1667684
столько раз учителя, ученики и родители
посетили сайт «Инфоурок»
за прошедшие 24 часа
Добавить материал и получить бесплатное
свидетельство о публикации
в СМИ №ФС77-60625 от 20.01.2015
ИнфоурокКлассному руководителюДругие методич. материалыФразеологизмдегі ұйытқы сөздер туралы түсінік беру

Фразеологизмдегі ұйытқы сөздер туралы түсінік беру

библиотека
материалов

Фразеологизмдегі ұйытқы сөздер

Тұрақты сөз тіркестері мен күрделі сөздер сөздікте берілгенде, бірінші сөздің әліпбилік тәртібіне қарай орналастырылады. Фразеологизмдердің бірінші сөзі көп жағдайда ұйытқы сөз деп аталады. Әсіресе сын есімдердің (ақ, ала, көк, қара, қоңыр), сан есімдерден (бір, екі, үш, төрт, он екі, қырық, мың), бірлі-жарым етістіктіктерден болған ұйытқы сөздер әрқашан фразеологизмдердің бірінші сөзі болып жұмсалады. Мысалы: ақ айыл, ақ маржан, ақ жауын, ақ жем, екі қабат, екі ұрық, екі талай, өлер жері, ішпегені артында, жегені желім, іреп сойды т.б.

Ұйытқы сөз фразеологизмдердің бірінші өзі болып келуі басты шарт болып табылмайды. Екі компонентті зат есімнен болған фразеологизмге ұйытқы сөз бірінші болып та, соңынан екінші болып та тұра береді. Дегенмен, ұйытқы сөз фразеологизмдердің бірінші (басқы) компонентті болып қолданылуы өте жиі ұшырасатындығын жоққа шығаруға болмайды. Мұны мына төмендегі фразеологизмдердің құрылым-құрылысынан айқын көруге болады. Мысалы: тіс сөзіне қатысты фразеологизмдер. Есім фразеологизмдер: а) сүт тіс, күрек тіс, сиыр тіс, бұзау тіс т.б. ә) тіс қаққан, тісі шыққан, тісі қаладай т.б. Етістік фразеологизмдер: тісің барда ысқыр, тіске сыздығына сақтады, тісін батырды т.б.

Бел сөзіне қатысты фразеологизмдер. Есім фразеологизмдер: құмырсқа бел, күзен бел, таспа бел, қақпан бел, асқар бел, күдері бел, бұраң бел, қыз бел, аш бел, т.б ; бел бала, бел құда, бел орақ, белі жоқ, бел күрек, белді ата, бел орта, бел ортасында т.б. Етістік фразеологизмдер: бел алды, бел айналды, (буды), бел бермеді, бел (і) кетті, бел көрді, бел қатысты, бел шешпеді, бел бүкпеді, белі бүгілді т.б.

Тілдегі кез келген сөз фразеологизмдерге ұйықты бола алмайды. Халықтың өзімен қоса жасасып келе жатқан байырғы сөздік қордағы сөздер ғана ұйықты сөз бола алады. Сөздің сапа жағынан қаншалықты дамығандығын көрсететін бірден бір белгі оның көп мағаналық сипат алып, туынды мағанада жұмсалып, әлденеше фразеологизмдерді тудыруға себеп болуында. Осы ретте қазақ тіліндегі фразеологизмдерді жасаудағы анатомиялық атаулардың, дене мүшелерінің қызметі айрықша екендігін атай кеткен жөн. Көз, ауыз, қол, бас, аяқ, жүрек, тіл, құлақ, табан тәрізді адамның дене мүшелері сөзге арқау, ойға тірек-таяныш болып, тіліміздегі фразеологизмдердің бай қорын жасауда ерекше қызмет атқарады. Ақ, қара, тас, ат, ит, жер ұйытқы сөздер қатарына жатады. Ақ сөзімен келетін фразеологизмдер: ақ ауыз қылу (алдау); ақ жорға (арақ-шарапты айтады); ақ қар көк мұз (аяз, суық); ақ пен қызыл арасында (кешкі уақыт, ымырт); ақ сақал, қара сақал (жасы үлкен адамдар); ақ табан болу (шаршау, көп жүргеннен); ақ торғын (бет, ажар); ақ түйенің қарны жарылу (молшылық). Көзге байланысты фразеологизмдер:көген көз (бала, бозбала шақ); көз ашқызбау; көз байланған кез, көз байланбаста; көз жасы көл боп ағу; көз жасын сығу; көз жұмып тұрып; көз- құлақ болу; көз іліндіру; көзбен ату; көзге шыққан сүйелдей болу; көзден бұлбұл ұщу; көзді бақырайтып қойып; көзі жұмылу; көзі шарасынан шығу; көзінен от шашу;

Қара сөзіне байланысты фразеологизмдер: қара жерге отырғызу; қара қазан, сары баланың қамы; қара табан; қара сирақ бала; қара орман;

Тас сөзіне байланысты фразеологизмдер: тас бауыр; тас бөлу; тасы өрге домалау; тау күйіп, тас жанса да;





Курс повышения квалификации
Найдите материал к любому уроку,
указав свой предмет (категорию), класс, учебник и тему:
также Вы можете выбрать тип материала:
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону N273-ФЗ «Об образовании в Российской Федерации» педагогическая деятельность требует от педагога наличия системы специальных знаний в области обучения и воспитания детей с ОВЗ. Поэтому для всех педагогов является актуальным повышение квалификации по этому направлению!

Дистанционный курс «Обучающиеся с ОВЗ: Особенности организации учебной деятельности в соответствии с ФГОС» от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (72 часа).

Подать заявку на курс

Вам будут интересны эти курсы:

Курс повышения квалификации «Психолого-педагогическая компетентность педагога»
Курс повышения квалификации «Организация работы с одаренными детьми в условиях реализации ФГОС»
Курс профессиональной переподготовки «Организация образовательного процесса для обучающихся с ограниченными возможностями здоровья»
Курс повышения квалификации «Использование мини-проектов в школьном: начальном, основном и среднем общем и среднем профессиональном естественнонаучном образовании в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Сетевые и дистанционные (электронные) формы обучения в условиях реализации ФГОС по ТОП-50»
Курс профессиональной переподготовки «Организационно-педагогическая деятельность в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Средства педагогического оценивания и мониторинга в работе учителя в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Теория и практика инклюзивного обучения в образовательной организации в условиях реализации ФГОС»
Курс профессиональной переподготовки «Тьюторское сопровождение обучающихся в системе инклюзивного образования»
Курс повышения квалификации «Система работы специалистов ОО по подготовке учащихся старших классов к сдаче экзаменов»
Курс повышения квалификации «Психолого-педагогическая диагностика в современном образовательном процессе»
Курс повышения квалификации «Основы музейной педагогики в работе учителя как одно из условий реализации Федерального государственного образовательного стандарта (ФГОС)»
Курс повышения квалификации «Организация и проведение культурно-досуговых мероприятий в соответствии с ФГОС ДО»
Курс повышения квалификации «Применение современных педагогических технологий в образовательном процессе в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Методы интерактивного обучения»
Оставьте свой комментарий
Авторизуйтесь, чтобы задавать вопросы.
Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.