Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Биология / Другие методич. материалы / ДНҚ молекуласының екі еселену ерекшеліктері Рибонуклеин қышқылдары

ДНҚ молекуласының екі еселену ерекшеліктері Рибонуклеин қышқылдары

Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"

Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:

1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.

Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs


Международный конкурс по математике «Поверь в себя»

для учеников 1-11 классов и дошкольников с ЛЮБЫМ уровнем знаний

Цели конкурса: повысить интерес учеников к математике, усилить внутреннюю мотивацию, веру в себя и свои силы. Ученики отвечают на задания прямо на сайте конкурса, учителю не нужно распечатывать задания. Для каждого ученика конкурс по математике «Поверь в себя» - это прекрасная возможность проявить себя и раскрыть свой потенциал.

Подробнее о конкурсе - https://urokimatematiki.ru/

  • Биология

Поделитесь материалом с коллегами:

Cабақтытың тақырыбы: ДНҚ молекуласының екі еселену ерекшеліктері Рибонуклеин қышқылдары


Сабақтың мақсаты:

Білімділігі Оқушыларды нәруыз молекуласын зерттеу әдістері

таныстыру.

Дамытушылығы: Дүниетанымын арттыра отырып,оқу материалдарын толық меңгеру, қабілетін дамыту.

Тәрбиелілігі: Ұйымшылдыққа тазалыққа тәрбиелеу.


Сабақтың көрнекілігі: тірек-сызба


Сабақтың пәнаралық байланысы: Химия.


Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау, кесте толтыру. .

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Үй тапсырмасын тексеру

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІV. Бекіту

V. Үйге тапсырма беру.



І. Ұйымдастыру бөлімі.

Амандасу ,түгендеу,сабақ мақсатымен танысу.
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру

ІІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

Сабақтың тақырыбы ДНҚ  молкуласының екі еселену ерекшеліктері

Сабақтың  мақсаты:     1. Білімділік:    ДНҚ  молекуласының екі  еселену  механизмі, ол  механизмнің тұқым  қуалау ақпараттарын   берудегі  ерекшеліктерін  талдай  білу.

2. Дамытушылық:  Тұқым  қуалау  ақпаратының келесі  ұрпаққа  берілуі  туралы  білімді  дамыту. 

3. Тәрбиелік:  Оқушыларға салт-дәстүрді  сақтай  білуге,  өзін-өзі бағалай  білуге  тәрбиелеу.

Сабақтың типі:         Аралас  сипатта  жаңа  білімді  меңгерту. 

 Сабақтың түрі:        Дәстүрлі.  Проблемалық  ізденіс  сабағы. 

 Сабақтың әдісі:        Ынтаны дамыту, әңгімелеу,   тірек  сызба,   түсіндірмелі,  салыстыру.

  Оқыту  технологиясы:    Ақпаратты  компьютерлік технология. 

Пәнаралық байланыс:     Информатика, математика

Көрнекілігі:           Интерактивті  тақта,  арнайы  құрастырылған  слайдтар,  тірек – сызба.    

Сабақтың  барысы: 

І.  Ұйымдастыру  кезеңі  (1 мин.) 

•      Сәлемдесу, оқушыларды сабаққа  әзірлеу. 

ІІ.  Үй  тапсырмасын  сұрау   (15 мин.) 

•       Оқушылардың  сабаққа  зейінін  аудару  үшін  ең  алдымен  ауызша  сұрақ     қою.

1. Нуклеин  қышқылдары  дегеніміз  не,  оның  неше  түрі  бар?

2. ДНҚ – ны  зерттеуші  ғалымдарды еске  түсірейік.

 

Ғалымдар Еңбектері

Ф.Мишер. (Швейцариялық  биохимик) 1868  жылы  ядролан қышқылдық  зат  алып  оны  нуклеин қышқылы  деп  атаған.

Э.Чаргафф  (Америкалық  биохимик) 1951 жылы  ДНҚ  молекуласында                  4 нуклеотид. А  мен  Г (2с) пуриндік  негіз,  Т-Ц (1с) пиримидиндік  негіз  А=Т,  Г = Ц

М. Уилкинс (Ағылшын  биофизигі) 1950  жылы ДНҚ- ның  кристалдық талшықтарының  рентген  граммасын  алды. 

Д.Уотсон  мен  Ф.Крик ДНҚ молекуласының  құрылысын  ашты.

 

 

 

3. ДНҚ-ның  құрылымы  қандай?

Нуклеотид

Азотты  негіз           Рибоза  н/е дезоксирибоза            Фосфор қышқылының қалдығы

                                 

4. ДНҚ қосарлы  сақинасы  қалай  түзіледі?

 

5. Орнын  тап.

ДНҚ - ...  молекула

ДНҚ  мономері -  _________       _________         _________    _________

Пуриндік  негіз – 

Пиримидиндік  негіз – 

ДНҚ- да  ...........  сақталады.

 

ІІІ. Жаңа  сабақ.

Жоспары:

1. ДНҚ-ның  екі  еселену  жолдарын ұсынудағы  М.Мейсельсон  мен Ф.Стальдің еңбектерімен  танысу.

2. ДНҚ –ның екі  еселену  жолдарын   ашуда  жүргізілген  тәжірибелер.

3. ДНҚ-ның  екі  еселенуіндегі  ферменттердің  ролі.

ДНҚ  молекуласының  екі  еселенуі – редупликация.

Жасуша бөлінер  алдында  ДНҚ екі еселенеді.

- А  Т  А  Г  Ц  А болса

- Т  А  Т  Ц  Г  Т болады

- ДНҚ-да  жазылған  тұқым  қуалау  ақпараттары   келесі  ұрпаққа  қалай  беріледі? 

 

ДНҚ екі еселенуін 1960 жылы М.Н.Мейсельсон мен Ф.Сталь дәлелдеді. 

1. Сақтала  екі  еселену.

2. Жартылай  сақтала  екі  еселену.

3. Бытыраңқы  екі  еселену.

(Оқулықтағы  13 – сурет  бойынша жұмыс  жасау)

ДНҚ-ның  екі  еселенуіне  ферменттердің  қандай  маңызы  бар деп  ойлайсыздар?

 

 

ІV. Бекіту.

1. Тақырыптық  түйін.  (Дәптерге  жазу)

2. Сұрақтар  мен  тапсырмаларды  орындау. (Оқулықпен  жұмыс)

                   *Түсіндірме  сөздік.

                 Сақтала  екі  еселену - ДНҚ –ның  қос  оралымының  матрицасы  сақталып жаңа                      

                 молекулаға   негіз   болады.

                Жартылай  сақтала  екі  еселену – азотты  негіздер  арасындағы  әлсіз  сутектік              

                байланыстар  үзілгеннен  кейін қос  тізбек  екіге  бөлінеді. Бөлінген  әрбір  тізбек     

                болашақта  пайда  болатын тізбекке матрица  болады.

 

                V. Бағалау.  (Оқушының  сабақ  барысында  қатысуын  бағалау)

               VI. Үйге  тапсырма.  § 10. Нулеин  қышқылдарының  маңызы  туралы  қосымша    

                                                            ақпарат  дайындау.

              VIІ. Қорытынды.  Қорыта  келгенде,  ДНҚ  өзіндегі бар  қасиеттерді  келесі    

                     ұрпақтарға  екі  еселену (редупликация)  арқылы  ген  түрінде  береді.  Әр  түрге           

                     тән белгілер мен қасиеттердің  қалыптасуы  гендерге  байланысты.  Ата –   анадан  

                     алынған  гендердің  комбинациялануынан  генетикалық  ақпарат  жаңарады








ІV. Бекіту

1. Берілген кестені толтырыңдар. Нәруыз молекуласын ашқан ғалымдардың еңбектері

Ғалымдар

Еңбектерінің құндылығы

1. Э.Фишер

2. Т.Сведберг

3. ЛПолинг



2.Сұрақтарға жауап беріңер?

1. Нәруыз молекуласы қандай ?

2. Нәруыздың құрылысы қандай?

3. Аминқыщқылдарының түрлері қандай мысал келтір.

4.Нәрузды зерттеулің әдістеріне сипаттама беріңдер?

5.Нәруыздың реттік құрлымдарына сипаттама беріңіздер?


4. Мына терминдерге анықтама беріңдер: пептид, дипептид, полипептид, пептидтік байланыс





Нәруыз-биологиялық полимер. Нәруыз молекуласын зерттеу әдістері. Нәруыздың қасиеттері және атқаратын қызметтері.


Нәруыз молекуласын химиялық, физикалық және рентген-құрылымдык әдіспен зерттеу. Э.Фишер: «Нәруыз аминкышқылдарьшан тұрады және амидтік байланысқа түседі» деген болжамның дұрыстығын дәлелдеді. Э.Фишер амидтік байланыс түрін пептидтік байтныс, ал нәруыздың ең кіші бөлшегін пептид деп атады. Екі пептид байланысса, «дипептид», үш пептид байланысса, «трипелтид», ал бірнеше пептид байланысса «полипептид» түзілетіндігін дәлелдеді.

физикалық тұрғыдан зерттеледіШвед химигі Т.Сведберг жердің тартылыс күшінен 250 мын есе күшті үдеу беретін центрифуга ойлап тапкан. Қоймалжың сүйыктықтың үстіне нәруыз ерітіндісін қүйып, центрифуга-да айналдырғанда, нөруыз молекулалары ыдыстың түбіне карай ығыскан. оның Мr табуға болатынын анықтады. Нәруыз молек-ң табиғаты шap пішпінді болатынын ең бірінші дәлелдеді.

Полипептидтердің құрылымын рентген-құрылымдық әдіспен зерттеу 1930 жылдары басталды. Америкалык ғалым Л.Полинг 1951 жылы үлкен жаңалық ашқан. Медицинада «орақ пішінді жасушалы анемия» дейтін ауру белгілі. Бұл аурумен ауырған адамдардың қанындағы эритроциттер «орақ» пішінді болады. . орақ пішінді эритроциттер оттекті тасымалдау қасиетінен айырылады немесе өте нашар тасымалдайды. Ауру адамның гемоглобинінің құрамындағы аминқышкылының тізбегіндегі 6- орында тұрған «глутамин қышқылының» орнын «валин» басқанын анықтаған. Оны былай көрсетуге болады:

  1. NH2— ВАЛ — ГИС — ЛЕЙ- ТРЕ-ПРО- глутамин қышқылы –ГЛУ-ЛИЗ

Кhello_html_39e2604a.jpgарл Лайнус Полинг (1901 ж.т.)

Америкалык биофизик және биохимик. Нәруыз-дың екінші реттік кұрылымынын теориясын тұжырымдаған. Нобель сый-лығының лауреаты

а) сау адамның гемоглобиңінің тізбегі; ә) ауру адамның гемоглобинінін тізбегі

Міне, бұл аурудың болу себебі гемоглобин күрамындағы бір ғана аминкышкылының орын ауыстыруына байланысты екендігі осы тізбектен көрініп түр. Сонымен катар Л.Полинг «пептид молекула-сының беріктігі, оның күрамындағы оттек пен азот атомдарының сутектік байланыспен байланысуына негізделген» деген қорытынды жасады. Осы ашкан жаңалықтары үшін Л.Полинг 1954 жылы Нобель сыйлығына ие болды.Сонымен, нәруыз (пептид) молекуласын әр түрлі әдістермен зерттеудің нәтижесінде, төрт құрылымды екендігі анықталды. Нәруыздың бірінші реттік құрылымы. Нәруыздың бірінші реттік құрылымында аминкыш-кылдары ретпен бір-бірімен берік ұзын тізбек құрап орналасады. Бірінші реттік құрылымындағы аминкышкылдарының ретпен орналасуы баска нәруыз моле-куласында қайталанбайды. Сондыктан жасушада бірнеше жүздеген нәруыз молекуласы болады. Олар кұрылымдары жөнінен бір-бірінен айқын ажыратылады. мысал ретінде Инсулин гормоны екі полипептидтік тізбектен А ж\е В-дан тұрады. А тізбегі 21 аминкышкылдарының қалдығынан, а л В тізбегі 30 аминқышкылдарынын қалдығынан тұрады. Бір назар аударатын жағдай — В тізбегінің І реттік құрылымы барлық жануарларда бірдей болады.

Қорыта келгенде, полипептидтік тізбектегі әр түрлі аминкышкьіл-дары калдыктарыньщ бір-бірімен кезектесіп байланысу ретін нәруыздың бірітиіреттік щрылыжы деп атайды. Нәруыздың ІІ реттік құрылымы. Полипептидтік тізбектері түзу болып келетін нөруыз аз. Оларға тек табиғи жібек талшыктары мысал бола алады. Полипептидтік тізбектің кеңістіктегі оралма төрізді болып келген пшіінін нөруыздың екінші реттік құрлымы деп атай

Нөруыздың екінші реттік күрылымы әрбір шиыршықтың көрші оралымындағы NHж\е —СО— топтарының арасында түзілетін сутектік байланыстар арқылы орындалады. Полипептидтік байланыс оралымға айналғанда, радикалдар сырттап қалады. Сол радикалдардан нәруыз молекуласынын үшшші реттік кұрылымы түзіледі.Нәруыздың ІІІ реттік құрылымы. Полипептидтік тізбек екіге бүктелгенде, шар пішінді форма түзіледі. Бүл кезде құрамында S атомы бар аминқышқылы цистеин радикалдарының арасында байланысқа түседі. Бүл байланыс әлсіз (гидрофобты), бірак молекулалардың тағы да бүктеліп шумакталуының нәтижесінде беріктігі арта түседі. Мұны нәруыз молекул-ң ІІІ реттік құрылымы немесе S=S байланыс дейді. S=S байланыс сутектік байланыспен салыстырғанда әлсіздеу, бірақ оралым көбейген сайын радикалдар бір-бірімен жабысып, молекуланын белсенділігі арта түседі де, осыдан

ІV. реттік құрылым пайда болады. Ол өте күрделі, бірнеше шумақталған оралымнан (глобулалардан) құралады, яғни ІV реттік кұрылым бірнеше нәруыз молекул-ң қосындысы. Мысалы, гемоглобин ферменті төрт нәруыз молекуласының жиынтығынан тұрады да, ол ұлпаларға оттек тасымалдайды.

Нәруыздың қасиеттері. Әр түрлі жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің нәруыздарын зерттегенде, олар физикалык ж\е химиялық қасиеттері ұқсамаған. Бұл айырмашылықтар аминкышқылдарының алуан түрлілігімен түсіндіріледі, яғни әрбір түрдің өзіне тән құрылымдары жөнінен күрделі айырмашылыктары бар нәруыздары болады. Осыған байланысты бір түр фенотипі жөнінен екінші түрге ұқсамайды (БЖ дамыған егізден баска).

Нәруыздардын көбісі суда жаксы, кейбіреулері нашар ериді, ал кейбір нәруыздар мүлде ерімейді. Нөруыздардьщ ерітіндісі коллоидті сипатта болады. Олардьщ кейбір кышқылдарда ж\е тұз ерітіндісінде еритін түрлері де бар. Нәруыздардың барлығы сілтілерде жақсы ериді, ал органикалык еріткіштерде мүлде ерімейді. Нәруыздар лиофильді (грекше «йо» ерітінді, «рһпіо» сүйетін) коллоидті ерітінді түзеді. Нәруыздың коллоидті касиеттері коллоидті бөлшектердің мөлшеріне, ерітіндінің рН мәніне, сырткы ортаның температурасына ж\е т.б. байланысты. Нәруыздар табиғи пішіндеріне қарай: фибрилдік және глобулдық болып екіге белінеді. Фибрилдік нәруыздардың түрлері жіп тәрізді болады. Оларга миозин, кератин (шаштың кұрамында болады) т.б. жатады. Бұлшык ет нәруызы миозинтң ұзындығы жүздеген нано-метрге жететін жіп төрізді болып келеді. Олар ұзара да, қыскара да алады. нәтижесінде қимыл-қозғалыс реакциялары жүзеге асып отырады. Молекулаларының диаметрі 5—7 нм болатын шар төрізді гемоглобин оттекті тасымалдау қасиетіне ие. Глобулдық нәруыздар полипептидтік тізбектері шар төрізді болатын нәруыздар. Сонымен фибрилдік нәруыздар құрылымдык және жиырылу, ал глобулдық нәруыздар зат алмасу қызметін аткарады.

Нәруыз молекуласының тағы бір касиетіне оньщ әр түрлі әсерлерден табиғи құрылымының өзгеруі жатады. Мысалы, қыздырудың, сәулелендірудің, химиялық заттардың әсерінен және механикалық әсер етудің салдарынан нәруыздың, алдымен, үшінші реттік, одан кейін екінші реттік құрылымдарының арасындағы байланыс үзіледі. Соңынан молекула пішіндерін өзгертеді. Бұл құбылысты денатурация деп атайды. Денатурация: қайтымды және қайтымсыз болып екі топка болінеді. Денатурациядан кейін нәруыздың қасиеттері өзгереді. Ол өзінің ерігіштігшен айырылып, арнаулы қызмет атқаруы бұзылады. жұмыртқа қыздырғаннан кейін тығыздалып, мөлдірлігін жоғалтуы дәлел бола алады..

Нәруыздың қызметтері.

құрылыс қызметі. Жасуша мен цитоплазма органоидтерінің мембраналары жасуша мембранасының ішкі, сыртқы қабықшасы, митохондрияның ішкі мембранасының 70%-ы нәруыз молекуласынан тұрады. Жануарлардьщ мүйізі, тұяғы, қауырсыны, түктері, сіңірлері, шеміршектері мен қан тамырларының қабырғасы жөне т.б. нәруыздан құралган.

Тасымалдау қызметі гемоглобин нәруызы өкпеден сіңіріп алған оттекті дененің барлық ұлпалары мен мүшелеріне тасымалдап, оларды оттекпен қамтамасыз етедіде, ыдырау өнімі СО2-шығарылады.

Қозғалыс қызметі. Организмнің қозғалыс қызметіне бұлшық еттің талшығы мен ұлпалардың түрлі жиырылғыштық жүйесіне әсер ететін арнайы нәруыздар катысады. Мұндай нәруыздар жасушаның ішіндегі протоплазманың козғалысына да әсер етеді. Жасушаның бөлінуі кезінде ахроматин жіпшелерінің жиырылуы салдарынан, хромосомалар экватордын полюстеріне тең таралатындығы белгілі. Қорғаныштық қызметі. Нөруыздар организмді әр түрлі жұқпалы аурулардан қорғайды. Егер жануарлардың немесе адамның организміне зиянды нәруыздар (токсиндер) енетін болса, оған қарсы туратын нәруыздар антиденелер түзіледі. Антиденелер бөгде денелермен күресіп денені зарарсыздандырады. аурумен ауырғаннан кейін организмде иммунитет пайда болады.

Ферменттік (катализаторлыц) қызметі. Организмдегі заттардың өзін-өзі жаңартуы ферменттердін әсерімен жүзеге асырылады. Орыс ғалымы И.П.Павлов ферментті «тіршіліктің қоздырғышы» деп атады, өйткені ол организмдегі зат алмасуды реттейтін көптеген реакцияларды тездетеді-

Антиденеhello_html_m15bbfea2.jpghello_html_m50251676.jpg

hello_html_5c1baa1f.jpg

Антидене жасап

шығаратын

жасуша


7-сурет. Антиденелердің түзілуі




Тапсырмалар мен сұрақтарға жауап беріңдер.


1. Берілген кестені толтырыңдар. Нәруыз молекуласын ашқан ғалымдардың еңбектері

Ғалымдар

Еңбектерінің құндылығы

1. Э.Фишер

2. Т.Сведберг

3. ЛПолинг



2.Сұрақтарға жауап беріңер?

1. Нәруыз молекуласы қандай ?

2. Нәруыздың құрылысы қандай?

3. Аминқыщқылдарының түрлері қандай мысал келтір.

4.Нәрузды зерттеулің әдістеріне сипаттама беріңдер?

5.Нәруыздың реттік құрлымдарына сипаттама беріңіздер?


4. Мына терминдерге анықтама беріңдер: пептид, дипептид, полипептид, пептидтік байланыс




























1-зертханалык жұмыс. Зат алмасу реакциясының фер-менттік сипаты

Мацсаты: 1) зат алмасу реакциялары кезіндегі ферменттердід маңызын дөлелдеу; 2) ферменттердің белсенді әрекеттерін анықтау.

Қ^рал- жабдықтар. Шикі және піскен картоп түйнектері, элодея жапырағы, 3%-дьщ сутек пероксиді, тамшуыр (пипетка), препараттык инелер, заттык шыны және жабын әйнек, Петри тостағаншасы жөне микроскоп.

Жрмыс барысы. 1. Шикі және ліскен картоп кесінділеріне сутек лероксидін тамызыңцар. Қай кесіндіде өзгеріс байкалады? Байқалған кұбылысты түсіндіріндер. 2. Су тамшысында жатқан элодея жапьгра-гын микроскоп аркылы карандар. 3. Жапыракда сутек пероксидін тамызып, кандай өзгеріс байкалатынын бакылаңдар.

Жаңа сабақтың сұрақтары

1. Нуклеин қышқылдары дегеніміз не?

2. Нуклеин қышқылдарын алғаш тапқан кім, қай жылы неден алды?

3. ДНҚ құрамындағы мономерлерді ашқан кім олар қалай аталады?

4. Пуриндік негізбен пиримидиндік негіздерді атап, олардың сәйкестігін сипатта?

5. ДНҚ-ны зерттеуде М.Уилкинс пен Р. Франклин еңбектері қандай, ДНҚ-кұрылысын қалай сипаттаған?

6. Дж. Уотсон мен Ф.Крик зерттеулері бойынша ДНҚ моллекуласын сипаттау.


Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!

Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".

Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy

Автор
Дата добавления 25.09.2015
Раздел Биология
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров1494
Номер материала ДВ-010205
Получить свидетельство о публикации

УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ

от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.

Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.

Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх