Инфоурок / Школьному психологу / Конспекты / "Баланың сөйлеу тілінің даму кезеңдері." тақырыбындағы баяндама

"Баланың сөйлеу тілінің даму кезеңдері." тақырыбындағы баяндама

Курсы профессиональной переподготовки
124 курса

Выдаем дипломы установленного образца

Заочное обучение - на сайте «Инфоурок»
(в дипломе форма обучения не указывается)

Начало обучения: 22 ноября
(набор групп каждую неделю)

Лицензия на образовательную деятельность
(№5201 выдана ООО «Инфоурок» 20.05.2016)


Скидка 50%

от 13 800  6 900 руб. / 300 часов

от 17 800  8 900 руб. / 600 часов

Выберите квалификацию, которая должна быть указана в Вашем дипломе:
... и ещё 87 других квалификаций, которые Вы можете получить

Получите наградные документы сразу с 38 конкурсов за один орг.взнос: Подробнее ->>

библиотека
материалов

Баланың сөйлеу тілінің даму кезеңдері.

1.Сөйлеу тілі шыққанға дейінгі кезеңнің сипаттамасы.

2.Сөйлеу тілі шыққан кезеңнің сипаттамасы.

Баланың сөйлеу тілі туа біткен процесс емес екенін көптеген авторлар дәлелдеген.Ол онтогенез барысында адамның әлеуметтік дамуымен байланысты.Сөйлеу тілдің дамуы мидің орталықтарының және оларды жалғайтын жолдарының қалпына, баланың ой-өрісі мен дене дамуына байланысты болады.

Баланын сөйлеу тілі дамуын екі негізгі кезеңге бөледі: сөйлеу тілі шыққанға дейінгі (баланың туылған кезінен бір жасқа дейін) және сөйлеу тілі шыққан кезең.(бір жастан кейін).

Сөйлеу тілі шыққанға дейін кезеңді дайындық кезең деп атайды.Өйткені бұл кезде сөйлеу тілін меңгеруге дайындық жүреді.Баланың туылған кезінен бастап дауыс реакциялары пайда болады.Олар айқай және жылау.Бірақ бұлар әліде адамның сөйлеу тілінің дыбыстарынан бөлек.Сонда да айқай да жылау да сөйлеу аппаратының үш бөлігінің (демалу, дауыс шығару,артикуляция бөлігі) әр түрлі қимылдарының дамуына әсер тигізеді.Екі аптадан кейін бала айналасындағы сөйлеген адамның дауысына назар аударады,жылауын қояды,өзіне сөйлегенде «тыңдайды».Бір айдың аяғында баланы әлдилеп жұбатуға болады.Сөйлеген адамға басын бұрып және оның артынан көзімен қарайтын болады.Интонацияға реакция береді: жылы және қатты сөйлегенді сезеді.Бұл кезде баланың гуілдеі әр түрлі интонациямен шығады.Ең бірінші пайда болатын дауысты дыбыстар (а,о,у,э).Содан кейін еріндік дыбыстар (б,п,м) пайда болады.Бұл физиологиялық ему процесіне байланысты.Ең соңында шығатын артқытілдік дыбыстар(к,г,х).Бұл физиологиялық жұту процесіне және тілдің түбінің көтеріңкі болуына байланысты (баланың шалқасынан жатуы).Гуілдеу баланың еркіне байланысты емес.Ол өз бетімен пайда болады (рефлекторлы).Баланың 5-6 айында былдыр пайда болады.(ба-ба-ба,ма-ма-ма,па-па-па,т.б)

Былдыр дегеніміз белгілі дыбыстық комплекстердің,дауыссыз және дауысты дыбыстардың тіркестерінің пайда болуы.Гуілдеу мен былдыр қарым-қатынас қызметін атқармайды.

7-8 айында бала ересектердің сөйлеу тіліне еліктейді.Бала естіген дыбыс тіркестерін заттармен және олардың іс-қимылдарымен сәйкестендіреді (тик-так,бух,бах). Бала міндетті түрде айналада тек қана дұрыс сөйлеу тілін есту керек.Бірақ бала әлі де ситуацияға,интонацияға,сөзге бірге реакция береді.

