Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Классному руководителю / Научные работы / ҒЫЛЫМИ ЖОБА "Тұрақты тіркестер" (10 сынып)

ҒЫЛЫМИ ЖОБА "Тұрақты тіркестер" (10 сынып)

  • Классному руководителю

Поделитесь материалом с коллегами:

Қазақстан Республикасы білім және ғылым министрлігі Алматы облысы , Райымбек ауданы , Сүмбе ауылы Абай атындағы орта мектеп Дарын

Ғылыми тәжірибелік жоба





Тақырыбы : Тұрақты тіркестер











Орындаған : 10 б сынып оқушысы Жеңісова Сабина

Секциясы : қазақ тілі













Сүмбе ауылы







Тұрақты сөз тіркесі фразеологиялық тіркес - екі немесе одан да көп сөздердің тіркесуінен жасалып , бір ұғымды білдіретін бейнелі сөздер тобы .

Тұрақты тіркестің құрамындағы сөздердің орнын өзгертуге , басқа сөзбен ауыстыруға келмейді . Мысалы : ит өлген жер – алыс , тайға таңба басқандай – анық , тілді үйіреді – тәтті , көз шырымын алу – ұйықтау . Ағама жеңгем сай , апама жездем сай – мінез – қылығы үйлес . Ағынан жарылды – ештеңені жасырмай , бар шындығын айтты . Ажал оғы атылды – мерт болды .

Сонымен қоса : Ажары кірді – көріктенді ;

Ауызы алты қарыс – қаһарлы ;

Аузын айға білеген – батыл ;

Айдар тақты – әйгілі қылды ;

Айдарынан жел еседі – рахат өмір ;

Айды аспанға бір шығарды – аты шықты ;

Айдың күні аманда – аман – есенде ;

Аймандай қылды – әшкреленді , ұятқа қалды ;

Айна қатесі жоқ ( айна қатесіз ) – дәл , тура ;

Айтаққа ерді – өсекке ерді ;

Айтқан сөз құлағынан ағып кетеді – естімейді , ұқпайды ;

Айы оңынан туды – жолы болды ;

Айызы қанды – көңілі жай тапты ;

Ақ ауыз қылды – алдап соқты ;

Айылын жимау – жасқанбау , сескенбеу ;

Ақ жарқын – ашық көңіл ;

Ақиық – айрықша асыл ;

Ақ киізге көтерді – хан сайлады ;

Ақ саусақ - еріншек ;

Ақыл ( ой ) таразысына салды – дұрыстап ойланды ;

Ақысын жеу – еңбегінің ақысын бермеу , біреудің еңбегін пайдаланды ;

Алаауыз – бірлік жоқ ;

Ала болды – араздасты ;

Ала көзімен атты – жек көрді ;

Алақанға қарады – дәмеленіп тұр ;

Алақанның аясындай – тар ;

Алақанына түкірді – дайын , әзір тұр ;

Ал–дал болды – көңілі жай таппады , т . б . , - тұрақты сөз тіркестерін тұрмыс жағдайында жиі–жиі қолданады .

« Екі иығына екі кісі мінгендей » - деген тұрақты сөз тіркесі – денелі , тұлғалы , иықты деген бір ғана мағынаны білдірсе , « аяғы – аяғына жұқпады » - тұрақты тіркесі – шапшаң , тез жүрді деген ұғымда қолданылып тұр .

Тұрақты сөз тіркесінің мағынасы оның құрамындағы сөздердің мағыналарынан алшақ болады . Бір – біріне антоним болатын сөз тіркестер :

Антоним дегеніміз – мағыналары бір – біріне қарама – қарсы сөздер .

Бетінен оты шықты ( ұялды ) – Беті бүлк етпеді ( ұялмады ) .

Зәресі ұшты ( қорықты ) – Қуанышы қойнына сыймады ( қуанды ) .

Еңбегін сауды ( адал күн кешті ) – Жер қаптыру ( алдау ) .

Қолы – қолына жұқпады ( тез қимылдады ) – Саусағының ұшын қимылдатпады ( қозғалмады , еш нәрсе істемеді ) , т . б .

Бір – біріне синоним болатын сөз тіркестер :

Синоним дегеніміз – мағыналары жағынан бір – біріне ұқсас сөздер .

Үріп ауызға салғандай , Қыздың жиған жүгіндей – сұлу , әдемі , көрікті , келбетті , әсем , т . б .

Ит өлген жер , ит арқасы қиянда , жер аяғы қиянда , жер түбі – алыс , қашық , шалғай .

Ит терісін басына қаптады , жерден алып , жерге салды – ұрысты , сөкті , балағаттады .

Екі көзі шарасынан шығу , жаны зәр түбіне жету – қорқу , қатты шошыну .

Мақал – мәтелдер де тұрақталған , қалыптасқан сөздер тобы болып табылады . Мақал – мәтелдердегі сөздердің де орнын басқа сөздермен алмастыруға келмейді . Бірге айтылғанымен мақал мен мәтелдің бір – бірінен ерекшелігі , айырмашылығы болады .

Мақал–мәтелдер – халық даналығының , көрегендігінің айнасы , тіл байлығының алтын қазынасы . Олардың көбі өмір шындығының қорытындысы .

Халықтың кейінгі ұрпаққа қалдырған өсиеті , өмір сүру әрекетінің ережесі секілді қымбат мұра .

Мақал дегеніміз – өмірлік тәжірибеден туындаған түйінді пікір , тұжырымды сөз өрнегі немесе тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні .

Мәтел дегеніміз – белгілі бір ойға , ұғымға ишара жасайтын , астарлап , жұмбақтап айту мәні басымдау болатын халық мұрасы .

Тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер өзінің дербес мағыналарынан ажырап жеке – дара сөздерге балама ретінде , жұмсалады , олардың тіркестегі мағынасы жеке тұрғандағы мағынасына сай келе бермейді , ( көре алмау – қызғану , іші күю – өкіну , т . б . ) тұрақты сөз тіркесі бірнеше топқа жіктеледі : идиомалық тіркестер немесе идиома ( қабырғаңмен кеңес , ешкімнің ала жібін аттама ) өзегі талмас ) . ; мақал – мәтел ( ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар ; өнерлінің озегі талмас )

Тұрақты сөз тіркесі қатарына бұлардан басқа екі кейде одан да көп сөздердің қатар жұмсалуынан жасалып , бастапқы мағынасын сақтай отырып , бір ұғымды білдіретін тіркестер де кіреді . Мысалы : қол қою , көз салу , қол ұшын беру , т . б .

Екі қолынан демін алу – болып , жетісіп отыру .

Еңсесі құру – сағыну .

Ер қаруы – бес қару – қылыш , найза , садақ , шоқпар , сойыл – ерлер асынып жүретін қарулар .

Ереуіл атқа ер салу – елін қорғауға асыну .

Ернін шығарды – мазақтады .

Ернінің емеурінін табу – көңілін табу .

Есек құрты мұрнына түсу – баю .

Етек – жеңін жию – есін жию .

Етектен алу – кедергі жасау .

Ешкімнің ала жібін аттамау – қиянат жасамау .

Жағадан алу – қылғындыру .

Жағасын ұстау – таңдану .

Жағы сембеді ( тынбады ) – көп сөйледі .

Жағына пышақ жанығандай – арық .

Жайдың атқан тасындай – аса құдіретті , мықты .

Жалғанды жалпағынан басу – молшылықта өмір сүру .

Жанары кетті – көзінің нұры кетті .

Жанды жегідей жеу – қиналу .

Жаны сіріден жасалған екен – мықты .

Жанын қоярға жер таппау – әлек болу .

Жараның аузын алу – ескі дертті еске түсіру .

Жарғақ құлағы жастыққа тимеу – тыныш таппау .

Жауырынан жел өту – азап шегу .

Жегенін желкесінен шығару – сазайын беру .

Желкесін қасу – қысылу , сасу .

Жеме – жемге келгенде – шешуші сәтте .

Жер астынан жік шықты , қос құлағы тік шықты – табан астынан бөле шықты .

Жер болу – ұялу .

Жер жұту – жоқ болу .

Жер қабу – өлу .

Жетім қыздың тойындай – елеусіз .

Жұлдызы оңынан туу – жолы болу .

Тисе – терекке , тимесе – бұтаққа . Болса болар , болмаса қояр немесе келсін – келмесін әрекет қыла берсе , әйтеуір біреуі нәтиже берер деген мағынаны білдіреді . Тіпті , үміткерлер арасына жұмыссыздар да жоғары білімі жоқ азаматтар да кездеседі . « Тисе – терекке , тимесе – бұтаққа » дей ме , әйтеуір , билікке көңілі толмайтын топтың да көңіл – күйі алабөтен . (« Жас Алаш » ) . Оғын тарс та , тұрс та төгіп келеді . Тисе – терекке , тимесе бұтаққаның кеі келуде ( Қ . Тұрсынқұлов , Шығ . ) .

Көзбен шолды - жаппай шолып қарап , бағдарлады .

Көзбен шолып егін орған алаңын ,

Әбіш пенен тұр басқарма қара мұрт . ( Т . Жароков , өлеңд . ) .

Көз болды – ие болды , бас – көз болды , басы – қасында жүрді , қорыды . Біз көз болып отырмасақ , апам картопты қазанға қабығымен салып жіберуге бар . ( Б . Соқпақбаев , Бастан кеш . ) . Халқыңа көз бол , адам бол , Құрдасым , Балта аман»бол . ( Манас ) . Біздің малға көз болатын кісіміз жоқ деген сайын тақаты қалмайды ( М . Әуезов , Таңд . шығ . )

Көз бояу – алдау , шындықты жасыру . Марал халықтың көзін бояу үшін екінші бір жол тұтты . ( « Айқап » ) . Ол – бұлардың қазіргі тек көз бояу екенін түсінді . ( І . Есенберлин , Қатерлі . ) Біреуден көшіріп көз бояудың керегі не еді ? (М . Иманжанов , Менің махабб. ) .

Көз бұқасын көрсетті – жақтырмай қарады , ала көзімен атты , Зорька бұрыштағы қара саулыққа да көз бұқасын көрсеткен . ( х . Есенжанов , Ақ жайық ).

Көз ашып , жүрек жуды – көңілді оятты , жүректі тазартты .

Ойлану ескек жылы жел ,

Көңілдің алтын жүрегі .

Көз ашады , жүрек жуады ,

Бұлт қуа , тұман түреді . ( І . Жансүгіров , Поэм . ).

Көзден жасы бұршақтады - егіліп жылады , көзінен жасы парлады – деген мағынаны білдіреді . Көзді ашып – жұмғанша . Лезде , қас пен көздің аасында , әп - сәтте . Мысалы : Өнер білім бар жұрттар ,

Тастан сарай салғызды .

Айшылық алыс жерлерден

Көзді ашып – жұмғанша ,

Жылдам хабар алғызды . ( Ы . Алтынсарин , Шығ . ) .









Тезис

Алматы облысы Райымбек ауданы

Абай атындағы орта мектеп мектепке

дейінгі шағын орталығымен комуналдық

мемлекеттік мекемесінің 10 б сынып

оқушысы

Жеңісова Сабина

Жетекшісі : қазақ тілі пәні мұғалімі

Манабаев Дәурен

Тақырыбы : Тұрақты тіркестер

Мақсаты : Мен жұмысымда күнделікті өмірде кездесетін тұрақты тіркестердің мағыналарын зерттей отырып , антонимдік , синонимдік және мақал-мәтелдерде кездесетін тұрақты тіркестердің сырын ашу . Егер барлығы күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді қолдана отырып сөйлесе , онда осы тұрақты тіркестердің - біздің сөздік қорымыз жетіліп , тіл байлығымыздың кеңеюіне өз ықпалын тигізері сөзсіз деп ойлаймын .

Міндеті : Зерттеу жұмысымның мақсатына сай міндеттерін төмендегідей етіп тұжырымдаймын :

  • Тұрақты тіркестер ;

  • Антонимдік тұрақты тіркестер ;

  • Синонимдік тұрақты тіркестер ;

  • Мақал–мәтелдік тұрақты тіркестер ;

Нәтижеге жету жолдары : Тұрақты тіркестердің толық мағынасын ашу , үлгі – өнеге ету . Күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді өз орнымен пайдалансақ – біздің сөзіміз сұлу , тіліміз көркем , ойымыз ұшқыр шығатыны сөзсіз . Бүгінгі жаһандану дәуірде адамды тілі бай көркемдікке , шешендікке , даналыққа баулитын халқымыздың осындай асыл қазынасын өмірде жарату . Сонда жалаң сөйлеу , таяз ойланудан аулақ болып , сыры терең сиқырлы сөздерден жүрегіне қуат алып , тілін сүйетін жаныңа жақын ұрпақтар өсіп жетілмек .



Кіріспе

Тілдің рухани мәдениетке де , заттық мәдениетке де қатысы бар . Өйткені тіл – ойлаудың , танымның және өнердің құралы , сондай – ақ ақиқат өмірдегі зат пен құбылыстардың таңбасы , оларды танып – білудің құралы . Ол – таным – білімді сақтаудың , ұрпақтан – ұрпаққа жеткізудің құралы . Аса көрнекті ғалым Ахмет Байтұрсынұлының сөзімен айтқанда : « Тіл – құрал » .

Тұрақты сөз тіркестері қазақ тілінде « фразеология » деген термин арқылы таныс . Фразеология деген термин гректің фразис ( сөйлемше ) , логос ( ілім ) деген сөздерінен біріктіру арқылы жасалған . Тіл ғылымындағы қазіргі мағынасы « тұрақты сөз тіркесі » деген ұғымды білдіреді .

Тілімізде еркін сөз тіркестері және тұрақты сөз тіркестері деген терминдер бар .

Еркін сөз тіркестері – тіркестегі сөздер еркін , орындарын басқа сөздермен ауыстыра беруге болатын сөздер . Мысалы : жасыл қала – әдемі қала , жасыл кітап – қызыл кітап .

Тұрақты сөз тіркестері – тілде екі немесе одан да көп сөздердің тіркесіп , бір ғана мағына беретін сөздер . Мысалы : ит тұмсығы өтпес ( қалың , ну ) , қоян жүрек ( қорқақ ) , т . б .

Тұрақты сөз тіркесінің құрамындағы сөздер өздерінің дербес мағыналарынан ажырап жеке – дара сөздерге балама ретінде жұмсалады , олардың тіркестегі мағынасы жеке тұрғандағы мағынасына сай келе бермейді ( көре алмау – қызғану ; іші күю – өкіну , т . б . ) тұрақты сөз тіркесі бірнеше топқа жіктеледі : идиомалық тіркестер немесе идиома ( қабырғаңмен кеңес , ешкімнің ала жібін аттама ) ; мақал – мәтел ( Ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар ; Өнерлінің өзегі талмас ) .

Тұрақты сөз тіркесі қатарына бұлардан басқа екі кейде одан да көп сөздердің қатар жұмсалуынан жасалып , бастапқы мағынасын сақтай отырып , бір ұғымды білдіретін тіркестер ( лексикалық тіркестер ) де кіреді . Мысалы , қол қою , көз салу, қол ұшын беру , т . б .

Тұрақты сөз тіркестері ұрпақтан – ұрпаққа , ғасырдан – ғасырға өтпек , жалғаса бермек . Олай болса сөздік қорымызды жоғалтып алмай , сөз қолданысының қадірін білейік !







Қорытынды

Өзіміз білетіндей , біз күнделікті өмірде тұрақты тіркестерді пайдаланып жатқанымызды байқамай қалып жатамыз . Тұрақты тіркестер сөйлеу тұрғысында ерекше орын атқарады .

Міне , осындай тұрақты тіркестердің өзінің терең мағынасымен ойымызды дұрыс жеткізуге өз септігін тигізетінін дәлелдедім .

Қорыта келгенде , тұрақты тіркестерді әрдайым есте сақтап , жаңғыртып отырсақ , ол біздің тіл мәселесінің ұтымды жолы болары сөзсіз !

О , туған тіл !

О,туған тіл! Дүниеде

Сен болмасаң не етер ем ? –

Аңмен бірге аң болып ,

Шаңмен бірге шаң болып ,



Ұстағанның қолында ,

Тістегеннің ауызында

Олжа болып кетер ем .



Сені берген атамнан ,

Сені үйреткен әжемнен ,

Қалай айналмаспын мен !

Сенен алған намыспен

Қырқып түсер қылыштай

Қалай қайырылмаспын мен !

Ерлігімді мұқалтпай ,

Елдігімді жұқартпай ,

Еңсемді еркін ұстауды

Қалай ойланбаспын мен !



Өз тілімдей тіл қайда еркін басар ?!

Тілім барда еркіме кім таласар .

Туған тілім күрмеліп әлсіресе ,

Ыстық қаным суынып , сиқым қашар .

















































Пайдаланылған әдебиеттер :



1 . Қазақ тілі энцклопедиясы 6 – том Алматы 2003 жыл

2 . Қазақ тілі энцклопедиясы 8 – том Алматы 2003 жыл

3 . Интернет желісі Уикипедия сайты

4 . Шың кітабы Алматы 2012 жыл

5 . Қазақ тілі Н . Оралбаева Алматы 1993 жыл

6 . Қазақ тілі С . Исаев Алматы 2007 жыл





































Қазақстан Республикасы , Алматы облысы Райымбек ауданы « Абай атындағы орта мектеп мектепке дейінгі шағын орталығымен » коммуналдық мемлекеттік мекемесінің 10 б сынып оқушысы Жеңісова Сабинаның « Тұрақты тіркестер » ғылыми- практикалық жоба жарысына жазған зерттеу жұмысына ғылыми жетекшісінің





ПІКІРІ

Оқушы өзінің зерттеу жұмысында тұрақты тіркестердің мағыналарының көркемдігін саралауда ойын анық жеткізе алған . Тұрақты тіркестердің антонимдік , синонимдік , мақал – мәтелдік тұрақты тіркестерді пайдалана отырып , кең тоқталған . Әр түрлі тұрақты тіркестердің бір - бірінен айырмашылығын табуы да өз орнымен . Оқушы тілі жетік , көркем , әрі бай . Тұрақты тіркестердің ерекшеліктерін тіл анықтамасына сүйене отырып ашық та айқын көрсете білген . Бұл – оқушы ізденісінің жемісі .













Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі :

Сауданбекова Гүлназ



















Антонимдік тұрақты тіркестер

Бетінен оты шықты ( ұялды ) – Беті бүлк етпеді ( ұялмады ) .

Зәресі ұшты ( қорықты ) – Қуанышы қойнына сыймады ( қуанды ) .

Еңбегін сауды ( адал күн кешті ) – Жер қаптыру ( алдау ) .

Қолы – қолына жұқпады ( тез қимылдады ) – Саусағының ұшын қимылдатпады ( қозғалмады , еш нәрсе істемеді ) , т . б .

Синонимдік тұрақты тіркестер

Үріп ауызға салғандай , Қыздың жиған жүгіндей – сұлу , әдемі , көрікті , келбетті , әсем , т . б .

Ит өлген жер , ит арқасы қиянда , жер аяғы қиянда , жер түбі – алыс , қашық , шалғай .

Ит терісін басына қаптады , жерден алып , жерге салды – ұрысты , сөкті , балағаттады .

Екі көзі шарасынан шығу , жаны зәр түбіне жету – қорқу , қатты шошыну .

мақал – мәтелдік тұрақты тіркестер :

Ел үмітін ер ақтар , ер атағын ел сақтар

Өнерлінің өзегі талмас .



Выберите курс повышения квалификации со скидкой 50%:

Автор
Дата добавления 05.03.2016
Раздел Классному руководителю
Подраздел Научные работы
Просмотров527
Номер материала ДВ-505461
Получить свидетельство о публикации

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх