Буряад Уласай болбосоролой болон эрдэм ухаанай яаман

Гүрэнэй һуралсалай байгуулалта

“Хэжэнгын дунда  ниитэ һуралсалай интернат - һургуули”

 

 

 

 

 

 

Элидхэлэй темэ:

«Бууралхан эжыһээм эхитэй...»

(Г.Ц.Дашабыловай шүлэгүүдэй удхаар)  

                                                   

 

 

 

 

 

                                                                                                        Шэнжэлэгшэ:Бальжинимаева Арьяна,

                                                                                               9-дэхи классай һурагша.

Хүтэлбэрилэгшэ: Абидуева Лариса Николаевна,

буряад хэлэнэй багша.

kizhingainternat@mail.ru

утас: 8(30141)32953

89148372281

 

 

 

 

 

Хэжэнгэ

2024 он

Гаршаг

 

1.Оршол

2. Юрэнхы хуби.

3. Тобшолол.

4. Хэрэглэгдэһэн литература

5. Хабсаргалта

Оршол

Шэнжэлэлгын зүйл:

·        Георгий Дашабыловай түрэл нютагаа түүрээн магтаhан шүлэгүүдые шэнжэлэн үзэхэ.

Шэнжэлэлгын зорилгонууд:

·        шүлэгүүдэй байгуулга ба удха элирүүлхэ;

·        уран аргануудай үүргэ тайлбарилха;

·        уянгата шүлэгүүдыень уран гоёор уншажа hураха.

Буряад хэлэеэ, түүхэеэ, соёлоо мэдэхэ, шэнжэлхэ гээшэ мүнөөөө үүе сагта тон шухала зорилгонуудай нэгэн болоно. ҮҮндэһэн арадайнгаа уран зохёолшодой намтартай, зохёолнуудтайнь үүргэнөөр танилсаха, хэлэнэйнь баялигые шэнжэлэн шудалха манай уялга болоно. 

Түрэлхи хэлэн дээрээ уран һһайханай шүлэгүүдые сээжэлдэхэдээ, рассказуудые уншахадаа, бидэнэй оюун ухаан хүгжэжэ, бүришье һһонор, хурса боложо, оршон тойронхи тухай мэдэсэмнай үүргэдэнэ, хэлэмнай баян болоно. Түрэл хэлэеэ мэдэхэгүй, сэгнэдэггүй хүн арадайнгаа сэдьхэл ойлгожо, түрэл нютагтаа гүнзэгыгөөр дурлажа шадахагүй ха юм.

Буряад уран зохёолшоднай үүндэһэн хэлэндээ дуратай, тэрэнээ үүндэрөөр сэгнэдэг, баяжуулдаг, хүгжэлтэдэнь ехэхэн хубитаяа оруулдаг байһаниинь мэдээжэ.

Гол хуби

Буряадаймнай мэдээжэ уран зохёолшо, шүлэгшэ Георгий Цыренович Дашабылов Эхэ орондоо, эльгэн тоонтодоо аргагүй дуратай байгаа. “Гоша шэнги олон шүлэг, дуунууд, рассказууд, туужанууд болон публицистическэ уран хурса зохёолнуудаа Хэжэнгэдээ, Ушхайтадаа, түрэл тоонто Бургаастайдаа, Буряад орондоо зорюулһан уран бэлигтэн тон үүсөөн даа. Түрэл тала, дайдаяа өөрын онсо харасаар обёорон хаража, зүрхэ сэдьхэл соогуураа больтируулан дамжуулжа, зохёолнууд соогоо шэдитэ далитай, бэлиг түгэс, гүнзэгы бодолтой мүрнүүд, бадагууд, хэһэгүүд болгон гаргадаг байһан”, - гэжэ Г. Дашабыловай нүхэр, поэт, уран зохёолшо Цыдып  Цырендоржиев бэшэһэн байдаг.

ҮҮнэхөөрөөшье, уран шүлэгшэ өөрынгөөөхүсэл эрмэлзэл гуурһанайнгаа ашаар үндэһэн арадайнгаа гүн ухаанай баялигые, һһайхан мэдэрэлыень дүүрэнээр харуулжа шадаа. Уран зохёолшо түрэл буряад хэлэеэ “бууралхан эжыһээм эхитэй, урданайл холоһоо эхитэй, сэлеэнхэн арадһаам эхитэй”, “удхатайл, сэсэнхэн буряад хэлэмнай” гэһэн сэдьхэл дайрама үгэнүүдээр уг изагуурай удха, үүе сагай мүнхэ холбоо гэршэлһэн байдаг.

Налгай аба эжын юрөөhэн

Нангин газар хэды hайхан бэ!

Дуулан ябахаа эндэ түрөөөhэм,

Дуушан хэзээш байхалби…

Георгий Цыренович Дашабылов Хэжэнгын аймагай Бургаастай нютагта 1938 ондо түрэһэн юм. Үндын тэнжэһэн тэрэ газартань мүнөө Хэжэнгымнай дасан оршодог.

Унаhан морин, тохом эмээл,

Шунгаhан  горхон, энэл буусаhаа

Эхэ оромни эхилhэн юм гэхэдээл

Эндүүрнэгүй байхаб яагааш hаа.

Дууша сэдьхэлтэй хүбүүнэй балшар бага наһаниинь аймшагтай дайнай үеын хатуу шэрүүн жэлнүүдтэй тудалдаа. Эхэеэ дахажа, үхэр малай хойноһоо ябалсаа. Тэрэ үеын ажабайдалай хооһо нойтон байдалые, халуун хүйтэниие нилээд үзөө. Тиигэжэ ябахадаа хүнэй һанал бодол, зүрхэ сэдьхэл ойлгодог, мэдэрдэг, нютагаархидтаяа хамта зобожо, гашуудажа, баярлажа  үндын тэнжээ ха юм.

Баруунай тэнгэриин бараан үүлэд доро

Баабаймни, алхалжа үзэһэн бэлэйш.

Хүнэй үхэл соогуур, һомоной мүндэр доро

Хүбүүнэйнгээ жаргал аршалһан бэлэйш.

         Дайнда мордоһон олон эрэшүүлэй дундаһаа Дашабал эсэгэнь мэндэ бусаха золтой хүн байгаа. Эсэгэнь хөөрүү, түргэдүү зантайшье һаа, хорхойдо хорогүй сагаан сэдьхэлтэй хүн ябаһан бэлэй гэжэ нютаг зониинь дурсадаг.

         Георгий Дашабыловай олохон шүлэг, дуунууд соонь хайрата эжыдээ зорюулһан, энхэргэн дулаанаар дурсаһан, аман зохёолой маягаар бэшэгдэһэн мүрнүүд олон. Жэшээлбэл,

Бууралхан эжыгээ һанахадам,

Буусымни утааниинь харагдана.

Буусынгаа утаае харажархин,

Баяртай яаран ерэдэг бэлэйб.

Хайратайл эжыгээ һанахадам,

Халуухан сайханиинь хангалтана.

Халуухан сайханаар ундалхадам,

Хамагхан бэем һэргэдэг бэлэйл.

Шүлэг толгой холбуулга (Б-Б, Х-Х), дабталга  (Буусымни утааниинь - буусынгаа утаае, халуухан сайханиинь- халуухан сайханаар) баримталан бэшэгдэнхэй. Мүрнүүдэй байгуулга, тэдэнэй удха, һубариһан бодолнууд ба абяануудые харая. Тон түрүүн мүрнүүдэй һүүлшын найрал нэгэтэй үгэнүүд анхаралыемнай татана: һанахадам-ундалхадам,харагдана-хангалтана,ерэдэг-һэргэдэг. Онсо байгуулгатай шүлэгэй  мүрнүүд соо ая ниилэһэн абяануудһаа гадуур гүнзэгы удха элирнэ. Түрүүшын мүр соо  һанаан бодол тухай хэлэгдэнэ: (“Бууралхан эжыгээ һанахадам”),  хоёрдохи мүр соо – бодолой баталамжа тэмдэглэгдэнэ (“Буусымни утааниинь  харагдана”). Шүлэгэй мүр бүхэн арбан үеһөө бүридэнхэй:

Хай-ра-тайл э-жы-гээ Һа-на-ха-дам,

Ха-луу-хан сай-ха-ниинь хан-гал-та-на.

Ха-луу-хан сай-ха-наар ун-дал-ха-дам,

Ха-маг-хан бэ-ем һэр-гэ-дэг бэ-лэйл.

         “Сэдьхэлэй дуун” гэжэ дуунай мүрнүүдые хаража үзэхэдэ, асуудалда харюу үгтэһэн онсо маягтай зохёол болоно. Юрын үгэнүүдээр поэт гүйсэд дүүрэнээр Эхын һайхан сэдьхэл тухай домоглоно:

Ургын сэнхир уняарта дэлхэйдэ

Угаа зөөлэн юуниинь бэлэй даа?

Угаа зөөлэн юуниинь бэ гэхэдэ,

Урин эжын сэдьхэл бэлэй даа.

Георгий Дашабылов үшөө һурагша ябахадаа шүлэг бэшэжэ эхилээ. Бэшэһэн бүтээлнүүдээ согсолжо, “Хабарай бэшэгүүд” гэһэн түрүүшынгөө ном 1966 ондо хэблэһэн юм. Уран зохёолшын бэшэһэн номуудые тоолобол: “Ногоон тужа”, “Суутайн сагаан хулагшан”, “Хэжэнгэ”, “Дугы”, “Нютагай һэбшээн”, “Эртын жэргэмэл”, “Мүнгэн хутага” г.м. “Суутайн сагаан хулагшан” гэһэн номынь арадай аман зохёол дээрэ үндэһэлһэн үльгэр-поэмэ болоно.

 Эхэ нютагтаа, түрэһэн гараһан газар дайдадаа инаг дуратай, тэрээндээ үнэн сэхэ байха гээшэ юунһээшье үнэтэй ябадал, баатаршалга болоно гэжэ энэ поэмэ ба шүлэгүүд  соонь хэлэгдэдэг.

Бургаастайнгаа талада гарахадам,

Булгилжал зүрхэм дэбхэрхэ.

Булагтайл горхоноо харахадам,

Бурьялжал урдан эбхэрхэ.

Һэрюун тэнюун нугымни

Һэбшээн, хаанабши, үлеэгыш.

Георгий Дашабыловай зохёолнуудынь үргэн дэлисэтэй: хүлөө шоройдожо тэнжэһэн тоонто нютагаа, Эхэ һайхан ороноо, арад зоноо магтан дуулаһан ба эдир багашуулда зорюулһан шүлэгүүдынь олон юм.

“Һолонго” гэжэ шүлэг уншахадаа, нютагаймни аажам тэнюун тала дайда һанаан бодолдомни элихэнээр бии болоно:

Табан хушуута адуу малайм шэмэг,

Тала дайдым уран гоёхон бэшэг,

Бугааг hолонго, татажал, татажал байгыш,

Буряад орон дээрэм бадаржал буугыш!

Зунай сагта аалихан ороһон бороогой болиһоной һүүлээр, долоон үнгын  һолонго тала дайдые шэмэглэдэг. Поэт байгаалиин энэ гайхамшагта үзэгдэлые нангинаар зураглана. Тэнгэриин зүйдэлдэ толорһон һолонгые автор ехэ тодоор “агаарта табигдаһан гэшхүүр”, “агаарай гэшхүүрые” гоёошооһон “алтан нарамнай” замби дэлхэйн зула мэтэ “бадараал” гэнэ. Мүн баһа һолонгые хүнэй сэдьхэлдэ сэлмэг бодол түрүүлдэг сэсэгтэй жэшээлэн “задараал” гэжэ бэшэнэ. Иимэл һайхан ха юм даа, тоонто нютагаймнай арюухан амисхал, шанар шэнжэ!

Байгаалиин үзэгдэлнүүд тухай шүлэгүүдые уншахадаа, оршон тойронхимнай хэды һайхан бэ, хэды олон һонирхолтой зүйлнүүд бииб гэжэ мэдэрнэбди. Элдэб янзын үнгэтэй, яларжа сасаржа, һолонготожо байһан үзэгдэл хүн түрэлтэнэй дура татана ха юм.

Бороогой һүүлээр дайдам ууралтана.

Борохон жэргэмэл дуугаа татана.

Хэбтэнэ урдам дэлгээтэй альбом-

Хэзээш балархагүй зураһан һолонгом.

Байгаалиимнай байдал хэб соогоо: “дайдамнай ууралтана”, жэгүүртэ шубууд дуугаа хангюурдана, арад зон амгалан ажаһууна.

Набшын алтаар дайдыем будаад,

Намар –зурааша айлшалан буудаг.

Шэнэхэн зүлгөөр талыем хушаад,

Шэлдэг хабар хормой шуудаг.

Гүн бодолтой энэ шүлэгэй мүрнүүд соо сагай эрьесэ тухай хэлэгдэнэ. Тиихэдээ поэт олицетворени хэрэглэнэ: намарнай –зурааша боложо айлшалдаг, будадаг, харин хабарнай хушадаг, шуудаг гэжэ харуулна.

“Алирһан” гэһэн шүлэгэй мүрнүүдые уншахадамни,  намарай ой соогуур жэмэс түүжэ гүйлдэһэн үхибүүд нюдэндэм харагдана.

Аятай зохид даа ой соо!

Анхилаад амтатайл агаар.

Энэ бэеэрээ дүүргэхэм түйсөө,

Эжыгээ хүндэлхэб алирһаар.

Газарай оёороор ургадаг улаан таша жэмэсүүд дороһоо бултайн байдаг ха юм. Поэт энээниие ехэл тааруугаар, үнэншэмэ гоёор зураглана. Зунай сагта ой ошожо, “ногоон набша ираад”, жэмэс түүдэгээ, эжыгээ баярлуулдаг сагни һанагдана.

Түрэһэн гараһан нютагһааш

Түрэл, инаг дайда

Үлгы манай Дэлхэйдэ

Үгы һэмнай – мэдэлши!

Буурал эхэ, эсэгын

Буусые мартангүй ябадаг

Буряад хүнэй заншал бэлэй!-

гэһэн гүнзэгы удхатай үгэнүүд тоонто нютагаа сэгнэхэ, эрьехэ, хаанашье  байгаа  һаа зүрхэ сэдьхэлдээ һанажа ябаха һануулга болоно.

Хэбэд мүнгэн хоолойн угалза –

Хэды гоёб хээрын буряад аялгам!

Сэдьхэл сооhоо тэдэнэй нэгые hугалжа,

Сэдьхэл соогуур тараахам алтан уянга!

Георгий Цыренович Дашабылов түрэл хэлэеэ үндэрөөр сэгнэдэг хүн байгаа гэжэ ойлгонобди: Буряад аялгам – Алтан уянга! гэжэ омогорхон бэшэнэ.

Сэдьхэл сооһоонь мүндэлһэн шүлэг, дуунуудынь, зохёолнуудынь уужам Буряад орондомнай зэдэлһээр. Эгээл тиимэһээ зүрхэ сэдьхэлэймнай мэдэрэл болохо тоонто нютагаймнай арюухан һэбшээн үндэһэн арадаймнай   һүлдэ тэмдэг зандаа үлэхэнь дамжаггүй.

Буряад зоной ёһо заншалаар гэр бүлын юртэмсэдэ үхибүүдэй наадан ехэ һуури эзэлдэг. Поэдэй шүлэгүүд соо нааданай арга хэрэглэгдэнэ, энэнь үхибүүдэй наһанда ехэ таарамжатай арга боломжо боложо үгэнэ. Үндэһэн арадаймнай үхибүүдэй нааданууд, тоолуурнууд, аман хэлэлгэ хүгжөөлгын шүлэг, дуунууд олон ха юм. Жэшээлбэл, “Аадар” гэжэ шүлэг соохи мүрнүүдые хоргодолсоо наадахадаа, хэрэглэмээр:

Тоб-тобхон

Тобжогоноод,

Тобороо, тобороо-

Тооһо даражал

Ороо аадартай бороомнай.

Жороо үгэнүүд үхибүүдэй аман хэлэлгэ хүгжөөлгэдэ ехэ нүлөө үзүүлдэг гээшэ. Г.Дашабыловай шүлэгүүд дотор буряад аман зохёолой алтан абдарай эгээл баян үгэнүүд, ёһо заншалнай үнэхөөрөөшье олоор дайралдана:

Шас-шасхан

Шарбаганаад

Сахилгаан сахилаа,

Тас –тасхан

Таршаганаад

Тэнгэри тэһэрээ.

Үхибүүдтэ зорюулжа бэшэһэн шог зугаатай шүлэгүүд олон юм. Тэдэ шүлэгүүд соогоо үхибүүдые ехэ өөгшөөһэн, дутуу дундануудыень шог ёгто зугаа наадантай холижо заһаха гэһэн мүрнүүдые олонобди. Үхибүүдэй уншахада һонирхомоор, юрэ бусын нэгэ зүйл харуулжа, онсо маягтайгаар найруулжа, сэдьхэлдэ хадуугдамаар дамжуулһан байдаг.

Георгий Цыренович Дашабылов зохёолнууд соогоо түрэл нютагайнгаа ганса гоё һайханиие харуулаад дүүрэнэ бэшэ, мүн Эхэ һайхан байгаалияа гамнаха, химгадаха тухай бидэндэ ойлгуулна, уряална. “Бимбын хүтэл” гэжэ шүлэг соо гансашье һаа модо тарижа, харууһалжа ургуулһан хүн аргагүй ехэ, наһанай хэрэг бүтээнэ гэжэ поэт бэшэнэ.

Бии һэн даа нютагтам нэгэ хүн-

Бимба ахай гэжэ суурхаһан юм...

Жэлэй дүрбэн сагта сахин һуужа,

Жэгтэй үдхэн ой ургуулаа...

...Мүнхэ ногоон энэ хүшөө табижа,

Мүнхэлөө нэрэеэ гэжэ хэлсэдэг.

Уран зохёолой хэлэнэй баялиг олон янзын аргануудаар байгуулагдадаг. Уран зохёолнууд соо зураглагдаһан хүнэй дүрэ, үйлэ хэрэгүүдые эли тодоор, уншагшын ухаан бодолдо хадуугдажа үлэмөөр байхын тула поэт олон уран аргануудые хэрэглэнэ. Тэдэнэй нэгэн метафора болоно. Метафора ехэнхидээ юумэнэй, тэмдэгэй нэрэнүүдэй болон глаголой түхэлнүүдээр дамжуулагдадаг. Метафора хэлэндэ байһан үгэнүүдэй үндэһэн дээрэ шэнэ удхатай үгэнүүдые бии болгохо эдэбхитэй аргануудай нэгэн юм. Метафора тааруулжа зохёоходо, нэн түрүүн ниитэ хэрэглэлгын үгэнүүд хэрэглэгдэдэг.

Хун сагаан үнгэтэй

Хургы торгон дэгэлтэй

Хурьгамнай энэ

Хургажа хэбтэнэ.

Метафорын нэгэ янза олицетворени болоно. Олицетворени амигүй юумэнүүдые, үзэгдэлгүүдые амитай болгон, хүнэй байдалтай, хүнэй мэдэрэлнүүдтэй адлидхажа харуулга болоно.

Үе мүсөөрөө

Үерлэһэн Хэнгэргэ,

Шулууд дээгүүр,

Шулууд дундуур

Шуумар түргэн

Шуухиржа

Шуран дэбхэрхэдэш,

Хүтэлэй сээжын

Хүмэг руу

Хүүюур боложо

Хүмэрин унахадаш,

Сагаан хөөһөөр

Сахаригтажа,

Хабсагайн үбсүүнһээ

Хандагай мэтэ

 Харайхадаш,

Сэдьхэл минии

Шэмшэрхэдэнэ.

Эндэ уһа голые хүнтэй зэргэсүүлэн, үе мүсэтэй, шуран солбон болгон харуулжа, уулаһаа дэбхэрнэ, унана, харайна гэнэ ха юм. “Хабсагайн үбсүүнһээ хандагай мэтэ...” харайһан хадын горхоной агууехэ хүсэ шадал, хүндэ диилдэшэгүй байгаалиин нэгэ хуби гэжэ харуулна.

hэбшээ татаад саhан дуулгаар

hэбхеэн уулам намдаа дохихо…

Нэрэшни, дууншни, шүлэгшни

Нэрьехэ, зэдэлхэ хэзээдэ!

Георгий Цыренович Дашабылов наһан соогоо бүтээһэн зохёолнуудаараа жэнхэни буряад хэлэеэ сэгнэдэг, хүндэлдэг хүнүүдэй сэдьхэл хүдэлгэн, һайхан мэдэрэл түрүүлэн байһан зандаа. Уран гуурһан дороһоо гараһан мүрнүүдынь түрэл угсаатанаймнай оюун бэлигэй алтан жасада ороод, үндэһэн арадаймнай хүгжэлтэдэ нүлөө үзүүлһэн зандаа ха юм.

Тобшолол.

•         Уран зохеолшо Георгий Цыренович Дашабылов түрэл нютагаа түүрээн магтаһан гүнзэгы удхатай олон шүлэгүүдые буряад арадтаа бэлэглээ.

•         Шүлэгүүд соогоо арадайнгаа ёһо гурим, заншал, һургаал, угай холбоо, мүнхэ сэсэн байгаалияа уран гоёор найруулан харуулһан байдаг.

•         Гүн удхатай, уран найруулгатай шүлэгүүдые уншахадаа ухаан бодолнай, хадуун абалгамнай, аман хэлэлгэмнай хүгжэхэ аргатай байна.

Хэрэглэhэн литература:

1.     Г.Ц. Дашабылов. Эртын жэргэмэл. У.-Ү. 1974.

2.     Г.Ц. Дашабылов. Нютагай hэбшээн. У.-Ү. 1972.

3.     Г.Ц. Дашабылов. Мүнгэн хутага. У.-Ү. 1980.

4.     Г.Ц. Дашабылов. Зунай үдэшэ. У.-Ү. 1988.

5.     Г.Ц. Дашабылов. Үглөөгүүр. У.-Ү. 1992.

6.     Г.Ц. Дашабылов. Хэжэнгэ. У.-Ү. 1978.

7.     Ц.Ц.Цырендоржиев. Мүнхэ дурасхаалыень ёһолон... Буряад үнэн, 05.03.1993.

8.     Д.Ш.Хубитуев. Зохёохы ажалыень сэгнэн баясаба. Буряад үнэн, 25.11.1992.

9.     Ц. Галанов. Мүшэтэ наһан. Буряад үнэн, 19.01.1994.

10. К.Г. Полонных. Стихосложение. У.-Ү. Бэлиг, 2000.