Ал 10-11 айында сөздің өзіне реакция беретін болады (ситуацияға және интонацияға сүйенбей ақ).Бірінші жылдың аяғында балада алғашқы сөздер пайда болады.Осы кезеңде баламен жиі қарым-қатынаста болу керек.Баланың сөйлеу тілінің дамуы оның жеке ерекшеліктеріне байланысты.Бір бала бірнеше сөз айта алатын болса, екінші бала он шақты сөз қолданады.Бұл баланың сиптоматикалық жағдайына,нерв жүйелерінің түріне, тәрбиесіне, т.б байланысты.Баланың алғашқы сөздері шыққаннан бастап дайындық кезеңі аяқталады.

Сөйлеу тілі шыққан кезең өзара үш кезеңнен тұрады.Мектеп жасына дейінгінің алдыңғы кезеңі бір жастан үш жасқа дейін созылады.Сөйлеу тілі оны құрайтын компоненттері бойынша дамиды: дыбыс айтуы,сөздік қоры,грамматикалық құрылысы.

Сөйлеу тілінің фонетикалық жағының дамуында баланың күнделікті еститін сөйлеу тілінің маңызы зор.Бала осы кезде тек қана дұрыс сөйлеу тілін естуі керек.Бұл кезеңде бала дыбыстарды алмастырып,шатастырып,бұзып айтады,немесе мүлдем айтпайды.

Баланың бірінші сөздері жалпылама мағынада қолданылады (бір сөзбен немесе дыбыс тіркестерімен бала затты,сезімін,өтінішін білдіреді).Мысалы, «су» деген «мынау су», «су бер», «су суық» дегенді білдіруі мүмкін.Баланы тек ситуацияға қарай түсінуге болады.Сондықтан бұны ситуациялық сөйлеу деп атайды.Бұндай сөйлеуде бала жест және мимика көп қолданады.Баланың сөздік қорының дамуы 2-3 жастың арасында белсенді болады.Әр түрлі авторлар баланың сөздік қорының толуы жайында әр түрлі сандық мәліметтер береді.Ең көп таралған мәліметтер мынандай:

1ж. 6 айда – 10-15 сөз;

2ж. соңында – шамамен 300 сөз

3ж.қараған шағында -1000 сөздің көлемінде.

3 жасқа қараған шағында балада сөйлеу тілінің грамматикалық жағы қалыптаса бастайды.Алғашқыда бала өзінің өтініштерін бір сөзбен білдіреді,содан кейін қарапайым фразалармен.(«Апа Мина шай іш»-Апа,Амина шай ішеді.).

Осы кезеңде балалардың ересектерді түсінуі сөйлеу қабілетіне қарағанда жоғары болады.

Келесі кезең-мектеп жасына дейінгі (3 жастан 7жасқа дейін).

Сөйлеу тілінің фонетикалық жағының қалыптасуының ерекшеліктері:3 жаста «ш», «ж», «ч», «щ» дыбыстары «с», «з» дыбыстарына, «щ» дыбысы «ч», «ть», кейде «т», «д» дыбыстарына алмастырып айтылады.Ысқырық дыбыстарды айтқан кезде тісаралық, тістөңіректік («т», «д»), еріндік тістік («ф», «в») сигматизм байқалады. «Р», «л» дыбыстары «й», «ль» дыбыстарына, «қ», «г», «х» дыбыстары «т» немесе «д»дыбыстарына алмастырып айтылады.

Ысқырық, ызың және «к», «г», «х» дыбыстары 5-6 жастағы балада қалыптасқан болуы керек.Ал артикуляциясы күрделі «р» дыбысы 7 жасқа дейін қате айтылуы мүмкін.

Сөйлеу тілінің сөздік қорының дамуы:алғашқыда бала тек қана сөздің номинативтік функциясын меңгереді.Сонымен қатар етістіктерді қолдана бастайды.Кейін басқа да грамматикалық категорияларды игереді: сын есім,есімдік, үстеу.А.Н.Гвоздевтің айтуы бойынша 3 жастағы балада грамматикалық негізгі категориялары толық қалыптасады.4 жастағы бала өз тілінде жай және күрделі сөйлемдерді қолданады.5 жастағы бала қосымша сұрақтарсыз тыңдаған әңгіменің мазмұнын өз бетімен айтып бере алады.

Осы жаста баланың фонематикалық қабылдау қабілеті де дамиды: алғашқыда бала дауысты және дауыссыз дыбыстарды, кеін жұмсақ қатты дауыссыздарды, сонорлы, ысқырық, ызың дыбыстардыажырата бастайды.4 жасында қалыпты дамыған бала ана тілінің барлық дыбыстарын ажырата алуы керек, яғни оның фонематикалық қабылдау қабілеті толығымен дамыған болуы қажет.

Сөйлеу тілінің грамматикалық құрылысының дамуы үш кезеңнен тұрады: аморфты түбір сөздерден тұратын сөйлемдер (1 кезең), сөйлемнің грамматикалық құрылысын игеру (2 кезең), ана тілінің морфологиялық жүйесін игеру (3 кезең).

Мектеп жасындағы кезең (7-17 жас).

Бұл кезеңде баланың сөйлеу тілінің дамуының ерекшелігі – сөйлеу тілін саналық түрде игеруі.Балалар дыбыстық талдауды, грамматикалық ережелерді толығынан меңгереді.Сөйлеу тілінің жаңа түріне –жазбаша сөйлеу тіліне бастаушы роль беріледі.

Сонымен, мектеп жасында баланың сөйлеу тілінің қайта құрылуы байқалады – тіл дыбыстарын қабылдап, ажыратудан бастап сөйлеу тілінің барлық құралдарын саналы түрде қолдануы.

Әрине, әр кезең келесі кезеңге бір қалыпты ауысады.Баланың сөйлеу тілінің дамуы қалыпты және уақытынша өту үшін, оған жағымды жағдай болу керек: баланың соматикалық және психикалық денсаулығы мықты болуы; ойлау қабілеті қалыпты; қоршаған сөйлеу ортасы дұрыс болуы керек.

Шетел ғалымы П.Менюк сөйлеу тілінің дамуын өзгеше қарастыра отырып, оны 5 кезеңге бөледі: бірінші кезеңде (сөйлеу тілі шыққанға дейінненбылдырға дейін) айқай мен алғашқы вокализациясы бастапқы болады.Бұл кезеңде негізгі назар дауыс реакцияларының интонациялық сипатына аударылады.Баланың айқайына анасының жауабының маңыздылығы зор екенін ескереді.Сөйлеу тілінің дамуынң бірінші кезеңінде балалардың акустикалық тітіркендіргіштерді ажырату мүмкіндіктері байқалады.

Екінші кезең – «былдыр кезеңі».Бұл кезде балада дыбыстық белсендігі дамиды,өз айқайын бақылай бастайды, әрі қарай есту түйсігінің (есту анализаторы арқылы әр түрлі дыбыстарды қабылдап, ажыратып, бойға сіңіру процесі ) дифференциациясы байқалады.

Үшінші кезең – бір сөздік деңгейде қарым-қатынасқа түсу.Осы бастан баланың сөйлеу тілінің нақты дамуы басталады.Сөйлеу тілін қабылдауында да, сөйлеуінде де сапалы өзгерістер байқалады.Балада айтылған сөздің ұзақтылығын байқай алатын мүмкігшілік туады.Моторлы және сенсорлы сөйлеу тіл арасында алғашқы рет өзара байланысы пайда болады.

Төртінші кезең-екі сөздік деңгейде қарым –қатынасқа түсу.Бұл синтаксистың дамуының бастауыш кезеңі.Сөйлеу тілінің грамматикалық категорияларын меңгеруі бесінші кезеңде басталады.

Қарастырылған кезеңдерге бөлу сөйлеу тілінің дамуының кешеуілдеу және бұзылуының механизімін түсінуге мүмкіншіліктерін кеңейтеді.

Самые низкие цены на курсы переподготовки

Специально для учителей, воспитателей и других работников системы образования действуют 50% скидки при обучении на курсах профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца с присвоением квалификации (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок", но в дипломе форма обучения не указывается.

Начало обучения ближайшей группы: 22 ноября. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (10% в начале обучения и 90% в конце обучения)!

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru


Общая информация

Номер материала: ДВ-092707
Курсы профессиональной переподготовки
124 курса

Выдаем дипломы установленного образца

Заочное обучение - на сайте «Инфоурок»
(в дипломе форма обучения не указывается)

Начало обучения: 22 ноября
(набор групп каждую неделю)

Лицензия на образовательную деятельность
(№5201 выдана ООО «Инфоурок» 20.05.2016)


Скидка 50%

от 13 800  6 900 руб. / 300 часов

от 17 800  8 900 руб. / 600 часов

Выберите квалификацию, которая должна быть указана в Вашем дипломе:
... и ещё 87 других квалификаций, которые Вы можете получить

Похожие материалы

Получите наградные документы сразу с 38 конкурсов за один орг.взнос: Подробнее ->>