Тақырыбы

§4.2 Қанықпаған көмірсутектер. Этилен

уақыты

Білімділік мақсаты:

дамытушылық:

тәрбиелік:

Оқушылардың қанықпаған көмірсутектер -алкендердің қасиеттері және алынуы туралы алған білімдерін тереңдету; πσ

алкендердің реакцияға қабілеттігіне молекуладағы қос байланыс және π-байланыстың әсері,олардың изомерлері мен гомологтарының формуласын құрастыру,химиялық қасиеттері мен алынуын сипаттайтын  химиялық реакция теңдеулерін құрастыра білу;

сабақ уақытын бағалауға үйрету,еңбекқорлыққа және пәнге қызығушылығын арттыру.

Сабақ типі:

Аралас сабақ

Сабақ өткізілу түрі:

мұғалімнің түсіндіруі, 11-ЕТЖ-1, 11-ДДТ-3 жаттығулар  орындау,фронталды сұрақтар; нашар үлгерушілермен жұмыс, лабораториялық тәжірибе, 11-Б-1көру

Құралдар мен реактивтер:

Кітап,  дәптер, интерактивті тақта , молекула жасауға арналған шариктер,  11-Б-1; 11-ДДТ

Ұйымдастыру

кезеңі:

(Сабақтың мақсаты мен кезеңдерін анықтау.)

  -сабақта  қалыпты жұмыс істеуге мүмкіндік жасау ;

  -оқушыларды психологиялық дайындау.

Амандасу.Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру. Оқушылардың көңілін сабаққа аудару. Сабақтың  жалпы мақсатын ашу ,оны өткізу жоспарын көрсету.

1-2

Үй тапсырмасын тексеру кезеңі: 

Сабақтың  білімділік мақсаты:

-үй тапсырмасының дұрыс, толық орындалғанын тексеру ;

-білімдеріндегі кеткен кемшіліктерді,тапсырма орындау барысында қиындықтарды анықтау ;

-кеткен кемшіліктерді жою.

Айналым бойынша жаттығу тексеру.

2.Нашар үлгерушілермен жұмыс:  карточкамен   жұмыс.

2-3

Жаңа сабақты түсіндіру кезеңдері:

Білімділік міндеттері:  

Берілген материалды оқушылардың қабылдауын есте сақтауын қамтамасыз ету;  

- оқушылардың білімді қабылдауына,алған білімнен қорытынды шығаруға,жүйелеуге қажетті  түрлі әдіс –тәсілдерді үйрету;

- оқушылардың білімді қайта жаңғырту әдістерін қабылдауы;берілген оқу материалын өз бетінше ұғынуға ,түсініктерді ,заңдарды, анықтамаларды философиялық тұрғыдан түсінуге көмек жасау.                                                           

              1.Кітаппен өз бетінше жұмыс ( 94,  100бет).

      Физикалық қасиеттері.Қолданылуы      

 2.  Мұғалімнің түсіндіруі:

           Алкендердің алынуы:

1. Алкандарды крекингілеу  :                t

                              С8Н18   -------- С4Н10    +  С4Н8

2. Алкандарды дегидрлеу:

                             Н3С---СН3------- С Н2==С Н2  +  Н2

3.Спиртерді дегидратациялау :   

                                                 H2SO4, t

                           Н2 С---С Н2 ---------------СН2 ==СН2 + Н2О

                                 1     1

                                 Н    ОН

4. Галогеноалкандарды дегидрогалогендеу:

                           Н2 С---С Н2---------------- СН2 ==СН2 + НС1

                                 1    1

                                Н    С1

1. Галогентуындыларға спирт қатысында натрий гидроксидімен әрекеттестіру

H₃C-CH₂-CH₂Br +NaOH=  H₃C-CH=CH₂+NaBr+H₂O

2. Спирттерді  су тартатын заттармен әрекеттестіру.

                                Н2SО4

H₃C-CH₂-CH₂ОН    =        CH₂= CH₂    + H₂O

3. Zn және Mg- ді  дигалогентуындылармен әрекеттестіру.

4. Ацетиленді көмірсутектерді гидрлеу.Белсендігі төмен катализатор               ( Fe) қатысында.

CH     CH + H₂=   CH₂= CH₂    

Зайцев ережесі:  су немесе галогенсутек бөлінгендесутек атомы аз орыннан сутек атомы бөлінеді.

3.   Қанықпаған көмірсутектердің химиялық қасиеттері:

Тотығу:

А)  Жану реакциясы. Көптеген реакциялар біздің айналамызда жүріп жатады ,бірақ оларды байқай бермейміз.

     СН2 ==СН2 +3 О2  -----2СО2  +2Н2О 

Б)  Жартылай тотығу реакциясы:  

                Н    Н                                             Н   Н

                 1    1                                              |     |

            Н-С= С-Н   +О2   +Н2 О-----------Н-С---С-Н

                                                                       |     |

                                                                      ОН ОН     (этиленгликоль)

В)  Қосылу реакциясы: бұл қанықпаған көмірсутектерге тән реакция  Алкендердің химиялық қасиеттері қос байланыспен анықталады. п-байланыста электрон бұлты байланыстың екі жағында теңдей таралады . Этиленде   π –байланысқа қарағанда σ –байланыс мейлінше берік.

         Н          Н       +     -                 Вr +          -                  Н  Вr

             С=С       + Вr : Вr---------Н-С-С-Н   +Вr---------Н-С--С-Н

         Н          Н                                 Н  Н                             Вr Н

                                                                                Дибромэтан  (С₂Н₄Вr₂)

Бұл алкендердің сапалық реакциясы.

Галогендерді қосып алу.

CH₂=CH-CH₃+Cl₂ =  CH₂Cl-CHCl-CH₃  

Сутекті қосып алу.

CH₂=CH-CH₃+Н₂= CH₃-CH₂-CH₃

Галогенсутекті қосып алу

CH₂=CH-CH₃+НCl= CH₃-CHCl-CH₃

Қосылу Марковников ережесі бойынша қосылады( сутек ,сутек атомы көп көмірсутек атомына қосылады)

Суды  қосып алу

CH₂= CH₂    + H₂O= CH₃-CH₂ОН    

1.      Калий перманганатымен бейтарап немесе әлсіз сілті ортада тотықтыру

2.       (Вагнер реакциясы)

Марковников ережесі: при присоединении  галогеноводородов к симметриялы емес алкендер галогенсутектерді қосып алғанда сутек атомы қос байланыс тұрған жердегі сутек атомы көп көмірсутекке қосылады,ал галоген сутек атомы аз жерге қосылады. 

                       Н    Н   Н                                   Н    Н   Н

                 Н--С==С---С—Н +Н--I--------Н—С—С—С—Н

                                    Н                                   Н    I     Н

Бұл молекуладағы атомдардың өзара әсері.

****    С3Н6+ Н2---------С3Н8    - гидрлеу реакциясы,   гидрлеу реакциясын зерттеуде Дм.Вл. Сокольскийдің еңбегінің маңызы зор.

  В) Полимерлену  реакциясы

                                          УК сәулелер

                 nСН2 ==СН2   ------------ (…СН—СН--…)

                                                                                       п

Егер температура 1000 С-тан жоғары , онда мынадай реакция жүреді:    2С2Н4 ------------Н3С—СН3  +3 Н2   (дегидрлеу реакциясы)  

 Алкендерге жалпы формуласы CnH2n,бір қос байланысы бар органикалық қосылыстар. Гомологтары кәдімгі жағдайда- газдар, С₅ –тен бастаптөменгі температурада қайнайтын сұйықтықтар. Барлық алкендер іс жүзінде суда ерімейтін ,бірақ спирттен басқа органикалық еріткіштерде жақсы еритін ,суға қарағанда тығыздығы аз .

Кейбір алкендердің физикалық қасиеттері

 Формуласы           Аталуы                      Тбалқ..0С            Тқай.0С

CH₂=CH₂                этилен                              -169              -104

CH₃CH₂=CH₂         пропилен                          -185               -47

CH₃CH₂CH₂=CH₂     бутен-1                          -130               -5

CH₃-CH=CH-CH₃ (цис)цис-бутен-2.             -139               +4

CH₃-CH=CH-CH₃ (транс)    транс-бутен-2   -105               +1

(CH₃)₂C=CH₂           изобутилен                     -140                -7

5. Алкендердің номенклатурасы.

ИЮПАК ережесі бойынша сәйкес акандардың- ан жұрнағының орнына -ен  жұрнағы жалғанады.

 бутен-1

CH₃CH₂CH₂=CH₂

3-пропилгептен

CH₃-CH=CH-CH₃

Радикалдар алкандар сияқты нөмірленеді.

этилен    СН2 ==СН2                       пропилен CH₃CH₂=CH₂

                                   изобутилен

                           CH₃CH₂CH=CH₂

                                   CH₃

Алкендерден түзілген көмірсутек радикалына –енил журнағына айналады. Кейбір алкенді радикалдарда жүйелеу номенклатурасының орнына тривиалды атауларын қолдануға рұқсат етіледі:

CH₂=CH-                                                    CH₃CH₂=CH-

аллил,  винил,                                            2-пропенил этенил

                               CH₂=CH- CH₃-

                                         C₃H₇

                    изопропенил, 1- метилэтенил

Қос байланыс түзетін қанықпаған көміртек атомымен байланысқан сутек атомын винил атомы деп те атайды.

Алкендердің қолданылуы.

1. Пластмассаны алу –, труба, пленка,ыдыстар жасау;

2. Этанолды алу –органикалық синтезде еріткіш ретінде қолданылады.;

3. Этиленгликолды алу – антифриз – қату температурасын төмендетеді.

4. Этилен теплицаларда жеміс- жидектердің өнімділігін арттыру үшін қолданылады.;

5. Алкендеры синтетикалық каучук өнеркәсібінде қолданылады.

6.Сірке қышқылы өнеркәсібінде қолданылады.     

16-17

Жаңа сабақты қалай қабылдағанын

алғашқы тексеру кезеңі:

Білімділік мақсаты:

1.  - оқылған материалды оқушылардың дұрыс меңгергенін анықтау;

    -алғашқы берілген түсінікте кеткен кемшілікті анықтау;

Дәптермен жұмыс- жазғандарын тексеріп,мына ұғымдарды бекіту

 « гидрлеу,  дегидрлеу,  гидратациялау, тотығу,  полимерлену реакциялары,  Зайцев,  Марковников ережелері.

9-10

Білімді қорытындылау және жүйелеу:   

-тапсырмаларды оқушылар өз бетінше орындайтындай дәрежеге жеткізу;

-оқушылар білімі мен сыныптың ерекшелігіне қарай отырып тапсырманың күрделілігін анықтау;  

Жаттығу 11-ЕТЖ-1. 90бет.     №2.7;  2.22; 2.25 ; 2.26.  11-Б-1 көрсету.

4-5

Білімді тексеру және өз бетінше тексеру кезеңі: 

-оқушылардың өтілген материалды қаншалықты дұрыс  меңгергенін анықтау;

Оқушылардыңіс-әрекеті мен біліміндегі олқылықтарды анықтау.Кеткен олқылықтардың   себебін анықтау.

-оқушылардың өзін –өзі бағалау қабілеттерін дамытуға жағдай жасау.

1. Дәптерге жазғандарын тексеру
2.  Жаттығулар орындау

3.40  жаттығу (11-ЕТЖ-1)  105бет.

Берілгені:  пропен  С3Н6

Табу керек.  Д(Н2),  Д(ауа)-?

                                                  Шешуі:

1. М(С3Н6)==42

2.  42 = х*2        х=21;

     42 = х*29      х=1,4                                                                 Жауап: 21;  1,4

 3-47 жаттығу(11-ППР-1)  106бет:

  С +  2Н2 == СН4

 2 СН4 ======  С Н2==С Н2  + 2Н2

                            УК сәулелер

    nСН2 ==СН2   ------------ (…СН—СН--…)n

   3-21жаттығу:

1-2

Үй тапсырмасын беру кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушыларға  үй тапсырмасының берілу мақсаты ,мазмұны шығарылу жолы түсінікті болуын қамтамасыз ету

1. Үй тапсырмасын орындауға берілетін нұсқаулар.

  Параграф  4.2- оқу,  №13жатт.

2.Дәптерге жазғандарын тексеру .

1-2

Сабақ қорытындысын шығару кезеңі.

- жекелеген оқушылар мен сынып жұмысына баға беру.Сабақтың кемшілігі мен қорытындысын шығару. Баға қою.  

1-2

  Рефлексия кезеңі:

Білімділік міндеттері:

-оқушы мен мұғалім арасындағы дұрыс қарым қатынасты тудыру.

-оқушылардыңөзін өзі басқару және басқа адамдармен дұрыс қарым –қатынас принципін үйрету.

1-2