Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Научные работы / Доклад "Алтай тывалары. Сагыш-сеткил культуразы"

Доклад "Алтай тывалары. Сагыш-сеткил культуразы"


  • Другое

Поделитесь материалом с коллегами:

Ажылдың чугулазы: Тыва дылдың диалектилеринде тус-тус темалыг, лексика-семантиктиг бөлүктерге хамаарышкан сөстерниң шинчилели эгелезе-даа [Серен 2006; Баярсайхан 2009; Симчит 2010], сагыш-сеткил культуразын илереткен, ооң иштинде тыва дылдың алтай диалектизинде (Цэнгэл, Кыдат, Копту тываларының чугаазында) чүдүлге болгаш хамнаашкын лексиказын шинчилээн тускай эртем ажылдары чок болганындан бо теманы шинчилээри чугула.

Илеткелдиң темазы: Кыдатче болгаш Моолче экспедициялар материалдары.

Объектизи: Кыдаттың болгаш Моолдуң тываларының чугаазында чүдүлге болгаш хамнаашкынга хамаарышкан лексика.

Ажылдың сорулгазы: Кыдаттың болгаш Моолдуң тываларының чүдүлге болгаш хамнаашкын лексиказының ылгалын, дөмей чүүлдерин база литературлуг дыл-биле деңнеп көөрү.

Шинчилээн материалы: Кыдат Болгаш Моолче үнүүшкүннерниң түңнелинде чыгдынган материалдарга даянып бижээн.

  1. «Хам» деп термин-биле холбашкан лексика.

Хам – тыва болгаш түрк чоннарга «хам» деп сөс эр, херээжен-даа кижи болурда чүгле онзагай шынарларлыг, сүнезиннер, дээди ыдык чүүлдер болгаш бойдус-биле сырый харылзаалыг, кижини, дириг амытанны аарыглардан эмнептер күштүг кижини ынча дээр. Бүрүнгу чүдүлгезин тывалар хамнааашкын эвес, а «караң чүдүлге» деп санап турган. Тунгус сөстен «саман», тыва дылда «хам», «шам».

Хамнар тывылган угунуң, күш-шыдалының болгаш хамнаарда күүседир кылдыныгларының аайы-биле аңгы-аңгы аттарлыг:

  1. Тывылган угунуң аайы-биле аттар: азы ниити ады хам, моолдуң тываларында бөө [Симчит: 7], херээжен хам кижини моолдуң тываларында удыган [Симчит: 7] өске түрк дылдарда бо билиишкин чок болуп турар;

  2. Күүседир кылдыныгларының аайы-биле аттар: оътчу (одучу) хам «эм оъттар дузазы-биле кылдыныглар күүседир», чатчы хам «чаъс чагдырар азы кыйгыртыр», тудугжу хам «тудуп, суйбаар» [Симчит: 7];

Ийи көрнүр кижи, караң көрнүр кижи [Симчит: 7], анаа чүве көөр кижи (Батчыргал, 2012);

  1. күш-шыдалының аайы-биле аттар: буга хам – күштүг хам; чаараң хам – дыка күштүг, коргунчуг хам; далгак хам – хамнаар чаяаны бар-даа болза, ону четче бүрүн күштелдирбес; баха хам – хамнаарын чаа эгелеп чоруур; чээк хам – дайзынын сыырыптар хам [Симчит: 7];

четчип каан, болуп каан хам – дүне-даа хүндүс-даа хамнаар (Батчыргал, 2012);

ак-хам – аарыг кижиге дуза кадар;

Шаршин хам – хамнап тургаш, хамнаарын хоруп эгелээн үеде ламалап, оон катап хамнап эгелээн кижи (Батчыргал, 2012);

Хамнарның янзылары:

Буурул хам – бурунгунуң буурул хамы, буурул хамның үре-сады [Симчит: 8];

Ɵгбе хам – салгал дамчаан хам [Симчит: 8];

Түмен хам – көвей чылдың нүүрү эрткенде салгал дамчаан хам [Симчит: 8];

Эге хам – төрел-бөлүкке эге баштай тывылган хам [Симчит: 8];

Кара-Хам – бурунгу хам (Батчыргал, 2012).

  1. Хам кижиниң дериг-херекселдериниң аттары болгаш хамнаарының аргаларын илереткен лексика.

Хам бүрүзү хамнаарда азы ёзулал кылырда тус-тузунда ажыглаар дериг-херекселдиг болур. А ажыглап турары дериг-херекселиниң аайы-биле хамнарның бот-боттарының аразында туружун, деңнелин азы күш-шыдалын тодарадыр болуп турар.

  1. Күзүңгүлүг хамнаары – аарыг кижини эмнеп, ёзулал кылыр аргалыг (Батчыргал, 2012);

  2. Хомустап хамнаары – эге хамнар колдуу кезиинде ажыглап турар болгаш хамнап эгелээр мурнунда чаяан дөстер кыйгырар сорулга-биле ажыглаар (Батчыргал, 2012);

  3. Дериг-дүңгүрлүг хамнаары – дүңгүрлүг, хептиг, бүрүн дериг-херекселдиг хамнаар (Батчыргал, 2012);

  4. Даяктыг хамнаар – даяк ажыглап хамнаар [Симчит: 13];

  5. Чыттыг саң салыр – саң салыр ёзулал кылыр (Кенин-Лопсан, Симчит).

Дүңгүр – лит. бир талазын тас алгы-биле хере шап каан, өске талазы тудалыг дээрбектен тургустунган музыка херексели, хамның хамнаарда кагар херексели [ТДТС 2011: 535]; Дүңгүрнүң дузазы-биле хам чаяан дөстери биле харылзажыр (Батчыргал, 2012); Тываның хамнарында дүңгүр өске делегей чедип алыр аъды болур, хем-суг кежерде хемези-даа боор [Симчит: 9,10];

Күзүнгү – лит. хамның хамнаарда холунга тудуп алыры, кыры көрүнчүк дег кылаңнааш, калбак төгерик хүлер херексели; Кыры кылаңайнып турар дески [ТДТС 2011: 251]. Аңаа немей билиишкиннер: бодун арты-иштин кактынар; Күзүңгүде хомус, манчак кады чоруур. Ону өрү черге салыр, кайы хамаанчок кижилерге тутсуп болбас (Батчыргал, 2012);

Сагыызын – ээрен, сүзүк (Батчыргал, 2012);

Тойлу – хензиг күзүнгү (Батчыргал,2012);

Чат дашJat – заклинатель, волшебство [ДТС: 247]; алт. jada – магический камень, чудесный камень [ДТС: 247]; каргыш адырарда азы аашкынып сөс чугаалаар ёзун кылыр (Батчыргал, 2012); Бурунгу түрк дылда-ла ажыглап турган утказы-биле амгы тыва дылда ажыглаттынып турар.

Дээрбекхамның тонунуң артынга чоруур демир билзек (Батчыргал, 2012);

Манчак – лит. дилиндек пөстен азы хаштан шөйбейтир даарааш, азы ээргеш, хепке халайты илип каар салбак [ТДТС 2011: 329]. Бо словарьда берген тодарадыгда ону чүгле хамнаашкынга хамаарышкан, хам кижиниң эдилели деп тодаргай айытпаан. А бистиң информантыларывыстың тайылбырлааны-биле ол хамнаашкынның база бир херексели: манчакты хамнаан соонда ажыглаар эң чугула херексел, тын киирер херексел. Хам кижиниң тыны ында (Батчыргал, 2012). Ынчангаш сөстүң утказын тайылбырлаарда, ооң ажыглалының онзагайын айтыры чугула.

Түңнел: Тываның болгаш Моолдуң, Кыдаттың тываларының хамнаашкын




Автор
Дата добавления 28.10.2016
Раздел Другое
Подраздел Научные работы
Просмотров19
Номер материала ДБ-296591
Получить свидетельство о публикации

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх