330372
столько раз учителя, ученики и родители
посетили сайт «Инфоурок»
за прошедшие 24 часа
+Добавить материал
и получить бесплатное
свидетельство о публикации
в СМИ №ФС77-60625 от 20.01.2015
Дистанционные курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации для педагогов

Дистанционные курсы для педагогов - курсы профессиональной переподготовки от 6.900 руб.;
- курсы повышения квалификации от 1.500 руб.
Престижные документы для аттестации

ВЫБРАТЬ КУРС СО СКИДКОЙ 50%

ВНИМАНИЕ: Скидка действует ТОЛЬКО сейчас!

(Лицензия на осуществление образовательной деятельности № 5201 выдана ООО "Инфоурок")

ИнфоурокИсторияДругие методич. материалыДоклад "Саха уонна киргиз норуоттарын ос хоьоонноругар уол о5ону сылгыга холооьун"

Доклад "Саха уонна киргиз норуоттарын ос хоьоонноругар уол о5ону сылгыга холооьун"

библиотека
материалов
Скачать материал целиком можно бесплатно по ссылке внизу страницы.

«Тюрский мир»

Филология уонна фольклор













Саха уонна киргиз норуоттарын өс хоһоонноругар уол ођону сылгыга холооһун



Оңордо: Сатађай орто оскуолатын

7 кылааьын үөрэнээччитэ

Никитин Миша

Салайааччы: Никитина Ольга Николаевна







Амма 2015 с.

Үлэ сыала: Саха уонна киргиз норуоттарын фольклоругар уол ођо хайдах буолуохтаађын сылгыга сыһыаннаах өс хоһооннорунан ырытыы

Үлэ соруктара:

  • Сылгы – саха уонна киргиз норуоттарын олођор суолтатын туһунан литератураны аађыы уонна интернеккэ көрдөөһүн;

  • Өс хоһооннору булуу уонна сылгыга сыһыаннаађы арааран ырытыы;

  • Өс хоһооннор суолталарын тылдьыкка көрөн быһаарыы;

  • Чинчийиигэ түмүктэри оңоруу.

Түүр норуоттарын өс хоһооннорун ырытыы учуонайдар быһааралларынан үчүгэйдик үөрэтиллэ илик. Өс хоһоон диэн олох-дьаһах, быһыы-майгы туһунан түмүктэммит өйү-санааны ађыйах тылынан дьүһүннээн этии буолар. «Өс» диэн тыл хоту дойду дьонун өйдөбүллэринэн – абыычай, быраабыла, сокуон буолар эбит1. Э. Пекарскай тылдьыта быһаарарынан «Өс» тюрк тылыттан «саңа» диэн буолар эбит2.

Түүр норуоттарыгар дэлэйдик тарђаммыт өс хоһооннор образтарынан буолар эбит сылгы. Бу норуоттарга тођо сылгы үрдүктүк турарый? Сылгы миинэр минэ, ас-уол, тириитэ таңас-сап буолар, сиэлинэн быа-туһах оңоһуллар. Л.П. Потапов суруйан турардаах: «Түүр норуоттара сылгы ыңыыра туттуохтарыттан ыла олохторугар-дьаһахтарыгар, культураларыгар улахан сайдыы барбыта. Сылгыны миинэр-минэ оностуохтарыттан кос норуоттар киэн сирдэри баһылыыр, атын норуоттары кытта сыһыан олохтуур кыахтаммыттара». (Потапов: 1977, с. 164). 

Көс норуоттар күүстээх сэрииһиттэринэн биллэллэр. Сэрииһит сылгыта суох табыллыбат. Сылгы сэрииһиккэ дођоро, көмөлөһөөччүтэ. Мүччүргэннээх кэмнэргэ хаһаайынын олођун быһаабыта элбэх.

Онон сылгы түүр норуоттарыгар материальнай культураларыгар, ону таһынан итэђэллэригэр улахан суолталаах. Фольклор араас жанрдарын сүрүн обраһынан сылгы буолар. Кини итэђэл культа буолар.

Сылгы культа күүскэ сайдыбыт эбит саха норуотугар. Саха итэђэлигэр сылгыны саха аймахха Дьөһөгөй тойон айыы бэлэх оңор диэн биэрбит. Ол эрэн сылгыны бэлэхтэппит киһи, туох эмит куһађаны оңорон, хомоттођуна, бэлэђин төттөрү ылар. Кини хорсун эр дьону, ахсым аты араңаччылыыр эбит.

Кыргыз норуота түүр норуоттар ахсааннарыгар киирэр. Көс традициялара куустээх суолталаах буолан – кыргыз өллөђүнэ, ийэ буорга көмүлүннэђинэ эрэ, сири- дойдуну кэрийэрэ тохтуур - диэн этэллэр эбит. Киргиз норуота эмиэ былыр былыргыттан сылгы иитиитинэн дьарыктанар норуот буолар. Кинилэр сылгылара күүстээхтэринэн, тулуурдаахтарынан аатыраллар. Ыраах айаңна бэлэмнээх, үөрүйэх буолаллар. П.П. Семенов-Тянь-Шанский суруйан турар: «Киргиз олођун аңарын ат үрдүгэр атаарар. Ол иһин бу норуокка олохторугар саамай күндү сылгы буолар». Киргизтэр итэђэллэринэн таңара киһини туой буортан оңорбут, оттон ол туой ордугунан сылгыны айбыт. Ол иһин сылгыны кинилэр дођордорун курдук саныыллар.

Түүр омуктарын өс хоһоонноро сылгы көмөтүнэн киһи майгытын сигилитин көрдөрөллөр эбит. Т.М. Николаева этэринэн өс хоһооннор айылђа көстүүлэринэн, үүнээйинэн, кыылларынан дьону уонна кинилэр кыһалђаларын кэпсииллэр.

Учуонайдар сылгы образтаах өс хоһооннору маннык бөлөххө араараллар.

  1. Киһи майгытын-сигилитин;

  2. Киһи олоххо миэстэтин;

  3. Киһи удьуорун.

Биһиги үлэбитигэр уол ођо майгытын сылгынан көрдөрөр саха уонна киргиз норуоттарын өс хоһооннорун ырыттыбыт. Мин саха норуотун сэттэ уонна биэс киргиз норуотун өс хоһоонорун ырытан көрдүм. Бу өс хоһооннорго уол ођо хайдах буолуохтаађын быһаарбыттар.

Бастакы өс хоһооно:

«Үтүө киһи биир тыллаах, үтүө ат биир кымньыылаах» - Эр киһи эппит тылыгар туруохтаах диэн быһаарар. Судургу майгылаах киһи. Эппит тылын толорор киниэхэ дьоннор эрэнэр уонна итэђэйэр буолаллар, дьон убаастабылын ылар.

Иккис өс хоһооно:

«Аттаах ойбоно, сатыы тайађа» - Иллэм – дьэллэм, киһиэхэ үтүөнү – өңөнү оңорор, салгыыр – тэрийэр, үтүө суобастаах аһыныгас киһини этэллэр. Саха киһитэ былыр былыргыттан бэйэ-бэйэтиттэн тэйиччи олорор буолан дьон кэллэђинэ үөрэр, кыһалђађа түбэстэхтэринэ бэйэ бэйэлэригэр көмөлөсүһэр үтүө майгылаађын быһаарар.

Үһүс өс хоһооно:

«Уол ођо биир күн ат өрөђөтүгэр, биир күн ат уорђатыгар» - олорор олох араас эндиэлээх, очурдаах – чочурдаах буолар. Онон биир күн куһађан, биир күн үчүгэй буолар. Уол ођо эр бэрдэ буолан сылдьар сирэ киэң, онон кинини олођор араас көрсүөн сөп. Ону кини куруук туохха барытыгар бэлэм буоларыгар үөрэтэр.

Төрдүс өс хоһооно:

«Уол ођо дьоллоох, сонођос ат соргулаах» - эдэр, ыччат өттө кэскиллээх, уһун үйэлээх. Бу өс хоһоон уол ођо инники олођо үчүгэй буоларыгар, эрдэттэн үтүө аатын киртиппэккэ чиэстээхтик илдьэ сылдьарыгар уонна үчүгэйи эрэ ыраланарга үөрэтэр.

Бэһис өс хоһооно:

«Уол ођо, ат кулун туохха төрүүллэрий» - халбархай, кутталлаах суолга сорунаары туран эр киһи этэр тыла. Уол ођо былыр былыргыттан норуотун көмүскүүр оңоһуулаах. Ону айанныан иннинэ эр санааны ылынар суолталаах өс хоһоон.

Алтыс өс хоһооно:

«Ууһут ат оломун курдук» - киһи тылын дөбөннүк ылынымтыа, үүттээх-ааннаах, киһини кытта дьуххатык кэпсэтэр киһи. Бу өс хоһоон уол ођо үтүө майгытын көрдөрөр дии саныыбын.

Сэттис өс хоһооно:

«Кус быһый, ат быһый» - олус сытыы, күүстээх киһи. Ханнык бађар уол ођо кыра эрдэђиттэн этинсиинин дьарыктыахтаах. Күүстээхуохтаах, барытын кыайыгас буоларын иитэр ис хоһоонноох норуот муударай этиитэ.

Киргиз норуотун өс хоһоонноро:

«Болђомтото суох киһи элбэхтэ сыыһар, айааһына илик ат элбэхтэ мөђөр». киһи олоххо билбэтэ, сатаабата элбэх. Болђомтолоох буоларга үөрэтэр өс хоһоон.

«Ат эрдин канаты»3 - Ат уол ођо кыната. Өс хоһооно уол ођо түргэнин, хапсађайын. Ата суох киһи илиитэ суох диэн суолталаах дии саныыбын.

«Оселтан сууллубут уолу, акка олорпоттор» - уол ођо кыра эрдэђиттэн тулуурдаах буолуохтаах. Күүстээх, хорсун эрэ уол дьиңнээх сэрииһит буолар.

«Тулпартушунда, күлүк - күнүндэ»4 - хорсун ат сэриигэ, сымнађас ат үлэђэ. Туох барыта кэмигэр, бириэмэтигэр сөп түбэһиэхтээх. Сэриигэ хорсун-ходуот, үлэђэ сүрэххинэн ылынан үлэлиэххэ диэн суолталаах. Бу өс хоһоон күннээђи олођу кытта сибээстээх.

«Дьоло суох киһиттэн ата куотар» - киһи олоххо дьолун бэйэтэ оңостуохтаах.

Норуот муудараһа, философскай өйө өс хоһооннорго сурулла сылдьар. Былыргы дьон элбэхтэ мөђүттэ, этэ сылдьыбаттар ол оннугар киһиэхэ тиийимтиэ гына ађыйах сытыы ох тыллары этэллэр. Үлэбэр маннык түмүктэргэ кэллим.

Биир төрүттээх, майгыннаһар тыллаах норуоттар өс хоһоонноро ордук чугас суолталаах буолаллар.

Түүр омуктарын өс хоһоонноро сылгы көмөтүнэн киһи майгытын-сигилитин көрдөрөллөр уонна кини кыһалђатын, олођу көрүүтүн быһаараллар.

Биһиги өс хоһооннорбут киргиз норуотун өс хоһооннорутуттан уратыта диэн Саха норуота сылгыны таңара оңостор. Саха киһитэ олођу анаарар философиятыгар туох баар үчүгэйи, үтүөнү сылгыны кытта тэңнээн көрөр. Оттон киргиз норуотун өс хоһоонноро дьиңнээх күннээђи олођу кытта ситимнээхтэр.

Бу икки норуот өс хоһоонноро бэйэ-бэйэлэригэр майгыннаһаллара уол ођону сылгы обраһынан үтүө майгылаах, аһыныгас, этин-хаанын дьарыктыыр, эппит тылыгар турар, хорсун буоларга үөрэтэллэр.











1 Саха фольклора. Хомуурунньук, - Новосибирск: «Наука», 1996, стр.120

2 Г.У. Эргис, Очерки по якутскому фольклору, - Якутск: «Бичик». 2009, стр. 345

3 Черикбеев Э.Ч., Военное дело у кыргызов в эпосе Манас, - Бишкек, 1995 г., www.eposmanas.ru;

4 www.makallakap.narod.ru

Общая информация

Номер материала: ДВ-383153

Вам будут интересны эти курсы:

Курс профессиональной переподготовки «История: теория и методика преподавания в образовательной организации»
Курс повышения квалификации «Анализ результатов образовательной деятельности в работе учителя истории»
Курс повышения квалификации «История и философия науки в условиях реализации ФГОС ВО»
Курс повышения квалификации «Основы духовно-нравственной культуры: история и теория русской культуры»
Курс повышения квалификации «Изучение русской живописи второй половины XIX века на уроках МХК в свете ФГОС ООО»
Курс повышения квалификации «Моделирование современных уроков истории»
Курс повышения квалификации «Теория и методика преподавания основ философии в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «История и теория этики в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Организация проектно-исследовательской деятельности в ходе изучения курсов истории в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Федеральный государственный стандарт ООО и СОО по истории: требования к современному уроку»
Курс повышения квалификации «Развитие ИКТ-компетенции обучающихся в процессе организации проектной деятельности при изучении курсов истории»
Курс повышения квалификации «Электронные образовательные ресурсы в работе учителя истории в контексте реализации ФГОС»
Курс профессиональной переподготовки «История и обществознание: теория и методика преподавания в образовательной организации»
Курс повышения квалификации «Философия и история образования в условиях реализации ФГОС»
Курс профессиональной переподготовки «Политология: теория и методика преподавания в образовательной организации»

Благодарность за вклад в развитие крупнейшей онлайн-библиотеки методических разработок для учителей

Опубликуйте минимум 3 материала, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную благодарность

Сертификат о создании сайта

Добавьте минимум пять материалов, чтобы получить сертификат о создании сайта

Грамота за использование ИКТ в работе педагога

Опубликуйте минимум 10 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Свидетельство о представлении обобщённого педагогического опыта на Всероссийском уровне

Опубликуйте минимум 15 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данное cвидетельство

Грамота за высокий профессионализм, проявленный в процессе создания и развития собственного учительского сайта в рамках проекта "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 20 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Грамота за активное участие в работе над повышением качества образования совместно с проектом "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 25 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Почётная грамота за научно-просветительскую и образовательную деятельность в рамках проекта "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 40 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную почётную грамоту

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.