ал міндеттемелік құқық –арақатынасты құқық болып табылады.

Енді саралаудың үшінші түріне келейік: мұнда құқық мүліктік және мүліктік емес дап бөлінеді. Бұл жөнінде біз бірінші тарауда айтқан едік. Сонымен азаматтық айналымға қатысушылар өздерінің құқықтарын емін еркін қолдана алады. Дегенмен де заң азаматтыққұқықтарды жүзеге асыру шектерін айқындайды. Бріншіден, оның азаматтық құқығын басқа біреуге қасақана залал келтіру үшін пайдалануына тыйым салынады, сондай-ақ өзге құқық түрлерін қолдану арқылы әлгіндей мақсатқа жол берілмейді.

Мұндай құқықтарды өзге біреуге залал ету үшін қолданылуын айқындау сот тәжирбесінде мүмкін бе, жоқ па айта қою қиын. Ал құқықты тұлғаның өзінің бас пайдасына жолсыз пайдалануының өзге түрлеріне келетін болсақ, ол азаматтық құқықтарды жүзеге асыруды шектеуде ескертілген. Бәсекелес кезінде комерциялық ұйымдардың азаматтық азаматтық құқығын шектеу олардың бас пайдасы үшін жолсыз әрекеттерге баруына тосқауыл қоюдан туындаған. Бәсекені шектеу белгілі белгілі бір тауар өндірушіден тек бір екі фирманың ғана тауар алу мүмкіндігінен көрінеді. Коммерциялық ұйымдардың өзін жоғары қою деп оның монополистік пиғылмен бағаны асапандатып жіберуін айтады. Бұл өзі кеңінен тараған құбылыс.

Бұзылған немесе дауға түскен азаматтық құқық сотпен қорғалады. Бұл орайда сот әртүрлі тәсілдерді қолданады.

Құқықты тану. Бұл жағдайда сот кімнің дұрыс, кімнің бұрыс екндігін, кімнің құқығына жөнсіз қиянат жасалғанын анықтайды. Мұрагерлік жөніндегі дауда мұрагердің біреуі өзгесінің құқығын мойндамаса, онда сот мұрагерлікке құқықты тану жөнінде шешім шығарады.

Бастапқы жағдайды қалпына келтіру және құқықты бұзатын немесе оның бұзылу қаупін туғызатын әрекеттерге тыйым салу. Оған мысал ретінде затты иеленушіден алып беру құқығын, сондай-ақ оны бұрынғы заңды иесін қайтаруды айтуға болады. Егер сіз затыңызды жоғалтып алып, оны біреуден көрсеңіз, сот арқылы әлгі затыңызды қайтара аласыз.

Залалды өтеу. Егер тараптарға оның құқығын бұзу арқылы залат келтірілсе, онда ол құқық бұзушыдан толык түрде өтемін талап етуге құылы. Залал бұл арады келтірілген материалдық зианның ақшалай көрінісі болып есептеледі. Қазақстан Республикасы азаматтық кодексінде залалдың екі түрі қарастырылады. Біріншісі –нақты нұқсан келтірілген залал, яғни мүліктің жоғалуы немесе зақымдануы, немесе бұзылған құқықты қалпына келтіретін шығын. Екіншісі –алынбай қалған табыстар (айырылып қалған пайда) яғни дағдылы айналым жағдайында оның алуына болатын, бірақ алынбай қалған табыстарды егер ол түскен болса, онда құқық бұзылмаған болар еді. Айталық, автокөлік оқиғасының автомашина такси бүлінді делік, ол бір апта жөндеуде тұрады.автопарк бұл арады залалдың екі түріне де ұшырайды: оның бірі нақты залал –яғни жөндеуге кеткен шығын көлемі, екіншісі –есесін жіберіп алуы, яғни автопарктің таксидің жөнедеуде тұруына байланысты босқа кеткен уақыттан түспей қалған кіріс сомасы.

Міндетті заттай орындауға ұйғарым шығару. Жәбірленушінің көбіне көп өз құқығын қалпына келтіруде көңілі көншімейтін сондақтан да ол құқығын бұзушыдан келген залалды сол күйінде қалпына келтіруді талап етеді. Егер сіздің сатып алған теледидарыңыз кепілдік мерзім ішінде істен шығып қалса, онда оны алған жерден ауыстырып беруді талап етесіз, сөйтіп міндетті заттай сол қалпына келтіруге мәжбүр етуге құқығыңыз бар.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің жаңа нұсқасы бұрынғы кеңес үкіметінің заңында мүлдем болмаған бұзылған құқықтарды қорғаудың бірнеше тәсілдерін қарастырады. Айталық, оған мемлекеттік өкімет билігі органының, өзге де мемлекеттік өкімет билігі органының, өзге де мемлекеттік органның заңдарға сай келмейтін құжат шығаруы, сондай-ақ осы органдардың лауазымды адамдарының әрекеті (әрекетсіздігі) салдарынан азаматқа енмесе тиісінше әкімшілік аумақтық бөлінісі өтеуге тиіс. Азаматтық құқықты қорғауда мұндай тәсілдерді соттар жиі қолданады.

Азаматтық кодекс материалдық емес игілікті, мүліктік емес құқықты қорғаудың екі тәсілін қарастырады.

Моральдық залалды өтеу. Моральдық залал деп азаматтардың материалдық игілігі болып саналмайтын және мүліктік емес құқығын бұзу арқылы оған дене немесе рухани залал келтіруді айтады. Оған мысал ретінде отбасындағы құпияны азаматтың еркінен тыс жария етуді немесе оның атын жамылып жарамсыз қылықтар жасауды және т.с.с. келтіруге болады. Азаматтың талабы бойынша сот құқық бұзушыға келтірген моральдық залалды ақшалай өтеуді міндеттей алады. Мұндай өтемнің көлемін сот қана анықтайды. Бұл бір жағынан алғанда оңай шаруа да емес, өйткені залалдың көлемін анықтауда белгілі бір қойылған шек жоқ. Ол үнемі ақшамен есептеуге келе бермейді.

Ар-намысты, қадір қасиетті және іскерлік беделді қорғау. Азамат пен ұйым өзінің ар-анмысына, қадір қасиетіне және іскерлік беделіне кір келтіретін мағлұматтарды теріске шығару үшін сотқа жүгінеді. Сотқа жүгіну ондай мағлұматтарды таратушы адам әлгі таратқан мағлұматтардың шындыққа сай екендігін дәлелдей алмаған жағдайда жүзеге асады. Егер мұндай мағлұматтар бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылған болса, онда сол бұқаралық ақпарат құралдарына берілген мағлұмат тегін түрде теріске шығарылуға тиіс. Егер аталған мағлұматтар ұйымнан шыққан құжатта болса, бұл құжаттағы мағлұматтардың шындыққа сай келмейтіндігі туралы тиісті адамдарға міндетті түрде хабарлана отырып, мұндай құжат алмастырылуға немесе кері алынуға тиіс. Сонымен тұлға таратылған жалған мағлұматтар арқылы өзіне келген залалды (моральдық зиянды) өтеуді талап етуге хақысы бар.

Егер мұндай мағлұматтарды кім таратқаны белгісіз болған күннің өзінде жәбірленуші оның шындыққа жанаспайтындығын дәлелдеу жөнінде сотқа шағына алады.моральдық залал жәбірленушіге оны келтірушінің кінәснің дәрежесіне қарамастан өтеледі.

Енді тағы бір тәсіл-өзін өзі қорғауға кетелік. Осы сөз тіркесінің өзінен көрініп тұрғандай, азамат пен ұйым өзінің құқығын өзі қорғайды. Бұл орайда өзін өзі қорғау тек құқық бұзушыға және оның әрекеттерін жоюға ғана бағытталуы тиіс. Тәжірбиеде өзін-өзі қорғау жиі кездеседі. Мысалы, телефон станциясы абоненті көрсетілген қызметке төлемді үнемі уақтылы төлемегені үшін байланыс жүесінен айырып тастайды. Мұндай өзін-өзі қорғау құқығы кепіл, мүлікті қорғау шарасы, қажетті қорғану және т.б. түрлерінде кездеседі.
























ТАРАУ 3 АЗАМАТТЫҚ ҚҰҚЫҚТЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІКТІҢ ШАРТЫ МЕН НЕГІЗДЕРІ


Азаматтық құқық бұзушылық құрамын азаматтық-құқықтық жауапкершілік қолдануға қажетті жағдайлардың жиынтығы құрайды. Жалпы ережеге сәйкес азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің қажетті жағдайлары ретінде борышқордың кінәсі және құқыққа қарсы мінез танылады. Шығынды өтеу жауапкершілігіне тарту үшін шығынның бар болуы сонымен қатар борышқордың құқыққа қарсы мінезімен және келген шығынның арасында себепті байланыс болуы қажет. Шығынды өтеу негізінде азаматтық –құқық бұзушылықтың құрамы басқа элементтерін толығымен қамтиды. Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің жалпы негіздеріне жататындар:

  1. тұлғаның құқыққа қайшы қылығы ( іс-әрекет не әрекетсіздік)

  2. жәбірленген тұлғаның шеккен зияны немесе залалдың бар болуы;

  3. құқық бұзушының құқыққа қайшы іс-әрекеті мен оның келтірген зиянының салдары арасындағы болатын себепті байланыс;

  4. құқық бұзушының кінәсі.

Нақты тұлғаға азаматтық –құқықтық жауапкершіліктің жүктеу үшін жалпы ереже бойынша қажетті келтірілген негіздер жиынтығы –азаматтық –құқық бұзушылықтың құрамы болып табылады. Көрсетілген негіздердің біреуі болмай қалса, жауапкершілікке тарту мәселесі туындамайды. Бірақта-кейбір жағдайларда азаматтық құқықтағы құқық бұзушылық құрамының бар болуы мүліктік жауапкершілікке тарту үшін жалпы талаппен сенеспайды; мысалы: жоғары қаутілік көзін иеленуші заңды тұлға жәбірленушінің алдында кінәсіз жауап береді. (АК –тің 931 бабы). Енді азаматтық құқық бұзушылықтың құрамының әлгінде айтылған элементтерінің әрқайсысына тоқтала кетейік.

Құқыққа қарсы мінез.

Құқыққа қарсылық құқық бұзушының өзінің іс-әрекетінің құқыққа қарсы екендігін білген немесе білмегеніне қарамастан құқық нормасын бұзуы танылады. Басқа сөзбен айтсақ азаматтық айналымға сәйкес келмейтін мінез жатады.

Азаматтық заңдылық нормаларымен азаматтық айналымға қатысушыларға әртүрлі талаптар белгіленген. Азаматтық заңдылық негіздерде сәйкес тараптық құқыққақарсы мінез ретінде жеке тұлғаға немесе азаматтық мүлкіне немесе заңды тұлғаға келтіректін залал саналады. Сонымен қатар борышқордың міндеттемені орындауға байланысты талаптарға жауап бермеу құқыққа қарсы мінез болып табылады. Азаматтық заңдылыққа сәйкес міндеттемені орындауға байланысты тараптарға жауап бермеу құқққа қарсы мінез болып табылады.

Азаматтық заңдылыққа сәйкес міндеттемені орындауға байланысты талаптар тек қана заңмен шектелмейді, сонымен бірге іскерлік айналымдағы бақа нормативтік актілерден немесе міндеттеменің пайда болуымен туындайтын негіздерде құрылады. Сондықтан борышқордың құқыққа қарсы мінезінің белгісі ретінде міндеттеменің құрылуындағы кейбір негіздер болуы мүмкін. Әкімшілік актідегі туындаған міндеттемедегі құқыққа қарсы мінез болып, осы әкімшілік актімен борышқордың іс-әрекетінің сәйкес келмеуі жатады. Егер міндеттеме шарттан туындас, онда борышқордың шарт талабын бұзуы құқыққа қарсы мінез болып табылады. Егер бір жақты мәмілеге байланысты міндеттеме болса, борышқордың құқыққа қарсы мінезі ретінде бір жақты мәміленің талабын бұзуы танылады.

Құқыққа қарсы мінез құқыққа қарсы іс-әрекет немесе құқыққа қарсы әрекетсіздік түрінде де болуы мүмікн. Егер заңмен немесе нормативті құқықты актімен тиым салынған немесе заңға немесе басқа құқықтық нормативтік акиіге шартқа бір жақты мәмле немесе міндеттеме талабының негізінде қайшы келетін борышқордың іс-әркекті құқыққа қарсы сипатқа ие болады. Сонымен азаматтық кодекстің 273 бабы осының дәлелі . заңдарда немесе шартта көзделгеннен басқа реттерде міндеттемені орындаудан біржақты бас тартуға және оның шарттарын біржақты өзгертуге жол берілмейді.

Азаматтық заңдылық негізіне сәйекс бір тараптың басқа бір тараптың есебінен мүлкін негізсіз сақтауға тікелей тиым салынады. Алайда осы ережеде негізсіз сақтау құқыққа қарсы болып табылады. Шартпен белгіленген сапаға сай келмейтін тауарды сатып алушыға берудегі сатушының әрекеті құқыққа қарсы саналады.

Егер тиісті жағдайларда тарапқа юридистикалық міндеттеме жүктеліп, бірақ ол орындалмаса, онда әрекетсіз құқыққа қарсы деп танылады.шартпен белгіленген тауарды мерзімінде жеткізбеген тасымалдаушының әрекетсіздігі құқыққа қарсы болып табылады. Міндеттеме тараптың қызметтік міндетінен де туындауы мүмкін. Мысалы, құтқару станциясының қызметкерлері суға батып бара жатқан адамды құтқару үшін барлық қажетті және мүмкін болатын шаралардың барлығымен қолдануы тиіс. Осы міндетті орындамау оның құқыққа қарсы мінезін көрсетеді. Жағады демалып жатқан азаматтардың әрекетсіздігі құқыққа қарсы сипат алмайды, оларға тек суға батушыны құтқару рухани міндеттеме жүктеледі. Белгілі бір міндеттемені орындаудағы іс әрекет заң шеңберімен шығуы мүмкін. Азаматтық кодекстің 188 бабымен үшінші бөлігінде былай делінген: “Меншік иесі өзіне тиесілі мүлікке қатысты өз қалауы бойынша кез-келген әрекеттер жасауға соның ішінде бұл мүлікті басқа адамдардың меншігіне біріп, иелігінен шығарып, өзі меншік иесі болып қала отырыап, оларға мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету жөніндегі өз өкілеттігін тапсыруға, мүлікті кепілге беруге және оған билік етуге құқылы”. Жоғалған мүлікті тауып алған тарап егесіне қайтару немесе жоғалтушы азаматқа қайтаруы тиіс.

Себепті байланыс.

Азаматтық кодекс талаптарында көзделгендей өтелуге тек қана борышқордың құқыққа қарсы мінезімен келтірілген шығындар жатады. Бұл борышқардың құқыққа қарсы мінезі және несие берушіге келтірілген шығынның арасындағы себепті байланысты көрсетеді. Көп жағдайларда міндеттеме бұзылған кездегі себепті байланыстың бар болуы немесе жоқ болуы қиындық туғызбайды. Ал кейбір жағдайларда себепті байланысты анықтау қиындықтар туғызуы мүмкін. Мысалы, шофер өз машинасын он үш жасар жасөспірімге дұрыс айдай білмегендігі себепті тиым салынған белгіге қарамастан өтіп кетіпті. Колхоздың төрағалық етуші қызмет бабын пайдаланып оқушыларды жүк машинасында өзінің ауласындағы жұмысқа жіберді. Жүргізуші жол ережесін бұзуы салдарынан бірнеше оқушы жарақат алды. Дәрігердің сілтеуімен медбике нәрестенің көзіне дәрі тамызғандықтан ол толығымен көру қабілетінен айырылды. Анықталғандай дәрігердің айтуымен медбике қателесіп кетіп басқа дәріні тамызған. Көрсетілген мысалдардан кімнің іс -әрекеті құқыққа қарсы нәтиже себеп болғандығын нақты анықтау қиын.

Осындай жағдайларда себепті байланыстың дамыған ғылыми теорияларын басшылыққа алуымыз керек. Теорияда және практикада себепті байланыс тікелей және жанама теориясын ұсынады. Бұл теория жалпы философиялық себепті оқытудағы екі негізгі жағдайда сүйенеді. Біріншіден , себептілік құбылыс арқылы обьективті байланысты көрсетеді және ол біздің санымыздан тыс өмір сүреді. Сонымен қатар құқық бұзушының зиянды нәтижені көре білуі себепті байланыс туралы сұрақты шешуге көмектеспейді. Шығынның болатынын алдын ала сезе білу субьективті сипатқа ие және себепті байланысты анықтамайды, ал тек қана құқық бұзушының кінәсі туралы сұрақты анықтауға көмектеседі. Екіншіден, себеп және салдар тек қана белгілі оқиғаларға қолдануда маңызы артады. Себеп және салдар ұқсас болғандықтан әрдайым орын ауыстырып отырады және біз оны материалдық өмірдің қарым қатынас тізбегімен байланыстырамыз. Жоғарыда көрсетілген мысалдар дәрігердің сілтемесінен іселген медбике әрекеті салдар туғызады және сонымен қатар нәресетенің көрі қабілетін жоғалтуға себеп болады. Егер қаралып жатқан іске тереңірек үңілсек, онда дәрігердің себепті әрекеті бөлім басқарушысының бұйрығынан туындайды. Сондықтан жауапкершілік туралы шешу кезінде болған оқиға жағдайларынан алысқа кету дұрыс емес. Тікелей себептің пайда болуымен шектелу қажет, яғни зиянның туындауына жақын қатынастар есепке алынады.

Тараптың құқыққа қарсы мінезі зиянның себебі болып тек қана ол осы зиянмен тікелей байланысқан болса ғана пайда болады. Тараптың құқыққа қарсы мінезі мен зиянының арасындағы жанама себепті байланыс болып, ол нақты оқиғаның шегінен ауытқып және юридистикалық себеп байланыстың маңызына ие бола алмайды. Сонымен қатар іс-әрекеттің жасалуына басқа факторлардың әсері тиюі мүмкін.

Алайда бұл факторлардың қайсысы болсын юридистикалық жауапкершілік мағынасына ие бола алмайды және сондықтан тараптың құқыққа қарсы мінезінің және зиянының арасындағы байланыс жанама болып табылмайды. Ал басқалары -юридистикалық жауапкершілікке әсер етеді сондықтан тараптың құқыққа қарсы мінезімен және болған нәтиженің арасындағы байланысты көрсетеді. Жасөспірімдердің келтірген зияны үшін оларды ата –аналары жауап береді, себебі заң оларға юридистикалық маңыз бермейді және әрекет қабілеттсіз деп таниды. Ал ата-аналар құқыққа сыйымсыз мінезі үшін жауап береді. (тиісті қадағалау жасамағаны немесе тәрбиелемегені) және болған зиянның арасында юридистикалық жауапкершілікке тартуға жеткілікті тікелей себепті байланыс пайда болады. Керісінше балық аулаумен шұғылданатын колхоз мүшесінің броконьерлерге ауды сатуды және броконьерлер заңсыз балық аулау арқылы балық ресурстарына зиян келтірсе, броконьерлердің құқыққа қарсы іс-әрекетін көрсетеді және бұл жерде тек қана жанама себепті байланыс бар.

Сондықтан тараптың құқыққа қарсы мінезімен және зиян арасында азаматтық-құқықтық жауапкершілік маңызы бар жағдайлар болмаса тікелей себепті байланыс орын алады. Егер құқыққа қарсы мінез және зиян арасында жауапкершілік туралы сұрақты шешуде азаматтық заңды маңызы жағдайлар болса, онда жанама себепті байланысты көрсетеді. Жоғарыдағы мысоаға сәйкес жасөспірімнің әрекет қабілеттігінің жоқ болуымен байланысты 13 жасар жасөспірімді азаматтық құқықтық жауапкершілікке тартудың маңызы жоқ. Сондықтан бұл мысалдар шофердің құқыққа қарсы мінезі мен жол ережесінің бұзылуы тікелей себепті байланысты көрсетеді. Күнделікті өмірде бірнеше тараптық іс-әрекеті (әректсіздігі) зиянның пайда болуы жиі кездеседі. Бұндай жағдайларда тікелей нәтижемен байланысқан барлық құқыққа қарсы әрекеттері егер оларға құқыққа қарсы әрекеттері құқыққа қарсы нәтижеден көрініс тапқан болса оларджы жеке ерекшеліктеріне байланысты себеп ретінде қарастыру керек. Тікелей және себепті байланысты шектеу қажеттігі тек қана теориялық шарттардан шығып қана қоймай, сонымен бірге тәжірбиенің өзімен тұжырымдалады. Бұл теория тәжірбиеде оңай қолданылады. Ол сот тәжірбиесімен кездейсоқ туындаған жоқ.

Әдебиеттерде сонымен қатар себепті байланысты басқа да теориялары кеңінен таралады. Қажетті шартта теориясына қатысты құқыққа қарсы нәтиженің себебі ретінде нәтиже болмауы мүмкін кез-келген жағдайлар болуы мүмкін. Бұл теорияның өкілдері субьективті белгілердің көмегімен себеп салдар байланысының тізбегін шектеуге тырысады. Қарастырып жатқан теорияның себебінің байланысындағы юридистикалық маңызы кінәға құқыққа қарсылыққа тәуелді. Егер қылмыстық құқықта қылмыстық жауапкершілікке тарту өзінің тәжірбиесінде бұл теория көпшілігінде теоретикалық маңызға ие.

Басқа теорияларда кінәсі және себепті байланыс жабық сипатта болады. Мүмкіндік және шындық теориясына қатысты, бір фактілер құқыққа қарсы нәтижеге мүмкіндік туғызса, ал екіншілері -осы мүмкіндіктерді шындыққа айналдырады. Мүмкіндікті шындыққа айналдырушы фактілер, әрқашан да құқыққа қарсы нәтижемен себепті байланыста болады. Құқыққа қарсы нәтижеге мүмкіндік туғызушы фактілер көрсетілген нәтижеге қарағанда юридистикалық маңызы болуы немесе болмауы мүмкін. Егер тараптың іс-әрекетінен нақты мүмкіндіктің себепті байланысы болса, онда жауапкершілікке тартуға жеткілікті. Ал егер тараптың іс-әрекетінде құқыққа қарсы нәтиженің абстрактілі маңызы болса, онда себепті байланыстың юридистикалық маңызының аз болуына байланысты жауапкершілікке тартуға болмайды.

Нақты мұмкіндік ретінде жағдайлардың обьективті қайталануын шындыққа айналдырушы мүмкіндік танылады. Абстрактілі мүмкіндікте берілген жағдайлар обьективті қайталанбайды. Егер обьективті қайталанатын жағдайларда сәйкес мүмкіндік шындыққа айналса, онда осындай мүмкіндік туғызушы құқыққа қарсы нәтижені көре білуі тиіс. және керісінше егер мүмкіндік обьективті жағдайларынан қайталанбауынан шындыққа айналса, онда осындай жағдайлардың обьективті қайталанбайтындығ себепті мүмкіндік туғызушы құқыққа қарсы нәтижені көре алмайды. Бұл сондықтан теорияның себепті байланысының юридистикалық маңызды кінә секілді жауапкершіліктің субьективті жағдайларына тәуелді.

Осындай кемшілік себепті байланыстың қажетті және кездейсоқтық теорияларында бар. Бұл теорияның авторларының пікірінше жауапкершілік болуы үшін құқыққа қарсы мінез және нәтиже арасында қажетті себепті байланыс болуы тиіс. кездейсоқ себепті байланыс нәтиженің туындауымен байланысты жауапкершілікке тартуға негіз бола алмайды. Осы теориядан себепті байланыстың юридистикалық маңызы құқыққа қарсы нәтижемен кінәсі үшін жауапкершілік шектелгендігін байқауға болады. Егер тараптың әрекеті және пайда болған нәтиже арасында қажетті себепті байланыс болса , онда осы нәтижені алдан ала көруге болады және білуі тиіс. егер тараптың әрекеті және құқыққа сыйымсыз нәтиже арасында кездейсоқтық сипат алса онда осындай нәтижені көре білуі мүмкін емес. Сондықтан көре білуге қол жетпейтін құқыққа қарсы нәтижемен қарастырып отырған теориядағы себепті юайланыстың юридистикалық маңызы бар.

Кінә. Азаматтық құқықтық жауапкершілік шаралары тек қана талапкердің мүліктік қанағаттандыруына бағытталып қоймай, сонымен бірге азаматтық құқық бұзушылықтың алдын алуға арналған. Азаматтық-құқықтық жауапкершілік белгілі бір превентивтік қызметін атқарады. Сондықтан азаматтық айналымның қатысушылары жауапкершілікке тартылмас үшін өзінің іс-әрекетімен басқа тараптың заңмен қорғалатын құқығын бұзбауға тырысады. Алайда жауапкершілікке тартудың артылуы қатардағы азаматтық айналымға қатысушыладың инициативасын төмендетеді. Осындай жағдайлардан арылу үшін азаматтық айналымға қатысушыларға өздерінің іс-әрекетінің нәтижесін алдын ала көре алмауына байланысты жауапкершілікке тартылмайды. Осындай сенімділік егер азматтық құқықтық жауапкершілік кінәлі құқық бұзушылық үшін қолданған кезде пайда болады. Азаматтық кодекстің 359-бабының 1-ші бөлігі осыны көрсетеді: “борышқор кінәлі болған кезде егер заңдарда немесе шарттарда өзгеше көзделмесе, міндеттемені орындамаған және тиісті дәрежеде орындамағаны үшін жауап береді. Егер борышқор мігдеттемені тиісті дәрежеде орындпу үшін өзіне байланысьы шаралардың барлығын қолданғанын дәлелдесе, ол кінәсіз деп танылады.” Сондықтан жалпы ережеге сәйкес азаматтық құқықта жауапкершілік кінәсіне баылансыта құрылады.

Құқыққа қарсы мінез және себепті байланысқа қарағанда азаматтық құқықтық жауапкершіліктің субьективті шарты болып табылады. Осы тараптың құқыққа қарсы мінезіндегі психикалық қатынасын анықтайды. Кінәнің осы түсінігі теңдей заңды тұлғаларға және азаматтарға қолданылады. Заңды тұлғалардың кінәсінің көрінбеуі мүмкін, өткені оның қызметін міндеттемеге байланысты қызметкерлері атқарады. Мысалы, жұмыс күшінің немесе құралдың жетіспеуіне орай өнімді жеткізуде мерзімді өткізіп алса, осы кемшіліктерді жоюға тиісті шаралар қолданбағаны үшін шаралар комерциялық ұйымның жетекшісі кінялі болып есептеледі. Заңды тұлғаның кінәсі оның қызметкерінің кінәлі іс-әркетінен көрініс табуы мүмкін. Мысалы, қызметкердің өнімді дайындаудағы кемшіліктер.

Сонымен қатар әдебиеттерде берілген сұраққа басқа да тұжырымдар айтылады. Заңды тұлғаның кінәсі оның жеке қызметкерлерінің кінәсімен емес,сонымен бірге бүкіл ұжымның бүтіндей кінәсін көрсетеді.

Кінә қасақаналық және абайсыздық түрімен ажыратылады. Өз кезегінде абасыздық ауыр және жеңіл түрінде кездеседі. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің субьективтік шарты ретінде кінә адамның санасында болатын психикалық процестермен байланысқан. Алайда қоғамның өзіндік дамуына орай жауапкершілік туралы сұрақты шешу кезінде құқық бұзылғандвғы адамның санасында болатын психикалық процестерді зерттей аламыз. Осы ішкі процестер тек қана адамның мінезіндегі сыртқы көріністерін талқылай аламыз.

Егер тарап өзінің іс- әрекеті арқылы құық бұзушылыққа саналы түрде жол берсе, онда кінәнің қасақаналық түрі орын алады. Азаматтық айналымдағы пайда болатын кәдімгі құбылыстар ретінде азаматтық құқықта кінәнің қасақаналық түрі жиі кездеседі. Сонымен қатар әдеттегі жағдайларды басқа тараптардың заңмен қорғалатын құқықтарын қасақана бұзады. Мысалы, тәжірбиеде жеткізіп беруші сатып алушының өнімі ұстағаны үшін тиісі дареске өнімді жіберуді тоқтатады. Себебі міндеттеменің қасақана бузушылық сферасын шектейді. Кінәнің абайсыздақ түрімен жасалған азаматтақ құықық бұзушылық жиі кездеседі. Бұндай жағдайларда адамның іс-әрекетінде көрінеу істердің элементтері болмайды. Ол саналы құқық бұзушылыққа бағытталмаған, алайда адманың іс-әректінде мұқияттылық және байқаушылық болмайды. Қажетті байқаушылықтың және мұхияттылықтың болмауы абайзысдықтың екі түріне де тән. Кінәнің екі фрмасының арасында белгілі ерекшеліктер болады. Осы ерекшеліктер заңдылықта және жоғарғы сот органдарының түсігіктерінде де жауабын таппайды. Сот тәжірибесі белгілегендей адамның денсаулығына келтірілген залал үшін абайсыздықтың қайсы түрі болмасын нақтылы жағдайларды анықтауды қажет етеді.

Осы екеуін ажырату үшін одан да тереңірек бағдарлау қажет. Бұл бағдарлар ғылым дауымен жетілген. Абайсыздықтың менмендік түрінде тараптың іс-әрекетіне байқаушылық және мұқияттылық болмайды, алайда құқық бұзушылықтан арылуға жеткіліксіз. Мысалы, азамат светофор жасыл жанған кезде өтсе, онда абайсыздақтың қарапайым түрі, ал трамвай жолында ұйықтап жатқан азамат мұқияттылық және байқаушылық элементтері болғанымен, абайсыздықтың менмендік түріне жол береді.

Жалпы ережеге сәйкес азаматтық заңдылыққа кінә жауапкершілікті шарасы ретінде емес, шарты болып саналады. Егер кінә болған жағдайда құқық бұзушы азамат кінәнің формасына қарамастан келтірілген зиянды толық көлемде өтейді. Алайда заңмен немесе шартпен кінә формасы көзделсе, онда азаматтық жауапкершілік мөлшерінде әсер етуі мүмкін. Бұл жалпы ережеден ауытқиды., бірақ қылмыстық құқықтағыдай кінәні төрт түрге бөлу қажеттігі жоқ. Көп ретте жоғарыда көрсетілгендей кінәнің үш мүшелігі кінәнің жауапкершілік мөлшерінде әсер ететін болса жеткілікті. Азаматтық құқықта ралас кінә кездеседі. Аралас кінә төмендегі белгілермен сипатталады:

А) зиян тек қана несие берушінің мүліктік сферасыеда жинақталады.

В) зиян бүтіндей бірлікті құрап, борышқордың кінйлі әрекетін және несие берушінің кінәлі әрекетін анықтауға мүмкіндік болмайды.

Аралас інде борышқордың зиянды әрекеті қанша ал несие берушінің кінәсінің қанша екендігі анықтау мүмкін болмаған кезде, осылардың арасындағы зиянды анықтау кезінде тек бір белгі ретінде осылардың арасындағы зиянды анықтау кезінде тек бір белгі ретінде борышқордың және несие берушінің кінәсімен дәрежесін (формасын) анықтау қолданады. Бұл кезде міндеттеме қайсы тараптың кінә дәрежесі көбірек болса, зиянның көп бөлігі соның есебінен өтеледі.

Аралас кінәні бірлесіп келтірілген зияннан ажырата білуіміз қажет. Бірлесіп келтірілген зиян төмендегі белгілермен сипатталады.

а) зиян несие берушінің мүліктік сферасына пайда болады.

Б) зиян екі немесе одан да көп тараптардың құқыққа қарсы әректімен келтіріледі

В) тараптардың қайсысының әрекетіне зиян келтіру мөлшерін анықтау болмайды.

Г) бірлесіп зиян келтірушілер несие берушінің алдында солидарлы жауапкершілікте болады.

Кінәнің болмауынан міндеттемені бұзған тарап дәлелдейді.

Қылмыстық құқыққа қарағнада азаматтық құқықта құқық дәлелдегенше кінәлі деп танылады. Міндеттеменің орындалуы үшін тарап барлық тиісті шаралырды қолданса, онда тарап кінәсіз деп танылады. Егер азаматтық айналымға қатысушылардың біреуі құқыққа қарсы әрекетімен азаматтық айналымды бұзатын болса, әрекет салдарынан зиянның болғанын зиян келген тарап қана біледі.

____________________

Варул В. А. «вина как обьективное основание гражданско-правовой ответственности» 1986 г Санкт –Петербург 357 стр.










Сондықтан осы тарапқа зиянның болуы және құқыққа қарсы әрекетімен құқық бұзушының арасындағы себепті байланысты дәлелдеу фактілері жүктеледі.

Алайда талапкер құқық бұзушының міндеттемені орындауды қандай шаралар қолданғанын және оның санасында қандай психикалық процестер қалыптасқаны, құқық бұзушының байқаушылық дәрежесі қандай боландығын біле алмайды сол уақытта құқық бұзушыға осының барлығы белгілі болады. Талапкерге қарағнада өзінің дәлелдемелерін келтіре отырып, құқық бұзушы кінәсіздігін дәлелдей алады. Сондықтан азаматтық құқықта құқық бұзушы өзінің кінәсіздігін дәлелдей алады. Сондықтан азаматтық құқықта құқық бұзушы өзінің кінәсіздігін дәлелдегенше кінәлі болып есептеледі. Сонымен қатар азаматтық заң бекіткендей құқық бұзушының кінәлік презімпйиясы туралы сотқа талапкерде өзінің дәлелдемелерін келтіре алады.

Азаматтық айналымдағы қатардағы субьектілермен бірге өзінің кәсіпкерлік қызметін тәуекелге бел буып жүргізетін тауар-ақша қатынасындағы кәсіпкерлер де қатыса алады.

Осыған байланысты кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырудағы азаматтық құқықтық жауапкершілік тәекел кезінде құрылады. Азаматтық кодекстің 359-бабының 2 бөлігі және 360 бабында былай делінген: “кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырған кезде міндеттемені орындамаған немесе тиісті дәрежеде орындамаған адам, егер бой бермейтін күштің, яғни осы жағдайлар кезіндегі төтенше және тойтаруға болмайтын мән жайдың (дүлей құбылыстар, соғыс қимылдары және т.б) салдарынан тиісті дәрежеде орындауға мүмкіндік болмағанын дәлелдей алмаса, мүліктік жауаптылықта болады.” Ондай мән жайларға атап айтқанда, міндеттемені орындау үшін қажетті тауарлардың жұмыстардың немесе қызмет көрсетудің рынокта болмауы жатпайды.

Егер міндеттемеде кәсіпкердің тапсырысы бойынша әлде бір жұмысты орындау көзделсе, жұмыстың нәтижесін пайдаланудың мүмкін еместігі немеес оны пайдаланудың тиімсіз болу тәукелі кәсіпкерге жүктеледі.

Кәсіпкерге міндеттемені орындамағаны немесе тиісті дәрежеде өзінің кәсіпкерлік қызметін орындамағаны үшін көтеріңкі көтеріңкі жауапкершілікте болады. Ол тіпті міндеттемені кәсіпкерлік қызметін орындамағаны немесе тиісіт дәрежеде кездейсоқ орындалмағаны үшін жауапкершілікте болады.

Алайда, кәсіпкерлік қызметпен байланысты емес міндеттеме кәсіпкер қатысы оның жауапкершілігі тәуекел ету барысында емес, кінәсіне қарай болады. Кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырудағы кәсіпкердің жауапкершілігі шексіз емес. Егер міндеттемені орындауда бой бермейтін күштің әсерінен кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыру мүмкін болмағандығын дәлелдей алса, кәсіпкер жауапкершіліктен босатылады.

Бұл ережеде диспозитивті сипатта екендігін естен шығармау керек. Осы сұрақтың басқа шешімі заңда немесе шартта көзделуі мүмкін. Азаматтық заңдылық негіздеріне сәйкес келтірілген зиян үшін жауапкершілік егер оның кінәсінен болмағандығын дәлелдей алса, залады өтеуден босатылады. Тасымалдау шартын бекіту кезінде тараптар егер кінәсі бомаған жағдайда жауапкершіліктен босатуды белгілеуі мүмкін.

Көтеріңкі қауіппен байланысқан ( транспорт ұйымдары, өндірістік кәсіпорындар, құрылыстар, автотранспорт құралдарының иелері және т.б) азаматтар және заңды тұлғалар, егер бой бермейтін күштің немесе талапкердің қасақана әрекетінен зиянның келгендігін дәлелдей алмаса, көтеріңкі қауіптің қайнар көзімен келген зиян үшін жауап береді. Көтеріңкі қауіптің қайнар көзі ретінде көрсетілген обьектімен толық адам басқара алмайтын, өзінің зиянды қасиеттерімен ерекшеленетін материалдық обьектілер танылады. Мысалы, автомобильді қас қағым сәтте тоқтату мүмкін емес, өйткені қоршаған ортаға көтеріңкі қауіп туғызады. Көтеріңкі қауіптің қайнар көздерінің иелері көтеріңкі жауапкершілікті қолдану (кінәсіне қарамастан) оларды көтеріңкі қауіп қайнар көздеріне әрдайым мұқият бақылап отыруға ықпал етеді.

Сақтау қызметімен байланысты ұйым мүліктің зақымдану немесе кемшілігі бой бермейтін күштің әсерінен болса, жауапкершіліктен босатылады.

Алайда азаматтық заңдылықпен бекітілгендей кінәсіне тәуелсіз жауапкершілікті белгілеу шексіз емес. Кейбір жағдайларда егер талапкердің қасақана әрекетінің салдарынан болғандығын дәлелдей алса, жауапкершілікке тартылмайды. Көп ретте бой бермейтін әрекеті орын алса, жауапкершілік қолданылмайды.

Ережеден тыс СССР-дің әуе кодексінің 101 бабына сәйкес самолетті қондыру, ұшыру кезінде жолаушыға келтірілген зиян үшін бой бермейтін күшке қарамастан әуе транспорт кәсіпорны жауапкершілікке тартылады. Осыған байланысты оқиға және бой бермейтін күшті ажыратып алуымыз керек.

Оқиға бұл алдын ала ешкім көруі мүмкін емес жағдай. Егер оқиға орын алса, онда кінәнің де болуы мүмкін емес. Алдын ала көріп білуге мүмкін болмағандықтан, оқиға субьективті қарсы тұра алмаушылығымен сипатталады. Сонымен қатар тарап бола алатын оқиға туралы білсе, онда оның алдын алуға мүмкіндік болар еді. Мысалы, сауды ұйымы халықтың әкелінген тауарға сұранысының төмендейтінін білген болса, онда өзінің сауда айналымын тоқтатпас ішін басқа тауар әкелетін еді.

Егер оқиға субьективті алдын-ала алмаушылық тән болса, бой бермейтін күшке обьективтік алдын алмаушылық тән. Оны көріп білу ғана емес, сонымен бірге оның алдын алуға мүмкіндік болса, да оған тараптың іс-әрекеті жеткліксіз. Мысалы, кеме жүк таымалдау міндеттемесіне сәйкес жүк иесі тиісті күнде жеткізе алатындығы білсе де, сол күні теңізде дауыл болуына байланысты жеткізе алмауы.

Бой бермейтін күші ретінде табиғат құьылыстарын жатқызамыз ( жер сілкінісі су тасқыны, дауыл т.б ) сонымен қатар қоғамдық құбылыста (әскери әрекет, көтеріліс, міндеттемеде көзделген іс-әрекетке тиым салушы құзіретті билік органдарының бұйрығы және т.б) Алайда міндеттемені орындауда бой бермейтін күш ретінде саналмайды. Жыл мезгілдерінің ауысуына жоя алмаушылық тән, алайда ол төтеншелік белгісі жоқ әдеттегі құбылыс. Сондықтан берілген берілген жағдай бой бермейтін күшінде саналмайды. Бой бермейтін күш ретінде кісі өлімін қарастыруға болмайды, өйткені оның төтенше қасиеті жоқ.

Бой бермейтін күшке берілген мысалдағыдай төтеншелік және жоя алмаушылық қасиеті тән. Ал басқа жағдайларда міндеттемені орындау кезінде тарапқа бой бермейтін күш әсер етуі мүмкін , ал кейбірінде міндеттемені орындауға кедергі болатын әдеттегі құбылыс ретінде қарастырылады. Дауыл туралы хабарлаған кезде кеме теңізге шығып кеткен болса және жақын жердегі портқа келе алмаса, онда дауыл бой бермейтін күш ретінде қарастырмайды.

Ғылыми техникалық прогрестің дамуымен байланысты бой бермейтін күш түсінігі пікірлер көбеюде. Бұрынғы бой бермейтін күш ғылым және техника жетістіктеріне байланысты төтеншелік белгісі болып немесе жоя алмаушылық белгісінің бірі ретінде саналып, бой бермеітін күш маңызын жоғалтып отыр. Қазір техника жетістіктеріне байланысты азаматтық қатынасқа қатысушылар оны бой бермейтін күшке жатқызбайды.

Зиян. Зиян-заңмен қорғалатын игілік атаулының кемуі. Егер зиян мүліктік сипат алатын болса оны залал деп атайды. Заладың ақшалай баламасы шығын делінеді.

Азаматтық кодекстің 9-бабында құқығы бұзылған адам, егер заң мен шартта аз мөлшердегі шығын қаралмаса, өзіне келген залалдың толық қалпына келтіруді талап ете алатындығы бекітілген. Залалдың орнын толтыру жөніндегі норма императивті тұрғыда келеді, ол барлық азаматтық құқықтық қатынастарға жүреді және жақтардың шартында шығынды келтіру қаралды ма, жоқ па, оған қарамай әрекет ете береді.

Мемлекеттік өкімет билігі органының, өзге де мемлекеттік органының заңдарға сай келмейтін құжат шығаруы, сондай-ақ осы органдардың лауазымда адамдарының әрекеті (әрекетсіздігі) салдарынан азаматқа немесе заңды тұлғаға келтірілген залады Қазақстан Республикасы немесе тиісінше әкімшілік аумақтық бөлініс өтеуге тиіс.

Залалдар мынандай екі түрге бөлінеді:

  1. құқығы бұзылған тұлға жасаған немесе жасауға тиісті шығындар, оның мүлкінің жоғалуы немесе зақымдануы (нақты нұқсан);

  2. сол тұлғаның құқығы бұзалмаған болса, дағдылы айналым жағдайнда болатын, бірақ алынбай қалған табыстары (айырлып қалған пайда)

Мысалы, тасымалдау шарты бойынша мүлік бүлінсе немесе зақымданса, онда тасымалдаушы тек қана нақты нысан мөлшерінде шығынын төлейді. Ал айырылып қалған пайдаға, мәселен, азаматқа жарақат немесе денсаулығына өзгеде зақым келтірілген кезде жәбірленуші жоғалтқан немесе анық иелене алатын табыс, сондай ақ денсаулыққа зақым келтруден туындайтын шығындар (емделуге, қосымша тамақтануға т.б) жатады.

Егер құқықты бұзған тұлға кейін кіріс түсіретін болса, онда құқығы бұзылған тұлға өзге де айрылып қалған пайдасымен қоса түсуге тиісті кірістен кем емес мөлшерде орын алған залалды қалпына келтіруді талап ете алады.

Мүліктік емес зиянға тұлғаның дене кемтарлығы мен психикалық ауруына байланысты моральдық адамгершілік зардап, іскерлік беделге келетін залал, біреудің атын пайдаланып оған залал және т.б жатады.










ҚОРЫТЫНДЫ


Азаматтық құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар негізінен мүліктік қатынастар болып табылады. Материалдық игіліктермен (мүлікпен, жұмыспен, қызмет көрсетумен, ақшамен, құнды қағаздар және басқа да мүліктермен) байланысы бар қоғамдық қатынастар мүліктік қатынастар деп аталады. Мұндай қатынастар иемдену немесе мүліктің тиістілігіне қарай (заттық қатынас), мүліктің бір адамнан екіншісіне ауысуы, өтуі (міндеттемелік қатынас), меншік иесінің қайтыс болуына байланысты заттың тағдырын шешу (мұрагерлік қатынас) тәрізді қатынастар тұрғысынан көрінсе, онда олар азаматтық заңмен реттеледі. Бір сөзбен айтқанда, мүліктік қатынас дегеніміз мүліктерді сатып алу, иемдену, басқа адамдарға беру мен пайдалану жөніндегі қатынас болып табылады.

Дейтұрғанмен бұдан азаматтық құқық мүліктік қатынастардың бәрін бірдей реттей береді деген ұғым тумауы тиіс. Өйткені, олардың өзі әртүрлі сипатта кездеседі. Сайып келгенде, мүліктік (имущественность) дегеніміз заңды белгі болып табылмайды, ол тек экономикалық түсінік. Сондықтан да азаматтық құқық пәнінің мазмұны оны біріктіретін әрі мән-мағынасын ашатын тұсты бөліп қарауды қажет етеді. Қоғамдық қатынастарды бір-бірінен ажырататын мүліктік қатынастардың мынадай белгілері, атап айтқанда, белгілі бір экономикалық құндылыққа ие болуымен байланысты материалдық объектілер жайында адамдардың арасындағы қатынастар болғандықтан оның ерік сипатында болатындығы нарықта дербес тауар иеленуші ретінде қимылдауы, қатысушылардың өзара келісім және өзара шарт жасауы. Міне, осы тәрізді белгілері болады.

Мүліктік құндылық қатынастарға ең алдымен қатысушылардың құн заңына сүйенетін мүліктік қатынастарының теңдігіне негізделген тауар-ақша қатынастары және өзге де қатынастар жатады десек, нарықтық экономика жағдайында тауар-ақша қатынасы азаматтық құқықты реттеудің негізгі өзегіне айналады.

Мүліктік қатынас адамдар арасындағы қатынас болғандықтан ол мүліктік емес қатынастармен біте қайнасып, ұштасып жатады.

Қазақстан Республикасы азаматтық заңдары мүліктік емес қатынастардың екі түрін, атап айтқанда, мүліктік қатынасқа байланысты мүліктік емес жеке қатынастар (АК-тің 1- бабының 1- тармағы) мен мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастарды (АК-тің 1 – бабының 2 – тармағы) реттейді. Мүліктік емес жеке қатынастың бірінші тобына мүліктік қатынаспен байланысы бар мүліктік емес жеке қатынастар жатады. Бұл жердегі «байланыстылық» деген сөз жеке қатынастардың мүлікке бағыныштылығын көрсетпейді, қайта қоғамдық қатынастардың біртұтас бірлікте болуын айқындайды (мәселен, авторлық, өнертабыс және т.б. қатынастар). Мысалы, бір ұйым басқа бір заңды тұлғаның тауарлық белгісін заңсыз қолданса, онда ол әлгі тұлғаға зиянын тигізеді. Мүліктік емес қатынастан келіп, мәселен, шығарманың авторы үшін мүліктік қатынастың мүмкінділігі пайда болады. Сондықтан мүліктік қатынасқа байланысты мүліктік емес жеке қатынастар азаматтық құқық нормаларымен тәртіптеледі.

Мүлік қатынасына байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастардың екінші түрі мүліктік қатынасқа қарағанда өзге фактілерге орай және басқа субъектілер арасында да туындайды. Ол жеке адамдар мен ұйымдарға ғана тән әрі олардан ажырамайтын игілік болып табылады, сондай-ақ онда мүлік мазмұны болмайды, ақшамен де бағалауға келмейді.

Мүліктік емес жеке қатынас Қазақстан Республикасы Конституциясымен реттеледі. Конституцияның ІІ тарауы адам мен азаматтың ажырамайтын құқықтарына арналған. Сонымен азаматтық құқықтың реттеу пәніне мүліктік қатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастардың мейлінше кең ауқымы енеді. Қорыта айтқанда, азаматтық құқықты реттеудің пәні, міне осындай. Енді әдістеме жөніндегі мәселеге тоқталайық.

БИБЛИОГРАФИЯЛЫҚ ТІЗІМ



  1. Алексеев С.С. Проблемы теории права. М. 1972 г.

  2. Ашеулов А.Т. , Г.А. Жайлин. Гражданско-правовая. Ответственность за вред, причененный преступлением против личности. Алматы, Издательства КазГЮУ 2000 г.

  3. Басик М.Г. , Сулейменов М.К. Гражданский Кодекс РК коментарии. Общая часть. Алматы.

  4. Братусь С.Н. Юридическая ответственность и законность. Москва, 1976 г.

  5. Белякова М.А. Гражданская правовая ответственность за пречинение вреда. Теория и практика 1986 г.

  6. Бризиский. О возмещение ущерба гражданам. 1989 г.

  7. Васькин В.В, Овчиников И.Н. Гражданско-правовая ответственность.1998 г.

  8. Варул В.А. Вина как субъективное основание гражданско-правовой ответственности. Учебник 1986 г.

  9. Грибанов В.П. Ответственность за нарушение гражданских прав и обязанностей. Москва 1973 г.

  10. Егоров Н.Д. Причинная связь как условие юридической ответственности . Москва 1981 г.

  11. Комаров А.С. Ответственность в коммерческом обороте. Москва 1991 г.

  12. Маркова М.Г. Основы гражданского права

  13. Майлин Н.С. Правонарушение, понятие, причины, ответственность. Москва 1985 г.

  14. Пугинский Б.И. , Сафиуллин Д.Н. Правовая экономика, проблемы становления. 1991г.

  15. Сергеева А.П. Гражданское право. Под ред. Доктора профессор юридических наук. Санкт-Петербург. 1996 г.

  16. Суханов Е.А. Гражданское право

  17. Сергеева А.П., Толстого Ю.К. Гражданское право. Учебник / Под ред. 1997 г.

  18. Сапарғалиев Ғ. Заң терминдерінің түсіндірме сөздігі. 1995 ж.

  19. Төлеуғалиев Ғ. І том. ҚР азаматтық құқығы. Алматы 2001 ж.

  20. Қазақстан Республикасы Конституциясы. 1995 ж. 30 – тамыз.

  21. Қазақстан Республикасы Президенті Н.Ә. Назарбаевтың қазақ халқына «Қазақстан – 2030» жолдауы.

  22. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексі. 2000 жылдың 1 сәуіріне дейінгі өзгерістер мен толықтырулар енгізілген. Алматы ІІ жеті жарғы.

  23. Ответственность за нарушение гражданско-правового обязательства. Алматы, «Әділет-Пресс», 1997 г.

  24. Гражданское право, часть вторая в вопросах и ответах. Москва юрист 2001 г.

  25. Гражданский кодекс Р.К толкование и комментирование. Алматы 1997 г.

  26. ҚР Азаматтық кодексі (жалпы бөлім 1995ж. 1 - наурыз) (Ерекше бөлім ІІ 1999 ж. 1- шілде)

  27. Постановление Пленума Верховного Суда от 5 – сентября 1986 г.

  28. ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 6 – қаулысы «Азаматтардың және ұйымдардың ар-намысын және абыройын қорғау» 18-желтоқсан 1992 ж.

  29. ҚР тұтынушылардың құқығын қорғау туралы заңы. 1997 ж. 17 - сәуір

  30. «Кәсіпкерлік қызмет туралы» ҚР Президентінің Жарлығы. 1996 ж. тамыз



Выбранный для просмотра документ Дип.-конституциялық-құқық-Құқықтық-норма-2006.doc

библиотека
материалов


МАЗМҰНЫ



Кіріспе

І тарау. Құқық туралы түсінік

1.1 Құқық ұғымы, белгілері

1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны


ІІ тарау. Құқықтық норма

2.1 Құқықтың қайнар көздері

2.2 Құқықтық норманың ұғымы, түрлері, құрылымы


ІІІ тарау. Конституциялық нормалардың түсінігі және ерекшеліктері

3.1 Конституциялық құқықтық нормалар

3.2. Конституциялық нормаларды топтастыру

3.3. Конституциялық нормаларды жүзеге асыру



Қорытынды

Пайдаланған әдебиеттер тізімі









КІРІСПЕ


Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның бостандығын білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми құжаттарда анықталған, мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Заң ғылымының негізі мемлекет және құқық теориясынан басталса, аталған пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ашудан басталады. Бұл жерде “неге?” деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, мемлекет атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функцияларды біріктіре білген жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның бастауы міндетті түрде құқық ұғымына тіреледі деген сөз.

2) Құқық әлеуметтік және философиялық тұрғыдан алғанда, өте ауқымды түсінік. Ол өз бойына тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар құқықтық сананы, құқықтық қатынастарды да біріктіреді.

3) Құқық – қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының бұлтартпас бөлшегі. Кез-келген қатынас моральдық және заңды тұрғыдан құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет және құқық теориясы пәнінің де өз кезегінде алғашқылардың қатарында құқықты зерделейтін осы және өзге де себептерге байланысты.

Енді құқық нормасына келер болсақ, құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.

Ал құқықтық қатынас бұл – құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.

Аталған құқық, құқықтық норма және құқықтық қатынас ұғымдары менің дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. Жұмыс үш тараудан тұрады, әр тарау 2 бөлімді қамтиды. “Құқық туралы түсінік” атты 1-ші тарауда құқық ұғымы жайлы жалпы түсінік пен оның белгілері және нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың алар орны жайлы сөз етіледі.

Құқық ұғымы жайлы түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым. Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Құқықты ресми түрде танылған қоғам мүшелерінің әрекет ету мүмкіндігі деп қарастырса, келесіде “құқық” деп құқық нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі ретте “құқықты” оқу пәнінің ұғымы ретінде қолданылады делінеді. Осыдан өзге ғалымдар құқыққа субъективті де, объективті де тұрғыда анықтама беруге тырысады.

Міне, осындайлық құқық терминіне анықтама беруден бастап, бұл бөлімде сонымен қатар оның өзіне ғана тән белгілерін аштым.

Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны” – бөлімінде нормативтік реттеу жүйесі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан тұратындығы, олар әлеутеммік және әлеуметтік-техникалық нормаларға бөлінетіндігі жөнінде сөз қозғалды. Осыларды аша келе І тарау мағынасы ашылды.

Құқықтық норма атты ІІ тарауда Құқықтық қайнар көздер және құқықтық норманың ұғымы, түрлері және оның құрылымы жайлы айтылды. Аталған бөлімдерде құқық пен мораль ара-қатынасы жөнінде, құқықтың құқықтық норма тудыратыны және ол нормалар жазбаша нысанда болатыны жөнінде, құқықтық нормаларға жалпы және айрықша белгілер тән болып келетіндігі жайлы ауқымды дәлелдер келтірілді. Сонымен қатар, құқық, құқықтық норма жөнінде сөз еткенде міндетті түрде олардың қайдан бастау алатынын, яғни қайнар көздер жайлы айтылуы тиіс. Сол әдетінші, мен де осы бөлімде құқық негіздерін 4 түрге бөліп қарастырдым.

Құқықтық қатынас атты ІІІ бөлімде құқықтық қатынас түсінігі мен белгілері және заңды айғаққа қатысты ғалымдардың тұжырымын келтіре отырып.



І тарау. ҚҰҚЫҚ ТУРАЛЫ ТҮСІНІК.


    1. Құқық ұғымы, белгілері.


Республикамыз өз тәуелсіздігін алып, небір қиыншылықтарды артқа тастап, бүгінгі күнде экономикасы дамыған мемлекетке айналған тұста да елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да жасырын емес.

Ел болған соң, соңғы кездері жалпы халықтық құқық бұзушылық теріс әрекеттерінің қоғамда өршіп, оның алдын алудағы құқықтық тәрбие берудің кемшін тартып отырғаны қоғамдағы өзекті мәселеге айналуда. Қазақта «ел боламын десең-бесігіңді түзе» деген нақыл сөз бар. Осы сөз арқылы айтылған бабалар аманатындағы жауапкершілікті ата-анаға ғана тиісті деп емес, қоғамдағы әрбір адамзат баласының саналы ұрпақты тәрбиелеудегі, білім берудегі қағидалы мақсаты деп түсінгеніміз жөн шығар.

Сондықтан да қоғам болашағы құқықтық мемлекет тағдырымен байланыстыра қарап отырған шағымызда ұлттық дәстүрлі ерекшелігімізді негізге ала отырып, жас ұрпақтың құқықтық тәрбиесін жалпы білім беру мазмұнында қарастырудың маңыздылығы бүгінгі күні өз қажеттілігін танытып отыр.

Себебі күнделікті күйбең тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ұжданын, ұятын, намысын бір сәттік дүниенің жалған қызығына айырбастап, заңды сыйламау арқылы қоғамда құқық бұзушылықтың кең өршіп отырғаны ойланарлық жағдай. Осының өзі жас ұрпақтың, одан қала берсе жалпы халықтың құқықтық санасын жетілдіру идеясын қуаттайды.

Бұл идея тек халық арасында айтылып қалмай, билік тізгінін ұстаған лауазым иелерін ойлантқаны да көңілімізге сенім үмітін ұялатады. Олай дейтініміз, қоғамда орын алған құқық бұзушылық сипаттағы келеңсіз құбылыстарға үн қатып, оған білім беру мекемелері арқылы құқықтық насихат жүргізу іс-шарасы ұйымдастыру жұмыстары Қазақстан Республикасының Білім және ғылым Министрлігі тарпынан арнайы қолдау тапты1.

“Құқық” терминінің көптеген мәні бар, ол заң ғылымында, күнделікті өмірде және қызмет бабында қолданылады. Кең мағыналы түсінік болғандықтан, әрбір адамның құқықтық мәні туралы қандай да бір пікірі қалыптасатыны сөзсіз.

Заң ғылымында “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. Біріншіден, “құқық” термині бірнеше мағынада қолданылады. “Құқық – ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет жасау мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету бостандығы, білім алу, меншік иесі болу, кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы. Заңды тұлғалардың да құқықтық мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген жағдайларда “құқық” түсінігі субъективтік (тұлғалар) мағынада қолданылады2.

Субъективтік (тұлғалар) құқық – тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру мақсатымен құқықтық нормалардың құқық тұлғаларына берген құқықтық мүмкіндіктері.

Мұндай мүмкіндіктер құқықтық қатынастарға қатысатын тұлғалардың мінез-құлқының шегін анықтайды. Тұлғаның құқығы құқықтық қатынасқа қатысушы басқа тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақта да құқықтық міндеттер пайда болады. Мысалы, әр азаматтың оқып, білім алуға құқығы бар. Сол құқықты пайдаланып, оқуға түскеннен кейін азамат оқу орнының ішкі тәртібіне бағынуға, оқу бағдарламасын орындауға міндетті.

Заңды тұлға кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде мүлікке ие болуға хақылы. Ол мүлікті өз иелігі үшін пайдаланады. Сонымен қатар, өз мүлкін пайдалануда қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян келтірмеуі керек. Сондықтан Қазақстан Республикасының Конституциясында былай деп жазылған: “Меншік міндет жүктейді, оны пайдалану сонымен қатар қоғам игілігіне де қызмет етуге тиіс” (6 бап)3.

Субъективтік (тұлғалық) құқықтық міндет – құқықтық мүмкіндік берілген құқық тұлғасының заңи мүддесін (талабын) орындату үшін басқа құқық тұлғасына жүктелген міндет. Бұл міндет құқықтық қатынастарға қатысу нәтижесінде жүзеге асырылып, мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы (міндетті орындамаған жағдайда) қамтамасыз етіледі4.

Екіншіден, “құқық” дегеніміз құқық нормаларының жүйеге келтірілген жиынтығы. Бұл объективтік мағынадағы құқық, себебі олардың жасалуы жеке адамның еркіне байланысты емес. Сонымен, объективтік мағынадағы құқық жеке нормаларға бөлінбейтін, тұтас құбылыс болып саналады. Құқық туралы Конституция былай дейді: “Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтік-құқықтық актілердің, Республиканың халықаралық шарттың және өзге де міндеттемелерінің, сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының нормалары болып табылады. (4 бап).

Үшіншіден, “құқық” термині оқу пәнін білдіретін ұғым ретінде қолданылады. Құқық пәндері түрлі салаларға бөлінеді: конституциялық құқық, әкімшілік құқық, еңбек құқығы, отбасы құқығы, азаматтық құқық, қылмыстық құқық, қаржылық құқық тағы басқа. Құқық саласы - өзара туыстас қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Мысалы, азаматтық құқық – мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы. Қылмыстық құқық – қылмыс жасауға, жазалауға байланысты қатынастарды реттейтін құқықтық нормалардың жиынтығы.

Төртіншіден, “құқық” термині тұлғалық құқық пен объективтік құқықтың жиынтығы ретінде де қолданылады. Осыған байланысты “құқық жүйесі” деген түсінік бар. Мысалы, қазіргі жағдайда елімізде Қазақстанның құқық жүйесі қалыптасуда.

Құқық пәндерін оқып, құқықтың мәнін терең түсінген адам оның түрлі жағдайда мағынасы әр түрлі болатынын да анықтай алады. Мұның өзі құқықтың өте күрделі әлеуметтік құбылыс екендігінің белгісі.

Құқықтың түрлі түсінігінің болуы - оның әлеуметтік мәнінің де түрлі болуының негізі. Егер құқықты тұлғалармен байланыстырса, тұлғалардың мемлекетте, қоғамда құқықтық мәртебесі қандай екенін анықтау, түсіну қажеттілігі туады. Азаматтарға сан-қилы құқықтар мен бостандықтар беріліп, оларды жүзеге асыру мүмкіндігі жасалса, онда қоғамда шынайы теңдік орнатылған болып есептеледі. Ал, объективтік құқық туралы сөз болғанда, мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады5.

Әрине, құқық туралы зерттеушілердің көзқарасы бір жерден шығып, бір текті болады деп айтуға болмайды. Негізінен, құқықты тараптық және жалпы әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру ғылымда кең орын алып келді. Маркстік ілім құқықты, оған байланысты құбылыстарды тек таптық тұрғыдан ғана зерттейді. Бұл ілім бойынша құқық – үстем таптың саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап, мүддесін қорғайды. Ал өркениеттік тұрғыдағы ілім бойынша құқық қоғамдағы барлық адамдардың еркін білдіріп, мүдделерін қорғайтын құрал болып саналады. Қандай ілім болса да құқықтың әлеуметтік мәні бар екенін айтады. Бірақ Маркстік ілім құқықтың әлеуметтік мәнін өте тар тұрғыдан түсіндіруге тырысады. Әрине құл иеленушілік дәуірде құқық ашықтан-ашық тек құл иеленушілердің мүдделерін қорғап, құлдарды сөйлейтін мүлікке теңдегені белгілі. Бірақ, бұл көзқарасты барлық қоғамдарға, түрлі сатыдағы мемлекеттерге теңеуге болмайды. Құқық тек үстем таптың еркін білдіретін болса, ондай қоғамда үздіксіз тап тартысы орын алып, ақырында ол құлдырап, жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті мемлекеттерде құқық барлық азаматтардың еркін білдіретін саяси құралға айнала бастағанын мойындау керек. Қазақстан мемлекетінде қалыптасып келе жатқан құқыққа да осындай жалпы әлеуметтік тұрғыдан қарау шындыққа сай келеді десек, қателеспейміз. Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, олардың қандай да болсын әлеуметтік топтарды кемсітетін немесе белгілі бір топқа артықшылық жасайтынын таба алмаймыз. Демек, Қазақстан заңдары барлық әлеуметтік топтардың еркін білдіріп, олардың заңды мүдделерін қанағаттандыруға бағытталған.

Құқықтың жалпы әлеуметтік мәнін мойындай отырып, оған мынадай анықтама беруге болады.

Құқық (объективтік тұрғыдан қарағанда) – жалпыға бірдей міндетті, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, заңда және басқа да ресми құжаттарда анықталған құқықтық норма, ережелердің жиынтығы.

Енді, құқықтың негізгі белгілерін қарастырайық6.

Жүйелілігі. Құқық – бірнеше бөлшектен тұратын жүйелі құрылыс. Оның бір бөлігі – табиғи құқықтың мазмұны адам мен қоғамның табиғатына байланысты әлеуметтік талаптармен анықталады. Мысалы, адамның өмірі, денсаулығы табиғи құбылыстар. Оларды сақтауға, қорғауға, қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық нормалар табиғи құқыққа жатады. Қазақстан Республикасының Конституциясында былай деп жазылған: «Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ.» (15 бап)7.

Құқықтық жүйенің екінші бөлігі – мемлекеттегі қолданылатын барлық заңдардың жиынтығы. Құқықтық жүйенің үшінші бөлігі – субъективтік (тұлғалар) құқықтар. Осы айтылған бөліктер бірімен-бірі табиғи түрде байланысты, бірінсіз басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы, тек әр адамның өмір сүруге құқығы бар деп жарияланса, оның жүзеге асырылуы қамтамасыз етілмесе, адамның өз өмірін сақтауға, қорғауға мүмкіндігі болмаса, аталған құқық қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. Адам өзіне қажетті рухани және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі белсенді әрекет жасауы қажет. Адамның әлеуметтік-құқықтық талаптарының мағынасы – оны мемлекеттің тануы, қорғауы қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.

Нормативтік сипаты – құқықтың негізгі белгілерінің бірі. Құқық қағидалардан, ережелерден, рәсімдерден тұрады. Қағида – тұлғалардың мінез-құлықтары туралы ереже. Былайша айтқанда, қоғамдық қатынасқа қатысушылар өз іс-әрекеттерін, мінезін белгілі ережеде көрсетілген қалыпқа бейімдеулері қажет. Сондықтан құқықтың нормалары – тұлғалардың іс-әрекетінің, мінез-құлқының үлгісі. Мысалы, әркім өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі анықтауға және оны көрсету-көрсетпеуге хақылы. (Қазақстан Республикасының Конституциясының 19-бабы)8. Тұлғалардың мінез-құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды қажетті арнаға бағыттап, жолға салады, реттейді, жөндейді, ұйымдастырады, тұрақтандырады, бассыздықтан қорғайды. Формальдық анықтылық – құқықтың тағы да бір маңызды белгісі. Ол құқықтың мемлекетпен байланысты екенін көрсетеді9.

Құқықты, оны құратын заңдарды, басқа да нормативтік актілерді жасайтын, жалпы алғанда, мемлекет.

Мемлекет органдардан тұрады, демек, мемлекет органдары заңдарды жасайды. Заң - ережелер жиынтығы. Олар жай ережелер емес, мемлекет атынан жасалатын болғандықтан ресми сипаты бар ережелер. Әрбір ереже, қағида заң шығарушының тұлғалардың мінез-құлқы туралы ойын анықтап, түсінікті түрде тұжырымдайды. Қағидада артық сөз болмауы керек, оның әрбір сөзінің әлеуметтік мәні болады, себебі ол қоғамдық қатынасқа қатысатын тұлғалардың мінез-құлқын анықтау арқылы олардың тағдырына әсер етеді.

Құқықтың енді бір белгісі – мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер мемлекет құқық қағидаларының жүзеге асырылуына, дұрыс қолданылуын қамтамасыз етпесе, олар тек қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. Мемлекет, оның органдары тұлғалардың құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, жағдай жасайды. Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша елімізде азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасалады. Заңда көрсетілген санаттағы мұқтаж азаматтарға тұрғын үй заңмен белгіленген нормаларға сәйкес, мемлекеттік тұрғын үй қорларынан олардың шама-шарқы көтеретін ақыға беріледі. (25 бап) Егер азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қол сұғылса, мемлекет оларды қорғайды. Заңды бұзғандар құқықтық жауапқа тартылады, мүмкіндігінше бұзылған құқық орнына келтіріледі10.

Құқықтың тағы бір белгісі – адамдардың еркін білдіруі. Қазақстан Республикасының Конституциясында жазылғандай, мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – халық. Халық билікті тікелей республикалық референдум және еркін сайлау арқылы жүзеге асырады, сондай-ақ өз билігін жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді. (3бап)11 Сонымен халық заңдарды өзі тікелей қабылдай алады. Мұндай жағдайды заң тікелей халықтың еркін паш етеді. Оған мысал, 1995 жылдың 30 тамызында Қазақстан халқының Конституцияны қабылдауы. Конституция – құқықтың өзегі, ұйтқысы. Олай болса, Қазақстанда қалыптасып келе жатқан құқық бүкіл көп ұлтты халықтың еркін білдіреді, ойын жүзеге асырады десек, ешбір асыра сілтеу болмайды. Халықтың ойын, еркін мемлекет органдары да тиісті нормативті актілер қабылдау арқылы жүзеге асырады. Халық Президентті сайлайды. Ол халық атынан әрекет жасап, өз өкілеттігінің шеңберінде нормативті актілер – заң күші бар жарлықтар, жай нормативті жарлықтар, қаулылар қабылдайды. Президенттің нормативті актілері Қазақстан құқығын қалыптастыратын бастау болып есептеледі. Құқықты құратын нормалар тек бір адамның немесе әлеуметтік топтың еркін білдіріп, мүддесін ғана қорғамайды. Ол – халық үшін қызмет істейді.

Сонымен, қорыта келе айтарым, құқықтық норманың түсінігін ашпастан бұрын құқық ұғымын ашу керек екен. Ал құқық ұғымы – бұл ресми түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет жасау мүмкіндігі.

1.2 Нормативтік реттеу жүйесіндегі құқықтың орны.


Адам қоғамында сан алуан қатынастар, яғни байланыстар туындайды. Осы қатынастарды реттеу, тәртіптеу ережелер, қағидалар, нормалар негізінде болады. Норма дегеніміз мінез-құлықтың, жүріс-тұрыстың мөлшері, үлгісі, эталоны.

Нормативтік реттеу жүйесі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан тұрады. Олар әлеуметтік және әлеуметтік-техникалық нормаларға бөлінеді.

Қоғамның әлеуметтік нормалары дегеніміз қоғамдық қатынастарды реттейтін, қоғамдық пікір күші ықпалымен немесе мемлекеттің мәжбүрлеуімен қамтамасыз етілетін, қоғамдағы адамдардың мінез-құлқы, жүріс-тұрыстары ережелерінің жүйесі. Әлеуметтік нормаларға жататындар құқық нормалары, мораль (имандық, өнеге) нормалары, қоғамдық ұйымдар (корпоративтік) нормалары, әдет-ғұрыптар, дін нормалары және тағы басқа.

Әлеуметтік-техникалық нормалар – техникалық құралдарды пайдалану, қолдану ережелері; санитарлық-гигиеналық нормалар; агрономиялық нормалар және тағы басқа.

Әлеуметтік нормалар белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері бойынша ерекшеленеді. Мысалы, құқық нормаларын мемлекет белгілейді және қамтамасыз етеді, имандылық, әдет-ғұрып нормалары қоғам өмірінен туындайды және қоғам пікірімен, адамның сана-сезімі арқылы қамтамасыз етіледі, діни нормалар діннен туындайды және Алла тағаланың күшімен, адам сана-сезімімен қамтамасыз етіледі12.

Жасалу тәсілі бойынша нормалар саналы және стихиялық (сұрапылдық) түрге бөлінеді. Баяндау және көріну тәсілдері бойынша нормалар ауызекі және жазбаша түрге бөлінеді. Мысалы, құқық нормалары әрқашан да жазбаша, ал өнегелік нормалар ауызекі болады.

Әдет-ғұрып дегеніміз, адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, дағдыға айналған географиялық, ұлттық, экономикалық факторларға байланысты тарихи қалыптасқан, жазылмаған мінез-құлық қағидасы. Әдет-ғұрыптар ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, адамдардың сана-сезіміне ананың сүтімен, қауым өмірінің үлгісімен сіңіп, адамдардың мінез-құлықтарын, іс-әрекеттерін бағыттап отырады. Мысалы, қазақ даласында, қазақ халқында әдет-ғұрыптар, дәстүрлер құқықтың қайнар көзі болған.

Қазіргі заманда әдет-ғұрыптар әр түрлі дәрежеде сақталған. Негізінде әдет-ғұрыптар отбасы, туыстық қатынастарды реттейді.

Құқық пен мораль тығыз байланыста. Осы екі құбылыстың жалпылама ерекшеліктерін және айырмашылықтарын көрсету қажет.

Жалпылама ерекшеліктері құқық пен мораль экономикалық базиске жасалған қондырма болып табылады, қоғамдық қатынастарды реттейді, әлеуметтік-экономикалық мүдделердің ортақтығына (бірлігіне) негізделеді.

Құқық пен мораль көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады және жүзеге асырылуының ішкі кепілі – адамның ар-ұяты мен намысы13.

Құқық нормаларының талаптары моральдық талаптарға негізделеді. Мысалы, Қазақстан Республикасының Конституциясының 27 бабында былай айтылған: «Неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында болады. Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу – ата-ананың табиғи құқығы әрі парызы. Кәмелетке толған еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті»14.

Бұл талапта құқық нормасының талабы және мораль нормасының талабы бірдей көрініс табады.

Кейбір құқық салаларында моральдық талаптардың ықпалы аздау. Мысалы, салалық құқықта, азаматтық құқықта, қаржылық құқықта және тағы басқа. Ал отбасы, қылмыс, халықаралық құқықта моральдың маңызы өте зор15.

Енді құқық пен моральдың айырмашылығына тоқталу қажет.

  1. Құқық мемлекетпен бірге, қатар пайда болады, ал мораль мемлекеттен бұрын пайда ьолады. Құқық жазылған нормалардан тұрады, ао мораль күрделірек құрылым және жазылмаған ережелер, талаптардан тұрады. Құқық мемлекеттік мәжбүрлеудің болу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі, ал мораль дағды арқылы немесе қоғамдық пікір күшімен қамтамасыз етіледі.Нормативтік реттеу жүйесінде құқық ерекше орын алады. Бұның себебі құқықтың айрықша белгілеріне байланысты.

  2. Құқықты социологиялық және философиялық тұрғыдан қарағанда ол өте кең түсінік болып, оған құқық нормаларымен қатар қатынастар да жатады.

Құқыққа, ерекше әлеуметтік құбылыс ретінде, жалпы және айрықша белгілер тән.

  1. Құқық жазылған нормалардан тұрады. Нормативтік тек құыққа тән жағдай емес. Ол адамның табиғатымен байланысты және кез-келген әлеуметтік ұйымға тән. Нормативтік дегеніміз, адамдардың ой жүйесін, қоғамдық өмірін тәртіппен, соның нәтижесінде белгілі ережелерге бағындыру.

  2. Құқық әділдік және бостандық идеяларын білдіреді. Әділдік пен бостандыққа адамзат ежелден ұмтылып, оларды армандаған. Әділдік – адамның игілігіне бағытталған жағдай, ол басқа адамның мүддесіне зиян келтірмейді, қоғамға пайдалы. Осы талаптарға сай келетір адамның әрекеті әділ болып саналады.

Марксизм-ленинизм негізін қалаушылар әділдікті тек таптық мүдделермен байланыстырады.

Бостандық – адамның ажыратылмайтын қасиет. Тек бостандық болса ғана адам лайықты өмір сүре алады, барлық өзіне тән шығармашылық мүмкіндіктерін аша алады.16

  1. Құқықтың бейнелейтін объектілері болады. Олар – билік, мемлекет, қоғамдағы тәртіп. Солар арқылы әділдік пен бостандық жүзеге асырылады. Әрине, әділдік пен бостандық шектелсе де, сол аталған құбылыстар арқылы жүзеге асырылады. Құқықтың нормалары мен мемлекет органдарының арасында қайшылық, үйлеспеушілік болуы мүмкін. Заңдарда адамдардың құқықтары мен бостандықтары жарияланғанымен, мемлекет органдары олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етпеуі мүмкін.

  2. Құқық адамның іс-әрекетін реттейді, оның ойына, сезіміне әсер етеді. Егер адам заңдарда әділдік пен бостандық баянды етілетініне көзі жетсе, оларды орындау қажет деп есептейді. Мұндай жағдайда адам өз еркімен заң талабын орындайды. Заң талабын бұзса, кінәліге мәжбүрлеу шаралары қолданылады.

  3. Құқық заңдар түрінде қалыптасады. Заңдарда адамдардың еркі баянды етіледі. Адамдардың еркін заң шығаратын орган ресмилендіреді. Сондықтан құқық – мемлекет таныған адамдардың еркі. Егер құқық әділдік пен бостандықты паш етсе, ол жалпы халықтық құқық деп саналады.

  4. Құқықтың формальды анықтылығы. Заңдарда бекітілген нормативті нұсқаулар ерекше қасиетке ие болады. Ол – формальды анықтылық. Оның белгілері: айқындығы, бір мағыналылығы, қысқалылығы. Бұл құқық субъектісінің не нәрсені істеуге болады, нені болмайтындығын білуіне ыңғайлы, әрі қолайлы. Мысалы, біреудің мүлкін ұрлау – қылмыс17.

Құқықтың жүйелілігі - оның тағы бір қасиеті. Заңдарда жазылған құқыфқтық нормалар өзара байланысты, үйлесімді болады. Құқықтың нормалары тек осындай негізде жазылып, қалыптасса ғана құқық өзінің борышын орындауға қабілетті болады.

Құқықтың тағы бір қасиеті – оның өзгермелілігінде. Қоғамдық өмір сүрісіп қалмай, құбылып өзгеріп тұрады. Соған сәйкес құқық нормалары да өзгерген қатынастарды лайықты түрде реттеу үшін өзгеріп тұруы қажет. Осыған байланысты ескірген заңдар күшін жояды, жаңа заңдар қабылданады. Құқық біркелкі қалыпты түрде адамдарға қолданылады. Осының өзі құқықты теңсіздіктің баянды етілетінін байқатады. Адамдар әртүрлі: біреу әлсіз, біреудің қабілеті мол, екіншісінікі кем, біреудің отбасы бар, біреу бойдақ.

Адамдардың мұндай айырмашылығын заң ескере бермейді. Сондықтан заң адамдарды іс жүзінде теңдестіре алмайды.

Әрине өмірдің кейбір салаларында, мысалы, саяси құқықтармен пайдаланғанда барлық азаматтардың жағдайы бірдей18.

Құқықты мемлекет қорғайды. Құқықтың барлық нормаларының талаптарын адамдар өз еркімен орындай бермейді. Соған байланысты мемлекет құқық талабын бұзғандарға мәжбүрлеу тәсілін қолданады. Мұндай қорғау болмаса, құқық жоқ деп есептеу керек.

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың жыл сайынғы халыққа жолдауында он жыл біздің конституциямыздың мерей тойы, осы «он жыл ішінде еліміз тұрақты экономикалық дамуда», деп көрсетті.

Сонымен ел Президенті ерекше атап өткендей «әрекет етуші конституцияның потенциалын ары қарай да максималды түрде қолдану керек. Бүкіл әлем демократия мен заңдардың сақталуы ажырағысыз деп мойындайды».

Конституция мемлекеттің негізгі заңы және ол сол мемлекеттің құқықтық жүйесінде приоритетті жағдайды иеленеді. Конституция құрамына мемлекет және құқықтың әлеуметтік сфералары саясаттың, экономиканың, қоғамның мәнін анықтайтын базалық идеяларды білдіреді.Конституцияда мемлекеттік реттеудің мәні мен шектері бекітілген, мемлекеттің сыртқы саясатының негізгі бастаулары анықталған, ұлттық және халықаралық құқықтардың ара-қатынасы көрсетілген.

ҚР-ның Конституциясымен ҚР-да Президенттік басқару формасы анықталған және мемлекеттің басты қазынасы адам, оның өмірі, құқықтары және бостандықтары.

Республика қызыметінің түбегейлі принциптері: қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық; бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму; қазақстандық патриотизм; мемлекет өмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық әдістермен,оның ішінде республикалық референдумда немесе Парламентте дауыс беру арқылы шешу.19

Мемлекетіміздің құқықтық-демократиялық даму жолында өркендеуінің бірден-бір ұйытқысы-тәуелсіз еліміздің Конституциясына он жыл толды. Тарих үшін бұл уақыттың бір ғана сәті екендігіне қарамастан, еңсесін тіктеп, таяуда ғана тәуелсіздік алған еліміз үшін бұл оқиғанын маңызы ерекше. Себебі, «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы,...»,-деп басталатын ата заңымыз біздің ата-бабаларымыздың аңсап кеткен егемендігі мен тәуелсіздігіне қол жеткізуінің куәсі іспетті. Тарихи сонау тереңде жатқан қазақ елі үшін тәуелсіз ел болып, еліміздің мемлекет болып бой көтеруі-үлкен жетістік екені даусыз.

ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаевтың жыл сайынғы Қазақстан халқына дәстүрлі жолдауында Конституциямыздың әлеуетін барынша пайдылану қажеттігі, оның әлемдегі демократиялық қоғамның негізгі міндеттеріне сәйкес келетіні танылып отырғандығын және Конституцияда берілген құқықтарды айқын пайдалану жайында ғана болуға тиістігін атап көрсетеді.

Бүгінгі елімізде жүргізіліп жатқан сот реформасындағы оң өзгерістер біртіндеп жүзеге аса бастағаны және соның арқасында сотқа деген халықтың сенімі күннен күнге артып келе жатқанын айта кетпесе болмас.Көптеген заңдар қабылданып, өзгерістер енгізілді, әрине алда, шешімін табуға тиіс басқа да келесі мәселелер бары белгілі. Дегенмен, басшылыққа алып,бағдар беретін негізгі заң өз әлеуетін әлі жоғалтқан жоқ. Мәселе оның орындалуына қатысты болуға тиіс.

Сондықтан, Қазақстанның әл-ауқаты мен тұрақтылығының, демократиялық жолмен дамуының іргетасы болған Конституцияны құрметтеу және оны сақтау-әрбір азаматтың борышы.Еліміздің тұрақтылығы мен тыныштығының кепілі- Конституция.

Қазақстан Республикасының Конституциясы қоғамдық тіршілік тынысын реттеуші және қазақ халқын басқа мемлекеттерден қалмай биік шыңға жетелеуші және ол шынайы демократиялық құжат екеніне көзіміз жеткен секілді.Еліміз Конституцияға бағынғанда ғана ол бізге қызымет ететіндігін ұғынуымыз қажет20.




Кесте1

Қоғамның қатынастарын реттейтін нормалар




Әлеуметтік нормалар:


Әлеуметтік-техникалық нормалар:

hello_html_379e7063.gifhello_html_63e6ae25.gifhello_html_m10ec8a08.gifhello_html_210f44b4.gif


Қhello_html_63e6ae25.gifhello_html_210f44b4.gifұқық нормалары; техникалық құралдарды пайдалану,

қолдану ережелері;

Мhello_html_63e6ae25.gifораль (имандылық, өнеге)

нормалары;

hello_html_210f44b4.gifсанитарлық-гигиеналық нормалар;

қhello_html_63e6ae25.gifоғамдық ұйымдар

(корпоративтік)

нhello_html_210f44b4.gifормалары; агрономиялық нормалар;


әhello_html_63e6ae25.gifhello_html_210f44b4.gifдет-ғұрыптар; басқалары.


дhello_html_63e6ae25.gifін нормалары;


бhello_html_63e6ae25.gifасқалары.







Кесте 2


ӘЛЕУМЕТТІК НОРМАЛАРДЫҢ САРАЛАНУЫ



Белгілеу және қамтамасыз ету тәсілдері бойынша:

Реттейтін қатынастар аясының мазмұны бойынша:

Жасау тәсілі бойынша:

Баяндалу және көріну тәсілі бойынша:


hello_html_6ef69148.gifhello_html_210f44b4.gifhello_html_148df337.gifhello_html_210f44b4.gif

hello_html_mcfd3524.gifhello_html_210f44b4.gifhello_html_m7d871baa.gifhello_html_m7fb0af2a.gif




қhello_html_210f44b4.gifhello_html_m7fb0af2a.gifhello_html_210f44b4.gifhello_html_210f44b4.gifұқық нормалары; саяси; стихиялық ауызекі

(сұрапылдық)

hello_html_m3ed1067.gif түрде; жазбаша.

иhello_html_210f44b4.gifhello_html_m7fb0af2a.gifмандылық (мораль, ұйымдық;

өнеге) нормалары;


әhello_html_210f44b4.gifhello_html_m7fb0af2a.gifhello_html_210f44b4.gifдет-ғұрыптар; этикалық саналы түрде.

(әдептік);


кhello_html_210f44b4.gifорпоративтік

нhello_html_m7fb0af2a.gifормалар; эстетикалық;



дhello_html_210f44b4.gifhello_html_m7fb0af2a.gifін нормалары; басқалары;



бhello_html_210f44b4.gifасқалары.





Кесте 3


ҚҰҚЫҚ ПЕН МОРАЛЬДЫҢ (ИМАНДЫЛЫҚТЫҢ, ӨНЕГЕНІҢ) ЖАЛПЫЛАМА ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ



  • Экономикалық базиске жасалған қондырма болып табылады;

  • Нормативтік мазмұнда болады;

  • Қоғамдық қатынастардың реттеушісі болып табылады;

  • әлеуметтік-экономикалық мүдделердің ортақтығына (бірлігіне) негізделеді;

  • көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады;

  • жүзеге асырылудық ішкі кепілі – адамның ар-ұяты мен намысы.




Кесте 4


ҚҰҚЫҚ ПЕН ИМАНДЫЛЫҚТЫҢ, ӨНЕГЕНІҢ (МОРАЛЬДЫҢ) АЙЫРМАШЫЛЫҒЫН КӨРСЕТЕТІН ЕРЕКШЕЛІКТЕР:







ИМАНДЫЛЫҚ, ӨНЕГЕ (мораль)


  • мемлекетпен бірге қатар пайда болады;

  • нормалардан (жүріс-тұрыс ережелерінен) тұрады;

  • нақтылығы (деректілігі), айқындылығы арқылы сипатталады;

  • мемлекеттік мәжбүрлеудің болу мүмкіндігімен қамтамасыз етіледі;

  • нақты шаралар мен мәжбүрлеудің түрлері күні бұрын көрсетілген болады;

  • тек қана құқық бұзушының жүріс-тұрысын жан-жақты бағалайды;

  • мемлекетпен бірге қатар жойылады;

  • мемлекеттен бұрын пайда болады;

  • күрделірек құрылымды болады;

  • мазмұнының тым күрделі болуымен сипатталады;


  • дағды арқылы немесе қоғамдық пікір күшімен қамтамасыз етіледі;

  • мәжбүрлеудің шаралары мен түрлері күні бұрын көрсетілмеген болады;

  • адамның жүріс-тұрысы жан-жақты бағаланады;


  • кез-келген қоғамда орын алады.


Корпоративтік нормалар (қоғамдық ұйымдардың нормалары) дегеніміз қоғамдық ұйымдардың қызмет атқаруда мақсаттарына жету үшін жасалған жарғыларында, ережелерінде, шешімдерінде бар болатын, белгіленген жүріс-тұрыс ережелері.



Кесте 5

ҚҰҚЫҚ НОРМАЛАРЫ МЕН КОРПОРАТИВТІК НОРМАЛАР:

Жалпы ерекшеліктері:

Айырмашылығын көрсететін ерекшеліктер:


hello_html_4d470b28.gifhello_html_m7fb0af2a.gifhello_html_259bcb41.gifhello_html_m7fb0af2a.gif

hello_html_63e6ae25.gifhello_html_m7fb0af2a.gifАйқын, нақты жүріс- қамтамасыз ету дәрежесі

тұрыс ережелері болады;


hello_html_63e6ae25.gifhello_html_m7fb0af2a.gifАрнайы актілерде мәжбүрлеу түрлері;

баяндалған болып келеді;

hello_html_63e6ae25.gif құқық нормаларының

hello_html_63e6ae25.gifНормалары жүйеге басымдылығы.

келтірілген болады.















ІІ тарау. ҚҰҚЫҚТЫҚ НОРМА


    1. . Құқықтың қайнар көздері


Қазақстан Республикасы Конституциясының 12-бабында былай делінген:

  1. Қазақстан Республикасында Конституцияға сәйкес адам құқықтары мен бостандықтары танылады және оларға кепілдік беріледі.

  2. Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумысынан жазылған, олар абсолютті деп танылады, олардан ешікім айыра алмайды, заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық актілердің мазмұны мен қолданылуы осыған қарай анықталады.

  3. Республиканың азаматы өзінің азаматтығына орай құқықтарға ие болып, міндеттер атқарады.

  4. Конституцияда, заңдарда және халықаралық шарттарда өзгеше

көзделмесе, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар Республикада

азаматтар үшін белгіленген құқықтар мен бостандықтарды пайдаланады,

сондай-ақ міндеттер атқарады

  1. Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың пайда болуы мен оның әрекет етуіне негіз болатын қозғаушы күштердің мағынасы әңгімеге арқау болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі, үстем таптың (бүкіл халықтың) ерік-жігері және ең соңында қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары21.

12.1. Бұл бап Республикада адам қүқықтары мен бостандықтарын тану мен қорғаудың негізгі ережелері мен принциптерін тану мен қорғаудан тұрады.

Онда еліміздің қүқықтық жүйесінде адамның құқықтары мен бостандықтарын тану институты, сондай-ақ заң шығарушылардың оларды - экономикалық, әлеуметтік, мәдени және саяси-құқьіқтық жағынан қорғалу кепілдігін қамтамасыз ету міндеттемесі бар екендігі танылған. Бұл кепілдіктер әртүрлі нысанда Конституцияның II-бөлімінің келесі бөлімдерінде де жазылған, алайда тұтас алғанда олар сығымдалып түсіндірілген деуге болады. Мысалы, саяси-қүқықтық кепілдіктер айтар-лықтай толық ашылса, әлеуметтік-экономикалык, және мәдени кепілдіктер ықшамдалып берілген22.

12.2. Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің басты ілімі және негізгі принципі ретінде адамның табиғи құқығының теориясы тұжырымдамасы алынған. Сөйтіп, осы нормаға сәйкес заң шығарудың және заң қолданудың басты өлшемі олардың жеке адамның құқықтары мен бостандықтарына сәйкестігі болып табылады. Яғни, осы тармақ мемлекет саясатындағы жүйелік орталықтандырудан жеке бастық орталықтандырудың басымдығын ресми түрде орнықтырды. Ол мемлекеттің бұрынғы кеңестік режимі кезінде үстемдік еткен ұжымдық демократия тұжырымдамасынан ресми түрде бас тартуды білдіреді. Аталған қағиданың іс жүзінде қолданылуына әр заңды және әр заң жобасын гуманитарлық, оның ішінде қоғамдық сараптамадан өткізу және мемлекеттік органдардың қызметіне конституциялық бақылау жасау үшін іргелі негіздер қалау мүмкіндігін жатқызуға болады.

Еліміздің құқықтық жүйесінде бірлестіріліп жүйеленген табиғи-құқықтық теория құқықтың мемлекет қызметінен басымдығын табиғи түрде қамтамасыз етеді, сөйтіп Президентті қоса алғанда лауазымды адамдарға қоғамдық қадағалауды жүзеге асыруға мүмкіндік туады.

12.3. Осы тармақта адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі ерекшеленген. Егер адам құқығы тумысынан жазылған болса, азаматтың құқығы кейін пайда болады. Азаматтың құқықтық мәртебесіне табиғи түрде адам құқығы, сондай-ақ жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың кепілдігі негізіне қызмет ететін, азамат пен оның мемлекеті арасындағы ерекше билік қатынастарын қоғамдық шарттар түрінде белгілейтін саяси қүқықтар мен міндеттер кешені кіреді. Азаматтың мәртебесі, осы аталғандарға қоса, тек құқықтар ұғымын ғана емес міндеттер ұғымын да қамтиды, айталық азамат иеленген саяси билікке деген құқығы осы билікті мемлекеттің осы адамға қатысты құқығының екінші жағы ретінде арнау міндетінің болуы қажеттігімен де ерекшеленеді.

12.4. Конституцияның осы нормасына сәйкес шетелдіктер мен отансыз адамдардың (апатридтердің) Қазақстан Республикасы азаматтарымен әлеуметтік-экономикалық және тиісінше саяси салада азаматтық құқықтары мен міндеттерінің толық теңдігі белгіленген. Әдеттегідей, мемлекет азаматтары барынша кең саяси құқықтық субъектілікті пайдаланады, алайда жекелеген жағдайларда, айталық, дипломатиялық корпус үшін, Республиканың халықаралық келісім жасасуларынан туындайтын ішінара ерекшеліктер болуы мүмкін.

12.5. Осы норма бұзылған жағдайда кері зардаптарға әкеліп соқтыруы мүмкін құқықтары мен бостандықтарын жеке адамның іске асыруының шегін орнықтырады. Бұл, мысалы, басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтары, конституциялық құрылыс және қоғамдық; имандылық. Аталған шектеулер құқықтық практикада жалпыға мәлім шектеулер болып табылады. Мәселе заң қолданушылардың осы шектеуді түсінуіне келіп тіреледі. Орталықтандырылған құқықтық саясат кезінде мұндай түсіндірме бүкіл ел "көлемімде айтарлықтай жеңіл таратылуы да, кеңейтілуі де мүмкін, ол - қорғауды, тіпті жеке адамның құқықтық мәртебесінің өзін биліктің толық жоққа шығаруына мүмкіндік жасайды. Сондықтан аталған ереже тиісті нормативтік актілермен дәл нақтылауды қажет етеді.23

Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабында былай делінген:

1. Әркімің құқық субъектісі ретінде танылуына құқығы бар және өзінің құқықтары мен бостандықтарын, қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға хақылы.

2. Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар.

3. Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар. Заңда көзделген жағдайларда заң көмегі тегін көрсетіледі24

13.1. Конституцияның 13-бабының 1-тармағының нормалары азаматтық заңдарда дамытылған. Конституцияның 13-бабында айтылатын "құқық субъектісі" санаты азаматтардың құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің азаматтық-құқықтық ұғымын құрайды.

ҚР АК-інің 13-6абында азаматтық құқығы және міндеттілік жүктеу қабілеті болудың (азаматтық құқық қабілеті) барлық азаматтар үшін бірдей дәрежеде танылатындығы белгіленген. Азаматтық құқық қабілеті ол туған сәттен бастап болады және ол қайтыс болуымен тоқтатылады.

Азамат Қазақстан Республикасы шегінде де, сондай-ақ шет елдерде де мүлікке, оның ішінде шет ел валютасына меншік құқығына; мүлікті мұралыққа алу және мұралыққа беруге; реслублика аумағында еркін жүру және тұратын орнын еркін таңдауға; Республика шегін еркін тастап шығу және оның аумағына еркін қайта оралуға; заң актілерімен тыйым салынба-ған кез келген қызметпен айналысуға; занды тұлғаны жеке немесе басқа азаматтармен және заңды тұлғалармен бірлесе құруға; заң актілерімен тыйым салынбаған кез келген мәміле жасауға және міндеттемелерге қатысуға; жаңалық ашуға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына және өзге де ой еңбегіне жеке меншік құқығы болуға; материалдык, және моральдық зардаптардың орны толтырылуын талап етуге; басқа да мүліктік және жеке құқықтарды иеленуге құқылы (ҚРАК-інің14-бабы).25

Азаматтың өз іс-әрекеттерімен азаматтық құқықты иелену және оны жүзеге асыру, өзі үшін азаматтық міндеттерді туғызу, оларды орындау (азаматтык, қабілеттілік) оның кәмелеттік жасқа келуімен, яғни жасының он сегізге толуымен толық көлемінде туады.

Заң актілерімен он сегіз жасқа толмай некеге отыруға жол берілген азаматтың әрекет қабілеттілігі толық, көлемінде ол некеге отырған күннен басталады. Егер заң актілерімен өзгеше кезделмесе барлық азаматтың әрекет қабілеттілігі бірдей болады (ҚР АК-інің 17-бабы).26

ҚР АК-інің 18-бабында құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінен айыру мен оны шектеуге жол берілмейтіні туралы ереже белгіленген. Атап айтқанда, заң актілерімен көзделген реттер мен тәртіптен өзге жағдайда ешкімнің де құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігіне шектеу қоя алмайтындығы белгіленген.

Құқық қабілеттілігі мен әрекет қабілеттілігінің заң актілерімен белгіленген шарты мен тәртібін немесе олардың кесіпкерлікпен не өзге қызметпен айналысу құқығын сақтамау тиісті шектеулерді белгіленген мемлекеттік немесе өзге орган актісінің заңсыздығын көрсетеді.

Азаматтың құқықтық қабілеттілігінен немесе әрекет қабілеттілігінен және құқықтық қабілеттілігін немесе ерекет қабілеттілігін шектеуге бағытталған басқа да мәмілелерден толық немесе ішінара бас тартуы, заң актілерімен рұқсат етілгендерден өзге реттерде заңсыз болып табылады.

Азаматтық құқықты қорғау тәсілдері ҚР АК-інің 9-бабында белгіленген. Азаматтық құқықтарды қорғауды: құқықтарды тану; құқық бұзылғанға дейінгі жағдайды қалпына келтіру; құқықты бұзатын немесе оның бұзылуына қауіп төндіретін іс-әрекеттердің жолын кесу; міндеттіліктің іс жүзінде орындалуына үкім ету; шығындарды, айыптарды өтеу; мәмілелерді заңсыз деп тану; моральдық зардаптардың орнын толтыру; құқықтық қатынастарды тоқтату немесе өзгерту; мемлекеттік басқару немесе жергілікті өкілді не атқарушы органдардың заңдарға сәйкес келмейтін актілерін заңсыз немесе қолдануға жатпайды деп тану; азаматтың немесе заңды тұлғаның құқық иеленуіне немесе оны жүзеге асыруына кедергі келтіргені үшін мемлекеттік органнан немесе лауазымды адамнан айып өндірту жолымен, сондай-ақ заң актілерімен көзделген өзге де тәсілдермен сот немесе аралық сот жүзеге асырады.

Бұзылған құқықты қорғау үшін өкімет немесе басқару органына жүгіну, егер заң актілерімен көзделмеген өзге реттерде, құқықты қорғау туралы сотқа жүгінуге кедергі келтірмейді.

Заң актілерімен арнайы көзделген реттерде азаматтық құқықтарды қорғау құқығы бұзылған жеке немесе заңды тұлғалардың тікелей өздері арқылы жүзеге асырылады (өзін-өзі қорғау).

Егер заң актілерімен немесе шарттармен өзгеше көзделмесе құқығы бұзылған адам оған келтірілген зиянның толық өтелуін талап ете алады. Шығындар дегеніміз - құқығы бұзылған адамның өндірілген немесе өндіріліп алынуы тиіс болатын шығындары, оның, жоғалған немесе зақымданған мүліктері (нақты залал), сондай-ақ осы адам, егер оның құқығы бұзылмаған болса айналымның әдеттегі жағдайында ала алатын алынбаған кірістері (жоғалған тиімділік).

Мемлекеттік өкімет органының, өзге де мемлекеттік органның заңға сәйкес келмейтін актілерін шығаруы, сондай-ақ осы органдардың лауазымды адамдарының іс-әрекеттері (әрекетсіздігі) нәтижесінде азаматқа немесе заңды тұлғаға келтірілген зиянды Қазақстан Республикасы немесе тиісінше әкімшілік-аумақтық бірліктің өтеуі тиіс.

Егер жолсыздықтан құқықтық зардап шегу тәртіп бұзушының кінәсінен болса, заң актілерілнен кезделгеннен басқа реттерде оның кінәлілігі жорамалданады.

Қажетті қорғану үғымы 1997жылғы 16 шілдеде Парламент қабылдаған Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 32-бабында беріледі. Атап айтқанда, қажетті қорғаныс жағдайында, яғни қорғанушынын, немесе өзге адамның жеке басын, тұрғын үйін, меншігін, жер учаскесін және басқа құқықтарын, сондай-ақ қоғамның немесе мемлекеттің қоғамдық қауіпті қол көтерушіліктен заңмен қорғалатын мүдделерін қол көтерушіге зардап келтіру арқылы қорғау, егер бұл ретте ол қажетті қорғаныс шегінен шығып кетпесе оның қол көтерген адамға келтірген зардабы қылмыс болып табылмайды.

Қажетті қорғаныс құқығына, олардын,кәсіптік немесе өзгелей арнайы дайындығына және қызмет жағдайына қарамастан, барлық адамдар тең дәрежеде құқылы. Бұл құқық адамға қауіпті қол сұғушылықтан құтылып кету не көмек сұрап басқа адамдарға немесе мемлекеттік органдарға жүгіну мүмкіндігіне қарамастан беріледі.

Қол көтерушіге зардап шектіру мұқтаждығы болмаған жағдайда айқын шамадан тыс зардап шектіру нәтижесінде қорғанудың қол көтерудің қоғамдық қауіптілік сипаты мен деңгейіне сәйкес келмеуі қажетті қорғаныс шегінен шығып кету деп танылады. Мұндай шектен шығу тек қасақана зар-дап шектірген реттерде ғана қылмыстық жауаптылыққа тартылады.

Құқық негізі жөнінде әңгімелегенде, бәрінен бұрын құқықтың пайда болуы мен оның әрекет етуіне негіз болатын қозғаушы күштердің мағынасы әңгімеге арқау болады. Мұндай қозғаушы күштер мемлекеттің құқық шығармашылық ісі, үстем таптың (бүкіл халықтың) ерік жігері және ең соңында қоғамның материалдық тұрмыс жағдайлары.

Бұл тұрғыдан құқық негіздерін кең мағынада түсіндіреді. Сондай бола тұрса да «құқық негіздері» дегеніміз – қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми түрде бекітілген, жалпыға бірдей міндетті, мемлекет қамтамасыз ететін қоғамның ерік-жігері.

Әдетте құқық негіздері төрт түрге бөлінеді: құқықтың әдеттері,сот прецеденттері (үлгілері), құқықтық келісім-шарттар, нормативтік-құқықтық актілер.

Құқықтық әдеттер – қоғам өмірнен шыққан, адамдардың қарым-қатынасын реттейтін, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін ресми түрде бекітілетін әдет-ғұрыптар.

Кезінде қазақ даласында құқықтық әдет-ғұрыптар қоғамдық қатынастардың негізгі реттеушісі болған.

Оған дәлел «Қасым ханның қасқа жолы» (XV ғ.), “Есім ханның ескі жолы” (XVI ғ.), Тәуке ханның “Жеті жарғысы” (XVIІІ ғ.). Сонымен қатар қазақ қоғамында билердің үлгі шешімдері де қазақтың ұлттық құқықтық әдеттерін дамытқан. Қиыннан қиыстырып тапқан билердің шешімдері ұқсас істерді қарағанда күші бар құқықтық норма ретінде пайдаланылған. ХІХ ғасырдың билер съезінде қабылданған ережелерде құқықтық нормалар жазылып, нормативті актілер ретінде пайдаланылған. Солармен қатар қазақ қоғамында ежелден қалыптасқан құқықтық әдеттер де қоғамдық қатынастардың реттеушісі болып отырған.

Құқық прецеденті – жоғары мемлекет (сот) органдары қабылдаған нақты шешім. Осы шешім төменгі мемлекет (сот) органдарына ұқсас істерді шешкенде негіз болады. Құқық прецендентінің шыққан елі – Англия. Қазіргі заманда құқық прецеденті Англия, АҚШ, Үндістан, Австралия мемлекеттерінде құқықтың негізгі қайнар көзі болып табылады.

Құқықтық келісім-шарт екі немесе көп жақтың өз еркімен жасалған, ресми түрдет бекітілген, мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін келісім-шарт.