Маңғыстау облысының білім басқармасы Қарақия ауданы бойынша білім бөлімі «№6 жалпы білім беретін мектеп» КММ

МАҚАЛА

Тақырыбы: «Психикалық дамуы тежелген балалардың танымдық белсенділігін коррекциялық ойындар арқылы дамыту»

Бағыты: Арнайы педагогика және дефектология

Секциясы: Инклюзивті білім беруді дамыту

Орындаған: Бақытқали Салтанат Бақытқалиқызы                                                                   «№6 жалпы білім беретін мектеп» КММ

Дефектолог мұғалімі
Санаты: Модераторлыққа үміткер

Құрық ауылы 2025 -2026жылы

КІРІСПЕ

Қазіргі таңда білім беру саласындағы ең маңызды мәселе — ерекше білім беруді қажет ететін балаларға сапалы көмек көрсету. Соның ішінде психикалық дамуы тежелген (ПДТ) балалармен жұмыс істеу дефектолог маманынан үлкен шыдамдылық пен ізденісті талап етеді. №6 жалпы білім беретін мектептегі менің көпжылдық тәжірибем көрсеткендей, ПДТ балалардың оқуға деген ынтасы өте төмен болады. Олар тез шаршайды, зейіні бір жерде тұрмайды және есте сақтау қабілеті әлсіз келеді. Осы мәселені шешудің ең тиімді жолы — сабақты тек кітаппен емес, қызықты коррекциялық ойындармен өткізу.

Бұл мақаланың өзектілігі де осында. ПДТ бала «мен аурумын» немесе «қолымнан ештеңе келмейді» деген қорқынышпен мектепке келеді. Біздің міндетіміз — сол қорқынышты ойын арқылы жеңіп, баланың танымдық белсенділігін ояту. Мақалада мен өзім күнделікті сабақта қолданып жүрген, нақты нәтиже берген әдістерімді бөлісемін. Бұл әдістер тек баланың көңілін көтеру үшін емес, оның миын іске қосу, есте сақтауын жақсарту және зейінін тұрақтандыру үшін қажет.

Тәжірибелі маман ретінде айтарым, егер біз баланы жастайынан осындай ойын технологияларымен шынықтырмасақ, оның болашақта қарапайым бағдарламаны меңгеруі қиын болады. Сондықтан бұл жұмыс тек дефектологтың кабинетінде қалып қоймай, мектеп пен ата-ана арасындағы ортақ іске айналуы тиіс.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. ПДТ балалардың зейінін тұрақтандыруға арналған коррекциялық ойындар

Психикалық дамуы тежелген балалардың басты ерекшелігі — зейіннің тұрақсыздығы. Олар сабақ үстінде тез жалығып, басқа нәрсеге алаңдап кетеді. Сондықтан мен өз тәжірибемде зейінді шоғырландыруға арналған келесі ойындарды міндетті түрде қолданамын:

·         «Шулы суреттер» әдісі: Бұл әдісте бірнеше заттың контуры (алма, алмұрт, пышақ, қасық) бірінің үстіне бірі басылып салынған. Бала сол «шудың» ішінен мен айтқан нақты бір затты тауып, оның шетін қарындашпен сызып шығуы керек. Бұл ойын баланың көру зейінін дамытады және ұсақ моторикасына оң әсер етеді.

·         «Айырмашылығын тап»: Екі суреттің арасындағы 5-7 айырмашылықты табу. Бұл қарапайым көрінгенімен, ПДТ бала үшін үлкен еңбек. Ол әрбір детальға үңілуді үйренеді.

2. Есте сақтау қабілетін арттырудағы мнемотехниканың рөлі

ПДТ балаларға ауызша айтылған ұзақ нұсқауды немесе мәтінді есте сақтау өте қиын. Олар ақпаратты құлағымен емес, көзімен көргенде жақсы қабылдайды. Мен №6 мектептегі сабақтарымда мнемокестелерді кеңінен қолданамын.

·         Мәселен, «Жыл мезгілдері» тақырыбын өткенде, құрғақ сөзбен айтпай, әр сөйлемге бір сурет қоямын: «Күн суытты» (көк бұлт), «Жапырақтар сарғайды» (сары жапырақ), «Құстар ұшып кетті» (құстың бейнесі).

·         Бала осы тізбекке қарап отырып, мәтінді оңай есіне түсіреді. Бұл әдіс баланың сөйлеу тілін дамытып, сөздік қорын байытуға көмектеседі.

3. Танымдық белсенділікті арттырудағы кинезиологиялық жаттығулар

Сабақтың 15-20 минутында ПДТ баланың шаршауы басталады. Осы кезде мен «Ми гимнастикасын» жасаймын. Бұл жаттығулар мидың оң және сол жарты шарларының байланысын жақсартады.

·         «Құлақ-мұрын» жаттығуы: Бала оң қолымен мұрнын, сол қолымен оң құлағын ұстайды. Сосын шапалақ ұрып, қолдарын тез ауыстырады.

·         «Саусақтар сәлемі»: Бас бармақ кезекпен басқа саусақтармен «сәлемдеседі» (тиіп шығады). Бұл жаттығулар баланы сергітіп, сабақтың екінші бөліміне зейінін қайта жинауға мүмкіндік береді.

4. Логикалық ойлауды дамытуға арналған дидактикалық материалдар

Логикалық ойлау ПДТ балаларда өте баяу дамиды. Олар заттарды топтастыруға (классификация) қиналады. Осы мақсатта мен «Төртінші артық» және «Сериялық суреттер» әдістерін пайдаланамын.

·         «Төртінші артық»: Үш үй жануары және бір жабайы аңның суретін беремін. Бала артығын тауып қана қоймай, «неге артық?» деген сұраққа жауап беруі керек. Бұл баланың ойлау қабілетін, себеп-салдарды түсінуін шыңдайды.

МАТЕРИАЛДАР МЕН ӘДІСТЕР (Диагностика)

Түзету жұмысының нәтижесін білу үшін мен оқу жылының басында және соңында диагностика жүргіземін.

·         Бақылау әдісі: Баланың сабаққа қатысуы, нұсқауларды орындау жылдамдығы.

·         Диагностикалық тестілер: П.Я. Гальперин бойынша зейінді тексеру, есте сақтау көлемін анықтау. Біздің мектептегі ПДТ сынып оқушыларының көрсеткіштері осы ойын технологияларын қолданғаннан кейін айтарлықтай жақсарды. Егер жыл басында бала 2-3 минут қана зейін қоя алса, жыл соңында бұл көрсеткіш 10-12 минутқа дейін ұзарды.

НӘТИЖЕЛЕР МЕН МОНИТОРИНГ

Осы ойындарды жүйелі түрде өткізген соң, мен №6 мектептегі балалардың дамуын тексердім.

·         Балалардың сабаққа қызығушылығы артты.

·         Бұрын 5 минут та отыра алмайтын бала, қазір 15-20 минут тапсырманы ынтамен орындайды.

·         Сөздік қоры көбейіп, суретке қарап әңгіме айта бастады.

ҚОРЫТЫНДЫ ЖӘНЕ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ҰСЫНЫСТАР

Психикалық дамуы тежелген (ПДТ) балалармен жүргізілетін түзету-дамыту жұмыстарын қорытындылай келе, танымдық белсенділікті арттырудың ең тиімді жолы — оқу процесін баланың жас ерекшелігіне және психофизикалық мүмкіндіктеріне бейімделген ойын технологияларымен ұштастыру екендігіне көз жеткіземіз. ПДТ балалардың танымдық сферасындағы кемшіліктер (зейіннің шашыраңқылығы, есте сақтау көлемінің тарлығы, логикалық операциялардың баяулығы) тек қана академиялық оқытумен жойылмайды. Ол үшін арнайы бағытталған, жүйелі коррекциялық жұмыс қажет.

Зерттеу нәтижесінде жасалған негізгі түйіндемелер:

1.      Мотивациялық фактор: Ойын элементтері мен мнемотехникалық тәсілдерді қолдану ПДТ баланың «оқуға қорқынышын» жойып, оның «жетістік жағдайына» (ситуация успеха) енуіне мүмкіндік береді. Бала ойын барысында өзінің кемшіліктерін сезінбей, тапсырманы қызығушылықпен орындайды.

2.      Жүйелілік принципі: Танымдық белсенділікті арттыру — бір реттік әрекет емес. Сабақ сайын қолданылатын кинезиологиялық жаттығулар мен ми гимнастикасы баланың жүйке жүйесін қалпына келтіріп, оқу материалын қабылдауға дайындайды.

3.      Кешенді тәсіл: Дефектологтың жұмысы мектеп психологы, сынып жетекшісі және ата-анамен тығыз байланыста болғанда ғана тұрақты нәтиже береді. Ата-ананың үй жағдайында баламен түзету ойындарын жалғастыруы — даму динамикасын жеделдететін негізгі фактор.

Тәжірибелі маман ретінде әріптестеріме ұсынатын әдістемелік кеңестер:

·         Көрнекілікті арттыру: ПДТ балалар үшін «көру — естуден» жоғары тұрады. Сондықтан әрбір сабақта мнемокестелер мен пиктограммаларды қолдануды әдетке айналдыру қажет.

·         Жекешелендіру: Баланың шаршау деңгейін үнемі бақылап, тапсырмаларды «қарапайымнан күрделіге» принципі бойынша бөліп беру маңызды.

·         Эмоционалдық қолдау: Ерекше бала үшін мұғалімнің жылы қабағы мен әрбір кішкентай жетістігін мадақтауы — оның дамуына серпін беретін ең үлкен стимул.

Түйіндей айтқанда, психикалық дамуы тежелген балаларды оқыту мен тәрбиелеу — дефектологтан үлкен шыдамдылықты, кәсіби шеберлікті және үнемі жаңа технологияларды іздестіруді талап етеді. Біздің №6 жалпы білім беретін мектептегі инклюзивті ортаны дамыту бағытындағы еңбегіміз әрбір баланың қоғамда өз орнын тауып, тұлға ретінде қалыптасуына жол ашады.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1.      Абдіманұлы О., Досанова Н.Ж. Kazakh poetry of the early XX century in the context of the world poetic tradition // ҚазҰУ Хабаршысы. Филология сериясы. № 2 (182). 2021. Б. 96–106.

2.      Айтбайұлы Ө. Қазақ әдеби тілі терминологиясының кейбір мәселелері // ҚазССР ҒА Хабарлары. Филология сериясы. 1984. №4. Б. 1–8.

3.      Ғалиев Ғ., Болғанбаев Ә. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. Алматы: Сөздік – Словарь, 2006. 264 б.

4.      Jackson, L.M. (2019). The psychology of prejudice: From attitudes to social action (2nd ed.). American Psychological Association.

5.      Nurtazina, Ye. (2013). Effective Communicative Strategies and Tactics in Verbal Aggression Situations. World Applied Sciences Journal, 24(6), 822–825.