Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Конспекты / 6-гы класска тыва дылга кичээл планы

6-гы класска тыва дылга кичээл планы



  • Другое

Поделитесь материалом с коллегами:

6-гы класска тыва дылга кичээл планы

Темазы: «Төрээн черивистиң аттарының делегейи»

(Топонимнер)

Сорулгазы:дылдың «Лексика» адырын уламчылап өөренир; «топонимнер» деп билиг дамчыштыр төрээн чериниң тускайлаңын, онзагайын ажыдар; Каа-Хем дугайында литература, төөгү, география талазы-биле билиглерин делгемчидер; словарьлар-биле ажылдаарын өөредир болгаш уругларның чугаазын байыдар болгаш сайзырадыр; патриотчу болурунга кижизидер.

Дерилгези: Каа-Хем кожууннуң, Сарыг-Сеп суурнуң географтыг картазы, тыва дылдың болгаш орус дылдың тайылбырлыг словарьлары. Тываның топонимнер словары, чуруктар, слайдылар.



Кичээлдиң чорудуу:

Организастыг кезээ.Каа-Хем дугайында ыры ырлап турар.

Башкының киирилде сөзү.

Уруглар, бо аялга, класстың дерилгези бөгүнгү кичээлдиң темазын силерге айтып тур. Төрээн черивис, Сарыг-Сеп суурувус дугайында өөренир бис. Биске тыва дылдың, чогаалдың, төөгүнүң болгаш географияның билиглери хереглеттинер.

  • Дыл эртеминиң кандыг адырын өөренип турар ийик бис? (Лексика)

Лексика – грек дылда Lexikos- дылдың словарьлыг курлавыры.

  • Дылдың бо адырынга чүнү өөренирил?

  • Сөстер чүнү илередип болурул?

  • Ааттарны кандыг эртемде өөренип турарыл, билир силер бе? (Ономастика)



Ономастика – грек дылдан оnomastike –аттар бээриниң уран чүүлү.

  1. Хуу аттар.

  2. Дыл эртеминиң хуу аттар өөренир адыры. Оnoma – ат, loqos – эртем



  • Ономастиканың географтыг аттар өөренир адырын чүү дээрил? (Топонимика). Бистиң бөгүнгү кичээливистиң темазы ол.



«Топонимнер» деп теманың өөренир планы:

1. Топонимнер дугайында билиг.

2. Топонимиктиг словарьлар.

3.Төрээн чериниң черлер аттарының бөлүктээшкини.

1. – Орус дылдың тайылбырлыг словарындан топонимика деп сөстүң тайылбырын тыпаалыңар.

Топонимика

1.Совокупность географических названий какой-нибудь местности, страны.

2.Отдел языкознания, изучающий географические названия (С.И.Ожегов.Толковый словарь русского языка).

Ук тайылбырны кыдырааштарынга бижиир.


Башкының тайылбыры:

- «Топос» - чер; «онома» - ат (грек) «Топонимика – Черниң дылы»- деп тайылбырны дыл эртемдени Н.И.Надеждин берген (1804 – 1856).

Топонимнер – географтыг аттар

(дылдың сөстери, демдек-сөстер, ориентир-сөстер)

  • Проблемниг айтырыг:

  • Чүге бистиң суурнуң географтыг объектилери ындыг аттарлыг болганыл? Кичээнгейлиг болур силер, бо айтырыгга кичээливис төнчүзүнде харыылаар силер.


  • Суурну долгандыр черлер аттарын канчаар бөлүктеп болур силер?



  • Топ онимнер:

* Гидронимнер * Ойконимнер *Оронимнер

Суурувус долгандыр аян-чоруктан кылыптаалыңар.

1. Ойконимнер (oikia – бажың, оран-сава) – чурттакчылыг черлерниң аттары. Суурувустадолгандырчерлераттарындаойконимнер бар-дыр бе?

(Сарыг-Сеп, Кок-Хаак, Мерген…)

Каа-Хем дугайында ырыны уруглар ырлаар.

Мария Тамдын-оолдуң «Сарыг-Сеп» деп шүлүүнүң аянныг номчулгазы.

- Ам суурувус кыдыында агып чыдар хемивисте келдивис. Хемниң ады чүү ийик? (Каа-Хем). Суг объектилериниң аттарын кандыг термин-биле адап болур ийик? (гидроним).

  1. Гидронимнер (hydor –суг)– суглуг черлер аттары.

Башкы: Черниң географтыг объектилериниң аразында Черниң кырының көвей кезиин далайлар, океаннар, хемнер, хөлдер, дамырактар, кудуктар, кара-суглар. Аржааннар шыва алган. Бо бүгү бойдустуң чайгаар бүткен болгаш кижиниң кылып кааны черлери шупту аттарлыг. Гидроним – кандыг-даа суг объектизиниң ады.

Суурувусту долгандыр оон өске кандыг суглуг черлер билир силер?

(Мерген,Оштан,Дерзиг,Копту….)

- Картада кайда чыдар-дыр ук хемнеривис?

- бо черлер аттарын канчаар бижиир-дир? Чүге?

«Оо,Каа-Хем» деп ырыны дыңнаар.

-бо чараш ыры апарган шүлүктүң автору кымыл? (Б.Маады).

-ук ырыда хемнин кандыг чараш овур-хевирин дамчыткан-дыр? (салгынга чалгыыр, эштирге эптиг,…)

  1. Аян-чоруувусту уламчылаалыңар. Ам турар даавысты чүү дээр ийик бис? (Даргат). Шын-дыр, уруглар. Чогум-на бо дагның баштайгы адын Хая-Даа дээр. Улуг назылыгларывыс ол адын ам-даа ажыглап турар.


Оронимнер (oros – даглар)– даглыг черлерниң болгаш оргулааштарның ады. Азы кургаг черлер аттарының.

Суурувус долгандыр кандыг даглар барыл?

(Кыстар-Даа, Дагылга-Даа, Баяан-Чүрек, Толбул сыны…)

- Ам шиитпирлээр ужурлуг айтырыывысче эглип келиилиңер:

Чүге бистиң суурнуң географтыг объектилери ындыг аттарлыг болганыл?

(уругларның харыылары)

Ол черниң кандыг-бир онзагайын көргүзер дээш: Дерзиг – шапкын агып чыдар, Дыттыг-Хем – долгандыр дыттар үнген хөл дээш оон-даа өске.



Оюн «Бойдустуң чараш булуңун тып» (слайдаларда болгаш үндүрген черлер чуруктарын көргүзерге, уруглар ол черниң адын адаар)

Оюн-чарыш «Кым хөйнү, дүрген тыварыл?»

«Хемнер» темага кайы одуруг дүрген словарь тургузуп бижиптерил?

Түңнел.

- Черлер аттарын өөренириниң чугулазының дугайында кандыг түңнел үндүрүп болур-дур бис?

  • Сөс курлавырывыс байыыр.

  • Төрээн черивис дугайында билиглеривис көвүдээр.



Башкыныңтүңнелсөзү:

Черлер аттары – бистиң төөгүвүс. Оларның дузазы-биле ада-өгбелеривистиң кандыг ёзу-чаңчылдарлыг, ажыл-агыйлыг чораанын билип алыр бис. Черлер аттары база хумагалап, камнаары чугула болур.

Бажыңга онаалга:

Суурну долгандыр черлер аттарын чыып бижиир.

Чогаадыг «Мээң ынак черим», «Бир топонимниң төөгүзү»

Дыңнадыг «Онзагай черлер аттары»








Автор
Дата добавления 10.02.2016
Раздел Другое
Подраздел Конспекты
Просмотров178
Номер материала ДВ-439453
Получить свидетельство о публикации

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх