Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Ди цlыхухэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лlыгъэр Кlыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр.

Ди цlыхухэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лlыгъэр Кlыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр.


  • Другое

Поделитесь материалом с коллегами:

Къалэмым lэщэр къыдэщтэн хуей щыхъум





Ди цlыхухэм Хэку зауэшхуэм щызэрахьа лlыгъэр Кlыщокъуэ Алим и тхыгъэхэм къызэрыхэщыр.

















































Хэку зауэшхуэр гъэунэхъуныгъэ ин дыдэу щытащ совет къэралыгъуэмрэ совет цIыхухэмрэ я дежкIэ. Ар зэриухынум елъытат къэралым и къэкIуэнури, цIыхухэм яIэну псэукIэри. Ар фIыуэ къызыгурыIуэ совет цIыхухэр а зауэм хэтащ я гуащIи я гъащIи щымысхьыжу. ТекIуэныгъэм мылъкурэ цIыху гъащIэу халъхьари жыпIэ пэтми пуэмыIуэтэжыным хуэдиз мэхъу. Аращ совет къэралыгъуэм иса лъэпкъ псори зэкъуэувэу бийр щыхагъэщIа, хуэдэ къэмыхъуауэ гущIэгъуншэу щыта зауэ зэманми, абы кърикIуа псэукIэ хьэлъэми тхылъ мин бжыгъэхэр щIытраухуар. ЦIыху мелуанхэм я гум къинэжахэм ящыщщ, псалъэм папщIэ, Симонов Константин и «Псэухэмрэ лIахэмрэ», Бондарев Юрий и «Уэс пщтыр», Чаковский Александр и «Блокада», Астафьев Виктор и «Iэхъуэ щIалэхэмрэ Iэхъуэ хъыджэбзхэмрэ», Быков Василий и «Обелиск» романхэр, нэгъуэщIхэри. Зауэмрэ абы къиша тхьэмыщкIагъэхэмрэ теухуауэ тхыгъэ мымащIэ я къалэмыпэм къыщIэкIащ адыгэ тхакIуэхэмрэ усакIуэхэмрэ. Ауэ псом хуэмыдэжу мы темэр нэхъ куууэ зи творчествэм щызэпкърахыр Хэку зауэшхуэм и япэ махуэхэм щыщIэдзауэ ар иухыхукIэ офицер хахуэу абы хэта. Къэбэдей-Балъкъэрым и цIыхубэ усакIуэ, М.Горькэм и цIэкIэ щыIэ Къэрал саугъэтми ди республикэм и Къэрал саугъэтми я лауреат, Социалист Лэжьыгъэм и ЛIыхъужь КIыщокъуэ Алимщ. Абы и «Щынэхужьыкъуэ», «Нал къута», «Кхъужьыфэ» тхыгъэшхуэхэр адыгэ, кавказ ищхъэрэ литературэм къыщымынэу, совет литературэкIэ зэджау щытам и фIыпIэ дыдэхэм ящыщ хъуат. И япэ тхылъхэми хуэдэу, мыбхэми К1ыщокъуэр зыкъомрэ къыщытекIащ социалистическэ реализмэкIэ зэджэм къигъэув хабзэхэм ящыщ куэдымикIи гъащIэм и IэфIри и дыджри ди пащхьэ кърилъхьэжащ. Апхуэдэ Iуэху бгъэдыхьэкIэм тхакIуэр игъэтыншауэ пхужыIэнукъым. Куэдым зэращIэжщи, псалъэмакъ ин къикIауэ щытащ «Нал къута» романым. Мыбы льабжьэ хуэхъуар езы тхакIуэм и нэгу щIэкIа Iуэхугъуэ гуузырщ – нэхъыфI защIэу къыхэщыпыкIауэ щIалэ минитхум щIигъу хэту къызэрагъэпэща ди шууей дивизэр губгъуэ джафэм танкхэм щыпэщIагъэувэу, лIыгъэм щIапIыкIа, Хэкум и пащхьэм щаIэ я къэлэным хуэпэж, къикIуэт зымыщIэ шу щхьэмыгъазэхэр Iисраф къызэрырагъэщIарщ. ЗэрыгуэрыIуэгъуэщи, дэтхэнэ зы Iуэхугъуэ мыхъумыщIэми и льабжьэм нэгъуэщI Iуэху мыхъумыщIагъэ гуэри щIэлъщ. Романыр щитхым апхуэдэ ныкъсаныгъэхэми зэрыблэмыкIарт КIыщокъуэм парт унэфэщIхэм къыхуамыдар. Ауэ, хаутэну сыт хуэдиз яужь имытами, тхакIуэр къикIуэтыжу и нэкIэ илъэгъуа пэжым, зэуапIэ губгъуэм кърина и ныбжьэгъухэм я фэеплъым епцIыжакъым. Зауэл хуахэу щыта тхакIуэм а зэманми къыкIуэкIащ и щхьэр, и пщIэр лъахъшэ зэримыщIын лIыгъэ.

«Нал къутар» зытеухуар 115-нэ шууей дивизэм зауэм щызэрихьа лIыгъэмрэ абы ехьэлIауэ щыIа щыуагъэхэмрэ я закъуэкъым. Уеблэмэ романым и лъабжьэ нэхъыщхьэу къэлъытапхъэр нэмыцэ фашистхэр зэхэкъутэным теухуауэ цIыхубэм игъэIуэкIа бэнэныгъэр арагъэнущ. А бэнэныгъэм пыщIэжащ романым къыщыхъу псори. КIыщокъуэм Iэзэу, гукъинэжу, пэжыр и лъабжьэу къигъэлъэгъуэфащ зауэм Iутхэр зэуэн, зыхуей-зыхуэфIхэмкIэ къызэрагъэпэщын папщIэ фронтым ямыгъэкIуахэм зэрахьа лIыгъэм и инагъыр. Народым и образыр тхакIуэм IэкIуэлъакIуэу ди пащхьэ кърелъхьэ къуажэдэс къызэрыгуэкIхэу Бекъан, Хьэбибэ, Чока, Аслъэныкъуэ, КIурацэ сымэ хуэдэхэм я образхэм пкърилъхьа щытыкIэхэмрэ гупсысэхэмкIэ. КIыщокъуэм бгъэдэлъ тхакIуэ Iэзагъэ иным нэмыщIкIи мы тхыгъэр абы апхуэдэу гунэсу къыщIехъулIа щхьэусыгъуэхэм ящыщщ романым къыщыхъу псори езы тхакIуэм гурэ псэк1э зэригъэвар. Алим и гукъэкIыжхэм къызэрыхэщыжщи, усакIуэм мурад ищIауэ щытащ псэууэ къанэмэ, шууей дивизэм и щхьэ кърикIуар зэгуэр тхылъу итхыжыну. Ар абы фIы дыдэу къызэрехъулIам романыр къызэрыдэкIрэ блэкIа зэманри щыхьэт техъуэжащ.

Нал къутам» хуэдэу, «Кхъужьыфэ» роанми щIыпIэшхуэ щеубыд зауэи Iумыт цIыху къызэрыгуэкIхэм я IуэхущIафэхэр, къуажэ гъащIэр, цIыхухэм я гупсысэкIэм игъуэт зэхъуэкIыныгъэхэр къэгъэлъэгъуэным. Абы тэмэму гу лъитащ Москва щыщ критик цIэрыIуэ Огнев Владимир: «Нал къута» романым хэта лIыхъужьхэм ящыщ зыбжанэм, псалъэм папщIэ, колхозым и председатель Апчарэ, абы и анэ Хьэбибэ, Къуэшрокъуэм, зи унагъуэр полицайхэм ягъэса Наршу зеиншэм, чырбыш заводым и директор КIурацэ, нэгъуэщIхэми «Кхъужьыфэм» увыпIэ нэхъыщхьэхэр щаубыдамэ, адрейхэр – Локотош, партым и обкомым и секретарь Къулыр, НКВД-м и унафэщI Бахъуэр, республикэм и нарком Сосмакъым – нэхъ лъэныкъуэкIэ тегъэкIуэта хъуащ. Къэбэрдей-Балъкъэрым зауэр къыщысам абы щыIа щытыкIэм тхакIуэр зыубгъуауэ зэреплъу щытам зихъуэжащ, иджы ар лъэпкъ щхьэхуэ къэскIэ я лIыкIуэхэм пыухыкIауэ я гъащIэр къызэрекIуэкIам нэхъ хуэнабдзэгубдзаплъэщ. Ахэращ зауае илъэсхэм я гугъуехь псори зи фэм дэкIар.

Къуэщрокъуэм е Апчарэ я гукъэкIыжхэм я гугъу умыщIмэ, «Кхъужьыфэм» теплъэгъуэ зыубгъуахэр хэткъым. ТхакIуэм и гулъытэ псори зыхуиунэтIыр къуажэдэсхэм я псэукIэрщ, республикэ зэхэкъутар зэфIэгъэувэжыным ахэр зэрыхэлэжьыхьырщ.

Романым и зэхэлъыкIэм и джэлэсыр Къуэшрокъуэ Дотищ. Ар гукъэкIыф псоми я узэщIакIуэщ, цIыхубэм насып къахуэзылъыхъуэну хуейхэм я щапхъэщ. Малъхъэдисым хуэдэу абы зыщIещэ нэхъугъэр, лIыхъужьыгъэр. Къуэшрокъуэр къызыхэкIа лэпкъым и къуэ пэжщ, цIыхубэ жыгым и къудамэ быдэщ».

КIыщокъуэм и творчествэм фIыуэ щыгъуазэхэм зэращIэщи, усакIуэр зауэм Iухьауэ щытащяпэу къыдигъэкIа и усэ тхылъыр иIыгъыу. Iэщэм щIыгъуу къалэмри зыгъэбзэн хуей хъуа усакIуэм зауэм здыIутми и творчествэм пищащ. ЗэуапIэ губгъуэм Алим щыIущIэжащ балъкъэр усакIуэ, и ныбжьэгъуфI Кулиев Къайсын. А зэманми иужькIи КIыщокъуэм дилъагъуу щыта цIыхугъэмрэ лIыгъэмрэ теухуауэ Кулиевым итхыжащ: «Дон губгъуэ диту Алим зы усэ къысхуеджауэ щыта. ИгъащIэкIэ сщыгъупщэжынукъым сэ а усэр, апхуэдизкIэ гукъинэ сщыхъуащи. Зи гугъу сщIы усэр цIэрыIуэ дыдэ хъуауэ щытащ иужькIэ: уIэгъэ хьэлъэ хъуа и ныбжьэгъур зэуапIэм кърех зауэлIым; сэлэтыр абы къолъэIу: «Сэ укъызэлIалIэурэ, уэри уаукIынущ, сэр щхьэкIэ зумыгъэукI, уи щхьэр къегъэл – насыпыр Iыхьэ мыгуэшщ». ЗауэлIым и ныбжьэгъур губгъуэм къринакъым, мафIэм къыхихащ, езыр хэкIуэдэнкIэ зэрыхъунуми еплъакъым…

Iэджэ щIащ а усэр Алим и къалэмыпэмкъызэрыщIэкIрэ – зауэ гуащIэм щыхэта махуэ хьэлъэрщ щитхар. А усэ телъыджэм къиIуэтар Алим хэлъ лIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ я закъуэкъым – ар усакIуэм и творчествэ псом щапхъэ хуэхъуащ.

Зауэ гуащIэхэм я курыкIупсэм хэтащ Алим, абы и мафIэ лыгъейр къыжьэхэлыдэурэ, сэлэт хуахуэм и гъуэгуанэр иукIащ, и усэри езыри а зауэ гуащIэм и мафIэм ипсыхащ. Абы къыщыщIидзэри, Алим хъуащ къэрал псом къыщацIыху, зи цIэр жыжьэ щыIуа усакIуэшхуэ. ЦIыхугъэр, напэр, лIыгъэр, захуагъэр, щыпкъагъэр гъуазэ хуэхъуауэ, шу хахуэм и гъуэгур гъащIэми литературэми щызэпичащ.

ЛIыгъэмрэ цIыхугъэмрэ и гъуазэмэ, усакIyэм и гъуэгум кIуагъуафIэкъым. Ар зауэм щыгъуи, иужькIи Алим езым и щхьэкIэ игъэунэхуащ, ауэ зэ закъуэ нэхъ мыхъуми къызэфIэщIауэ, шум и гъуэгум текIуэтауэ ар зыми илъэгъуакъым, и псалъэм щытумыгъуэтыж, ныбжьэгъур щимыгъэпэжа, абы и гукъеуэмрэ и гузэвэгъуэмрэ къэхъуакъым. ИщхьэкIэ зи гугъу сщIа усэ телъыджэр зи гущIэм къиIукIынкIэ хъунур апхуэдэ цIыхущ.

Сэ дапщэщи згъэщIагъуэ зэпытщ Алим хэлъ гъащIэмрэ къаруумрэ – ар зытемыгушхуэрэ зэпэмылъэщрэ щыIэтэкъым. Iуэхум, лэжьыгъэм къыхуалъхуа цIыхут Алим – дэни кърихрэт апхуэдиз къарурэ гуащIэрэ!? И усыгъэхэри гъэнщIащ апхуэдэ къарурэ гуащIэкIэ - а псор щызэхыбощIэ Алим и къалэмыпэм къыщIэкIа дэтхэнэ усэ сатырми.

Къэзылъхуа лъэпкъращ усакIуэр зыхуэлажьэр – абы нэгъуэщI плъапIэ иIэнкIэ хъунукъым. Алим апхуэдэ усакIуэщ – абы и гъащIэри и гуащIэри зы быдзышэ ефа лъэпкъым и щхьэузыхьщ.

ТхакIуэм и пщIэр щалъытэкIэ, псом япэ зэплъыр абы и лъэпкъым и литературэмрэ и щэнхабзэхэмрэ хилъхьа гуащIэрщ. Аращ зэлъытар абы лъэпкъ тхыдэм къыщылъэс увыпIэр. Адыгэ лъэпкъ щэнхабзэм пщIэшхуэ зиIэ увыпIэ къыщылъос Алим, ар абы езым и гуащIэдэкIкIэ къылэжьа пщIэщ».

Зауэм щыIута лъэхъэнэм, зэрыгурыIуэгъуэщи, КIыщокъуэм итхар усэхэм я закъуэкъым. Ди зауэлI щхьэмызагъэхэм ди хэкур фашистхэм ирамыгъэубыдын папщIэ абыхэм къагъэлъагъуэ хахуагъэ иным теухуа рассказу, очеркыу, репортажу Алим и къалэмыпэм къыщIэкIахэр пщIы бжыгъэ Iэджэ мэхъу. Ахэр щIэмычэу къытехуэрт фронтым къыщыдэкI газетхэм, езы КIыщокъуэр зи редактору щыта «Хэкум папщIэ!» дивизэ газетри абы яхэту. Алим и IэдакъэщIэкIхэм занщIэу гу лъыптэрт ахэр зи акъылыр жан, бзэ шэрыуэ зыIурылъ журналистым зэритхамкIэ.

ЛIыгъэ зэрыхэлъам и щыхьэту, дамыгъэ лъапIэхэр и бгъэм хэлъу, майору Хэку зауэшхуэм къикIыжа КIыщокъуэм и творческэ лэжьыгъэр зеи зэпигъэуакъым. «Шум и гъуэгу» фIищу 1946 гъэм абы къыдигъэкIа усэ тхылъым нэхъыбэу итыр зауэмрэ абы текIуэныгъэ къыщызыхьа ди зауэлIхэмрэ ятеухуа усэхэрт. ЦIыхухэм занщIэу япхъуатэри цIэрыIуэ хъуат «ТекIуэныгъэ», «Сэлэт сэлам», «Сэлэт шырыкъу», «Си фочым IэплIэ есшэкIауэ», «ЗэныбжьэгъуитI», «Жыр пыIэ», «Сэ сщIэркъым зауэм никIыжу…», «Фэеплъ бэлътоку» усэ телъыджэхэр. Ахэри, зауэм, лIыгъэм, цIыхугъэм теухуауэ нэхъ иужьыIуэкIэ КIыщокъуэм итха нэгъуэщI усэ куэди ноби адыгэ тхылъеджэхэм яIурылъщ, цIыхугъэм хэлъын хуей лъапIэныгъэхэр яIэту. КIыщокъуэм быдэу и фIэщ хъурт, сыт хуэдэ гъэунэхуныгъэ хуэмызами, и цIыхугъэр фIэмыкIуэду цIыхур абы къызэрикIыфынур, гъащIэр къэзыгъэувыфын къару зэрыщымыIaр икIи зэрыщымыIэнур. А гупсысэр IупщIу къыхощ «Жыр пыIэ» усэ цIэрыIуэм:



Биишэ бзаджэр техуати,

ЗауэлIыр уэсым хэхуат

Жэщ борэн щIыIэм щIилъхьати,

Теплъакъым хьэдэм нэгъуэщI.



ТекIыжри уэсыр зэуапIэм,

Хъуащ гъатхэм губгъуэр щхъуэнтIагъэ,

Мес улъияуэ жыр пыIэм

Иджы удзыщIэр щогъагъэ.



СРЫКЪУЭ Юлэ,

Адыгей къэрал университетым и аспирант, егъэджакIуэ


Автор
Дата добавления 16.02.2016
Раздел Другое
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров1228
Номер материала ДВ-460988
Получить свидетельство о публикации

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх