1164271
столько раз учителя, ученики и родители
посетили сайт «Инфоурок»
за прошедшие 24 часа
+Добавить материал
и получить бесплатное
свидетельство о публикации
в СМИ №ФС77-60625 от 20.01.2015
Дистанционные курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации для педагогов

Дистанционные курсы для педагогов - курсы профессиональной переподготовки от 1.410 руб.;
- курсы повышения квалификации от 430 руб.
Московские документы для аттестации

ВЫБРАТЬ КУРС СО СКИДКОЙ ДО 90%

ВНИМАНИЕ: Скидка действует ТОЛЬКО до конца апреля!

(Лицензия на осуществление образовательной деятельности №038767 выдана ООО "Столичный учебный центр", г.Москва)

ИнфоурокКлассному руководителюНаучные работыҒЫЛЫМИ ЖОБА "Тұрақты тіркестер" (10 сынып)

ҒЫЛЫМИ ЖОБА "Тұрақты тіркестер" (10 сынып)

библиотека
материалов
Скачать материал целиком можно бесплатно по ссылке внизу страницы.

Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Алматы облысы , Райымбек ауданы , Сүмбе ауылы Абай атындағы орта мектеп Дарын

Ғылыми тәжірибелік жоба





Тақырыбы : Тұрақты тіркестер











Орындаған : 10 б сынып оқушысы Жеңісова Сабина

Секциясы : қазақ тілі













Сүмбе ауылы







Тұрақты сөз тіркесі фразеологиялық тіркес - екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуінен жасалып , бір ұғымды білдіретін бейнелі сөздер тобы .

Тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің орнын өзгертуге , басқа сөзбен ауыстыруға келмейді . Мысалы : ит өлген жер – алыс , тайға таңба басқандай – анық , тілді үйіреді – тәтті , көз шырымын алу – ұйықтау . Ағама жеңгем сай , апама жездем сай – мінез – қылығы үйлес . Ағынан жарылды – ештеңені жасырмай , бар шындығын айтты . Ажал оғы атылды – мерт болды .

Сонымен қоса : Ажары кірді – көріктенді ;

Ауызы алты қарыс – қаһарлы ;

Аузын айға білеген – батыл ;

Айдар тақты – әйгілі қылды ;

Айдарынан жел еседі – рахат өмір ;

Айды аспанға бір шығарды – аты шықты ;

Айдың күні аманда – аман – есенде ;

Аймандай қылды – әшкреленді , ұятқа қалды ;

Айна қатесі жоқ ( айна қатесіз ) – дәл , тура ;

Айтаққа ерді – өсекке ерді ;

Айтқан сөз құлағынан ағып кетеді – естімейді , ұқпайды ;

Айы оңынан туды – жолы болды ;

Айызы қанды – көңілі жай тапты ;

Ақ ауыз қылды – алдап соқты ;

Айылын жимау – жасқанбау , сескенбеу ;

Ақ жарқын – ашық көңіл ;

Ақиық – айрықша асыл ;

Ақ киізге көтерді – хан сайлады ;

Ақ саусақ - еріншек ;

Ақыл ( ой ) таразысына салды – дұрыстап ойланды ;

Ақысын жеу – еңбегінің ақысын бермеу , біреудің еңбегін пайдаланды ;

Алаауыз – бірлік жоқ ;

Ала болды – араздасты ;

Ала көзімен атты – жек көрді ;

Алақанға қарады – дәмеленіп тұр ;

Алақанның аясындай – тар ;

Алақанына түкірді – дайын , әзір тұр ;

Ал–дал болды – көңілі жай таппады , т . б . , - тұрақты сөз тіркестерін тұрмыс жағдайында жиі–жиі қолданады .

« Екі иығына екі кісі мінгендей » - деген тұрақты сөз тіркесі – денелі , тұлғалы , иықты деген бір ғана мағынаны білдірсе , « аяғы – аяғына жұқпады » - тұрақты тіркесі – шапшаң , тез жүрді деген ұғымда қолданылып тұр .

Тұрақты сөз тіркесінің мағынасы оның құрамындағы сөздердің мағыналарынан алшақ болады . Бір – біріне антоним болатын сөз тіркестер :

Антоним дегеніміз – мағыналары бір – біріне қарама – қарсы сөздер .

Бетінен оты шықты ( ұялды ) – Беті бүлк етпеді ( ұялмады ) .

Зәресі ұшты ( қорықты ) – Қуанышы қойнына сыймады ( қуанды ) .

Еңбегін сауды ( адал күн кешті ) – Жер қаптыру ( алдау ) .

Қолы – қолына жұқпады ( тез қимылдады ) – Саусағының ұшын қимылдатпады ( қозғалмады , еш нәрсе істемеді ) , т . б .

Бір – біріне синоним болатын сөз тіркестер :

Синоним дегеніміз – мағыналары жағынан бір – біріне ұқсас сөздер .

Үріп ауызға салғандай , Қыздың жиған жүгіндей – сұлу , әдемі , көрікті , келбетті , әсем , т . б .

Ит өлген жер , ит арқасы қиянда , жер аяғы қиянда , жер түбі – алыс , қашық , шалғай .

Ит терісін басына қаптады , жерден алып , жерге салды – ұрысты , сөкті , балағаттады .

Екі көзі шарасынан шығу , жаны зәр түбіне жету – қорқу , қатты шошыну .

Мақал – мәтелдер де тұрақталған , қалыптасқан сөздер тобы болып табылады . Мақал – мәтелдердегі сөздердің де орнын басқа сөздермен алмастыруға келмейді . Бірге айтылғанымен мақал мен мәтелдің бір – бірінен ерекшелігі , айырмашылығы болады .

Мақал–мәтелдер – халық даналығының , көрегендігінің айнасы , тіл байлығының алтын қазынасы . Олардың көбі өмір шындығының қорытындысы .

Халықтың кейінгі ұрпаққа қалдырған өсиеті , өмір сүру әрекетінің ережесі секілді қымбат мұра .

Мақал дегеніміз – өмірлік тәжірибеден туындаған түйінді пікір , тұжырымды сөз өрнегі немесе тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні .

Мәтел дегеніміз – белгілі бір ойға , ұғымға ишара жасайтын , астарлап , жұмбақтап айту мәні басымдау болатын халық мұрасы .

Тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер өзінің дербес мағыналарынан ажырап жеке – дара сөздерге балама ретінде , жұмсалады , олардың тіркестегі мағынасы жеке тұрғандағы мағынасына сай келе бермейді , ( көре алмау – қызғану , іші күю – өкіну , т . б . ) тұрақты сөз тіркесі бірнеше топқа жіктеледі : идиомалық тіркестер немесе идиома ( қабырғаңмен кеңес , ешкімнің ала жібін аттама ) өзегі талмас ) . ; мақал – мәтел ( ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар ; өнерлінің озегі талмас )

Тұрақты сөз тіркесі қатарына бұлардан басқа екі кейде одан да көп сөздердің қатар жұмсалуынан жасалып , бастапқы мағынасын сақтай отырып , бір ұғымды білдіретін тіркестер де кіреді . Мысалы : қол қою , көз салу , қол ұшын беру , т . б .

Екі қолынан демін алу – болып , жетісіп отыру .

Еңсесі құру – сағыну .

Ер қаруы – бес қару – қылыш , найза , садақ , шоқпар , сойыл – ерлер асынып жүретін қарулар .

Ереуіл атқа ер салу – елін қорғауға асыну .

Ернін шығарды – мазақтады .

Ернінің емеурінін табу – көңілін табу .

Есек құрты мұрнына түсу – баю .

Етек – жеңін жию – есін жию .

Етектен алу – кедергі жасау .

Ешкімнің ала жібін аттамау – қиянат жасамау .

Жағадан алу – қылғындыру .

Жағасын ұстау – таңдану .

Жағы сембеді ( тынбады ) – көп сөйледі .

Жағына пышақ жанығандай – арық .

Жайдың атқан тасындай – аса құдіретті , мықты .

Жалғанды жалпағынан басу – молшылықта өмір сүру .

Жанары кетті – көзінің нұры кетті .

Жанды жегідей жеу – қиналу .

Жаны сіріден жасалған екен – мықты .

Жанын қоярға жер таппау – әлек болу .

Жараның аузын алу – ескі дертті еске түсіру .

Жарғақ құлағы жастыққа тимеу – тыныш таппау .

Жауырынан жел өту – азап шегу .

Жегенін желкесінен шығару – сазайын беру .

Желкесін қасу – қысылу , сасу .

Жеме – жемге келгенде – шешуші сәтте .

Жер астынан жік шықты , қос құлағы тік шықты – табан астынан бөле шықты .

Жер болу – ұялу .

Жер жұту – жоқ болу .

Жер қабу – өлу .

Жетім қыздың тойындай – елеусіз .

Жұлдызы оңынан туу – жолы болу .

Тисе – терекке , тимесе – бұтаққа . Болса болар , болмаса қояр немесе келсін – келмесін әрекет қыла берсе , әйтеуір біреуі нәтиже берер деген мағынаны білдіреді . Тіпті , үміткерлер арасына жұмыссыздар да жоғары білімі жоқ азаматтар да кездеседі . « Тисе – терекке , тимесе – бұтаққа » дей ме , әйтеуір , билікке көңілі толмайтын топтың да көңіл – күйі алабөтен . (« Жас Алаш » ) . Оғын тарс та , тұрс та төгіп келеді . Тисе – терекке , тимесе бұтаққаның кеі келуде ( Қ . Тұрсынқұлов , Шығ . ) .

Көзбен шолды - жаппай шолып қарап , бағдарлады .

Көзбен шолып егін орған алаңын ,

Әбіш пенен тұр басқарма қара мұрт . ( Т . Жароков , өлеңд . ) .

Көз болды – ие болды , бас – көз болды , басы – қасында жүрді , қорыды . Біз көз болып отырмасақ , апам картопты қазанға қабығымен салып жіберуге бар . ( Б . Соқпақбаев , Бастан кеш . ) . Халқыңа көз бол , адам бол , Құрдасым , Балта аман»бол . ( Манас ) . Біздің малға көз болатын кісіміз жоқ деген сайын тақаты қалмайды ( М . Әуезов , Таңд . шығ . )

Көз бояу – алдау , шындықты жасыру . Марал халықтың көзін бояу үшін екінші бір жол тұтты . ( « Айқап » ) . Ол – бұлардың қазіргі тек көз бояу екенін түсінді . ( І . Есенберлин , Қатерлі . ) Біреуден көшіріп көз бояудың керегі не еді ? (М . Иманжанов , Менің махабб. ) .

Көз бұқасын көрсетті – жақтырмай қарады , ала көзімен атты , Зорька бұрыштағы қара саулыққа да көз бұқасын көрсеткен . ( х . Есенжанов , Ақ жайық ).

Көз ашып , жүрек жуды – көңілді оятты , жүректі тазартты .

Ойлану ескек жылы жел ,

Көңілдің алтын жүрегі .

Көз ашады , жүрек жуады ,

Бұлт қуа , тұман түреді . ( І . Жансүгіров , Поэм . ).

Көзден жасы бұршақтады - егіліп жылады , көзінен жасы парлады – деген мағынаны білдіреді . Көзді ашып – жұмғанша . Лезде , қас пен көздің аасында , әп - сәтте . Мысалы : Өнер білім бар жұрттар ,

Тастан сарай салғызды .

Айшылық алыс жерлерден

Көзді ашып – жұмғанша ,

Жылдам хабар алғызды . ( Ы . Алтынсарин , Шығ . ) .









Тезис

Алматы облысы Райымбек ауданы

Абай атындағы орта мектеп мектепке

дейінгі шағын орталығымен комуналдық

мемлекеттік мекемесінің 10 б сынып

оқушысы

Жеңісова Сабина

Жетекшісі : қазақ тілі пәні мұғалімі

Манабаев Дәурен

Тақырыбы : Тұрақты тіркестер

Мақсаты : Мен жұмысымда күнделікті өмірде кездесетін тұрақты тіркестердің мағыналарын зерттей отырып , антонимдік , синонимдік және мақал-мәтелдерде кездесетін тұрақты тіркестердің сырын ашу . Егер барлығы күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді қолдана отырып сөйлесе , онда осы тұрақты тіркестердің - біздің сөздік қорымыз жетіліп , тіл байлығымыздың кеңеюіне өз ықпалын тигізері сөзсіз деп ойлаймын .

Міндеті : Зерттеу жұмысымның мақсатына сай міндеттерін төмендегідей етіп тұжырымдаймын :

  • Тұрақты тіркестер ;

  • Антонимдік тұрақты тіркестер ;

  • Синонимдік тұрақты тіркестер ;

  • Мақал–мәтелдік тұрақты тіркестер ;

Нәтижеге жету жолдары : Тұрақты тіркестердің толық мағынасын ашу , үлгі – өнеге ету . Күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді өз орнымен пайдалансақ – біздің сөзіміз сұлу , тіліміз көркем , ойымыз ұшқыр шығатыны сөзсіз . Бүгінгі жаһандану дәуірде адамды тілі бай көркемдікке , шешендікке , даналыққа баулитын халқымыздың осындай асыл қазынасын өмірде жарату . Сонда жалаң сөйлеу , таяз ойланудан аулақ болып , сыры терең сиқырлы сөздерден жүрегіне қуат алып , тілін сүйетін жаныңа жақын ұрпақтар өсіп жетілмек .



Кіріспе

Тілдің рухани мәдениетке де , заттық мәдениетке де қатысы бар . Өйткені тіл – ойлаудың , танымның және өнердің құралы , сондай – ақ ақиқат өмірдегі зат пен құбылыстардың таңбасы , оларды танып – білудің құралы . Ол – таным – білімді сақтаудың , ұрпақтан – ұрпаққа жеткізудің құралы . Аса көрнекті ғалым Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда : « Тіл – құрал » .

Тұрақты сөз тіркестері қазақ тілінде « фразеология » деген термин арқылы таныс . Фразеология деген термин гректің фразис ( сөйлемше ) , логос ( ілім ) деген сөздерінен біріктіру арқылы жасалған . Тіл ғылымындағы қазіргі мағынасы « тұрақты сөз тіркесі » деген ұғымды білдіреді .

Тілімізде еркін сөз тіркестері және тұрақты сөз тіркестері деген терминдер бар .

Еркін сөз тіркестері – тіркестегі сөздер еркін , орындарын басқа сөздермен ауыстыра беруге болатын сөздер . Мысалы : жасыл қала – әдемі қала , жасыл кітап – қызыл кітап .

Тұрақты сөз тіркестері – тілде екі немесе одан да көп сөздердің тіркесіп , бір ғана мағына беретін сөздер . Мысалы : ит тұмсығы өтпес ( қалың , ну ) , қоян жүрек ( қорқақ ) , т . б .

Тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер өздерінің дербес мағыналарынан ажырап жеке – дара сөздерге балама ретінде жұмсалады , олардың тіркестегі мағынасы жеке тұрғандағы мағынасына сай келе бермейді ( көре алмау – қызғану ; іші күю – өкіну , т . б . ) тұрақты сөз тіркесі бірнеше топқа жіктеледі : идиомалық тіркестер немесе идиома ( қабырғаңмен кеңес , ешкімнің ала жібін аттама ) ; мақал – мәтел ( Ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар ; Өнерлінің өзегі талмас ) .

Тұрақты сөз тіркесі қатарына бұлардан басқа екі кейде одан да көп сөздердің қатар жұмсалуынан жасалып , бастапқы мағынасын сақтай отырып , бір ұғымды білдіретін тіркестер ( лексикалық тіркестер ) де кіреді . Мысалы , қол қою , көз салу, қол ұшын беру , т . б .

Тұрақты сөз тіркестері ұрпақтан – ұрпаққа , ғасырдан – ғасырға өтпек , жалғаса бермек . Олай болса сөздік қорымызды жоғалтып алмай , сөз қолданысының қадірін білейік !







Қорытынды

Өзіміз білетіндей , біз күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді пайдаланып жатқанымызды байқамай қалып жатамыз . Тұрақты тіркестер сөйлеу тұрғысында ерекше орын атқарады .

Міне , осындай тұрақты тіркестердің өзінің терең мағынасымен ойымызды дұрыс жеткізуге өз септігін тигізетінін дәлелдедім .

Қорыта келгенде , тұрақты тіркестерді әрдайым есте сақтап , жаңғыртып отырсақ , ол біздің тіл мәселесінің ұтымды жолы болары сөзсіз !

О , туған тіл !

О,туған тіл! Дүниеде

Сен болмасаң не етер ем ? –

Аңмен бірге аң болып ,

Шаңмен бірге шаң болып ,



Ұстағанның қолында ,

Тістегеннің ауызында

Олжа болып кетер ем .



Сені берген атамнан ,

Сені үйреткен әжемнен ,

Қалай айналмаспын мен !

Сенен алған намыспен

Қырқып түсер қылыштай

Қалай қайырылмаспын мен !

Ерлігімді мұқалтпай ,

Елдігімді жұқартпай ,

Еңсемді еркін ұстауды

Қалай ойланбаспын мен !



Өз тілімдей тіл қайда еркін басар ?!

Тілім барда еркіме кім таласар .

Туған тілім күрмеліп әлсіресе ,

Ыстық қаным суынып , сиқым қашар .

















































Пайдаланылған әдебиеттер :



1 . Қазақ тілі энцклопедиясы 6 – том Алматы 2003 жыл

2 . Қазақ тілі энцклопедиясы 8 – том Алматы 2003 жыл

3 . Интернет желісі Уикипедия сайты

4 . Шың кітабы Алматы 2012 жыл

5 . Қазақ тілі Н . Оралбаева Алматы 1993 жыл

6 . Қазақ тілі С . Исаев Алматы 2007 жыл





































Қазақстан Республикасы , Алматы облысы Райымбек ауданы « Абай атындағы орта мектеп мектепке дейінгі шағын орталығымен » коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 10 б сынып оқушысы Жеңісова Сабинаның « Тұрақты тіркестер » ғылыми- практикалық жоба жарысына жазған зерттеу жұмысына ғылыми жетекшісінің





ПІКІРІ

Оқушы өзінің зерттеу жұмысында тұрақты тіркестердің мағыналарының көркемдігін саралауда ойын анық жеткізе алған . Тұрақты тіркестердің антонимдік , синонимдік , мақал – мәтелдік тұрақты тіркестерді пайдалана отырып , кең тоқталған . Әр түрлі тұрақты тіркестердің бір - бірінен айырмашылығын табуы да өз орнымен . Оқушы тілі жетік , көркем , әрі бай . Тұрақты тіркестердің ерекшеліктерін тіл анықтамасына сүйене отырып ашық та айқын көрсете білген . Бұл – оқушы ізденісінің жемісі .













Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі :

Сауданбекова Гүлназ



















Антонимдік тұрақты тіркестер

Бетінен оты шықты ( ұялды ) – Беті бүлк етпеді ( ұялмады ) .

Зәресі ұшты ( қорықты ) – Қуанышы қойнына сыймады ( қуанды ) .

Еңбегін сауды ( адал күн кешті ) – Жер қаптыру ( алдау ) .

Қолы – қолына жұқпады ( тез қимылдады ) – Саусағының ұшын қимылдатпады ( қозғалмады , еш нәрсе істемеді ) , т . б .

Синонимдік тұрақты тіркестер

Үріп ауызға салғандай , Қыздың жиған жүгіндей – сұлу , әдемі , көрікті , келбетті , әсем , т . б .

Ит өлген жер , ит арқасы қиянда , жер аяғы қиянда , жер түбі – алыс , қашық , шалғай .

Ит терісін басына қаптады , жерден алып , жерге салды – ұрысты , сөкті , балағаттады .

Екі көзі шарасынан шығу , жаны зәр түбіне жету – қорқу , қатты шошыну .

мақал – мәтелдік тұрақты тіркестер :

Ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар

Өнерлінің өзегі талмас .



Общая информация

Номер материала: ДВ-505461

Вам будут интересны эти курсы:

Курс повышения квалификации «Роль педагога в реализации концепции патриотического воспитания школьников в образовательном процессе в свете ФГОС второго поколения»
Курс повышения квалификации «Роль педагога в реализации концепции патриотического воспитания школьников в образовательном процессе в свете ФГОС»
Курс повышения квалификации «Использование мини-проектов в школьном: начальном, основном и среднем общем и среднем профессиональном естественнонаучном образовании в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Воспитание и социализация учащихся в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Сопровождение детского отдыха: от вожатого до руководителя детского лагеря»
Курс повышения квалификации «Профессиональная компетентность педагогов в условиях внедрения ФГОС»
Курс повышения квалификации «Психолого-педагогические аспекты профессиональной компетентности педагогических работников в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Скрайбинг и веб-квест как инновационные образовательные технологии в условиях реализации ФГОС СПО»
Курс повышения квалификации «Содержательные аспекты профессионального и личностного развития педагогических работников в рамках реализации профессионального стандарта»
Курс повышения квалификации «Система работы специалистов ОО по подготовке учащихся старших классов к сдаче экзаменов»
Курс повышения квалификации «Психолого-педагогическая диагностика в современном образовательном процессе»
Курс повышения квалификации «Применение современных педагогических технологий в образовательном процессе в условиях реализации ФГОС»
Курс повышения квалификации «Разработка адаптированных образовательных программ в условиях ФГОС СПО»
Курс повышения квалификации «Методы интерактивного обучения»
Курс профессиональной переподготовки «Методическое сопровождение педагогического процесса в условиях реализации ФГОС»

Благодарность за вклад в развитие крупнейшей онлайн-библиотеки методических разработок для учителей

Опубликуйте минимум 3 материала, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную благодарность

Сертификат о создании сайта

Добавьте минимум пять материалов, чтобы получить сертификат о создании сайта

Грамота за использование ИКТ в работе педагога

Опубликуйте минимум 10 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Свидетельство о представлении обобщённого педагогического опыта на Всероссийском уровне

Опубликуйте минимум 15 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данное cвидетельство

Грамота за высокий профессионализм, проявленный в процессе создания и развития собственного учительского сайта в рамках проекта "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 20 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Грамота за активное участие в работе над повышением качества образования совместно с проектом "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 25 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную грамоту

Почётная грамота за научно-просветительскую и образовательную деятельность в рамках проекта "Инфоурок"

Опубликуйте минимум 40 материалов, чтобы БЕСПЛАТНО получить и скачать данную почётную грамоту

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.