Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Исследовательская работа "Килмҗтә өвкнрин зөөриг"

Исследовательская работа "Килмҗтә өвкнрин зөөриг"



Московские документы для аттестации!

124 курса профессиональной переподготовки от 4 795 руб.
274 курса повышения квалификации от 1 225 руб.

Для выбора курса воспользуйтесь поиском на сайте KURSY.ORG


Вы получите официальный Диплом или Удостоверение установленного образца в соответствии с требованиями государства (образовательная Лицензия № 038767 выдана ООО "Столичный учебный центр" Департаментом образования города МОСКВА).

ДИПЛОМ от Столичного учебного центра: KURSY.ORG


библиотека
материалов


Хальмг Таңhчин сурhуль – эрдмин сойлын болн номин Министерств

Целинн района сурhуль – эрдмин заллт

МОУ «Деед Яшклын дундын школ»











«Төрскн келән хадhлый!»

(Шинҗлтин көдлмш)







Көдлмш күцәснь:

11-гч классин сурhульч

Харченко Надежда

Багшнь: Бембеева Л. А.



Деед Яшкл селән,

2009

«Килмҗтә өвкнрин зөөриг

Көгҗүлҗ җирhл

эдлцхәй!

Келән әмдрүлхин төләд,

Кезәдчн хоорндан

күүндцхәй!»


Биткән Пётр























«Төрскн келн – улсин үн уга билгнь. Төрскн келн – хальмгин эңкр, хәәртә ик зөөр. Төрскн келндән кен болвчн дурта. Экин кевлhәс hарад, көрстә hазрт унснасн авн, күн болhн эврә төрскн келтә болдг», - гиҗ номт Бадмин Андрей бичсмн. Делкән ямаран чигн келн - әмтн эврә ут тууҗта, эврә уул келтә. Төрскн келн уга болхла, келсн улс чигн уга болх бәәсмн. Орс улсин нертә багш К.Д. Ушинский иигҗ бичсмн: «Әмтнә келн - теднә седкл – ухана цуг җирhлин мөңкрдго, даңгин шинәс урhҗ hардг цецг. Тегәд, тер келн - әмтнә җирhл - бәәдл, заң медҗ авхин кергт, теднә төрскн келинь медх кергтә. Әмтн хорҗ одна, зуг теднә үүдәсн үгмүднь үлднә, келнә зөөр мөңкрнә».

Эндр Әрәсәд 180 шаху келәрн, сойларн, авц- бәрцәрн, тууҗарн йилhрдг келн - әмтн бәәнә.Тедн дунд мана хальмг келн. Эн 180 шаху келнәс негнь уга болҗ одхла, терүгәр делкә угарьхмн, делкән сойл нег келн - әмтнә сойлар дутхмн. Ямр чигн улсин келн hанц теднә зөөр болдган уурад, цуг делкән күмнә зөөрт тохрсмн.

Өдгә цагт хальмг келнә туст тогтсн бәәдл таңhчин олн әмтиг сүл арвн– хөрн җилмүдин эргцд йир икәр үүмүлҗәнә.

«Моё обращение к Вам, господин Президент, продиктовано нынешним состоянием калмыцкого языка, которому служу с первых дней восстановления республики и агонию которого с болью наблюдаю. Совершенно очевидно, что со смертью старшего поколения умрёт и наш, самый богатый из всех монгольских языков, язык «Джангара» - калмыцкий язык, пополнив собой печальный список мёртвых языков мира…»

Иим hашута үгмүдәр хальмгин ачта номт Кичгә Төлә Хальмг Таңhчин Президентд бичсн Бичгән эклсмн. Yг болhнднь – хальмг күүнә зүрк ивтлх зовньлhн.

.Хальмг Таңhчин Һардвр эн төриг оньган угаhар үлдәсн уга. Номтын дуудвр күслдән күрв. Хальмг келнә бачм төриг эврә хәләвртән авч, энүнд ик гисн дөң-нөкдән күргҗәнә. Болв ачта номтын босхсн төрнь хальмг келндән хару, төрскнч улсиг үүмүләтә…

«Мана хальмг келн - хамгин хуучн келн. Алдр Зая – Пандит, нер hарсн түрүн җаңhрчнр, бичәчнр сәәхн уул келәр келдг билә. Сүл тәвн җил давв, ода кесгнь төрскн келән hәәлҗәнә, хальмг келәр келхәр бәәхш», - гиҗ номт Биткән Пётр бичсн бәәнә.

«50 – 70 гч җилмүдт сурhуль сурлhна төр орс келнд шунмhа кевәр орв. Ода болхла, эн дигиг хәрү эргүлх кергтә, яhад гихлә хальмг келнә төр дегд хурц болсн деерән күчр бачм болҗ одв. Төрскн келән эс меднә гисн йир hундлта, улсиннь чееҗин билг – эрдм эс меднә гисн, эврә гегән – герлин нарн мет сәәхн толь эс үзнә гисн сохр - дүләлә әдл – гиҗ келҗ болхмн. Тиим улст иргч угань герл – hал угаhар ил», - гиҗ номтнр Бардан Э. болсн Санҗин Р. «Көдлмшин дамшлтас» гидг статьядан бичҗ.

«Төрскн келәрн хоорндан күүндҗ, ухан – санаhан медүлхин төләд келн үүдсмн. Түрүләд келн hарсмн, терүнә хөөн бичмр hарсмн. Тегәд энтн зуг чикәр бичхин төләд үүдсмн биш. Келн улст хамгин ик чинртәнь – уул келнь. Дорас өсч йовх үйнр «ҖаңҺр», мана шүлгчнрин, бичәчнрин үлдәсн ик зөөр, эднә үүдәврмүд умшх, медх зөвтә», - гиҗ мана алдр шүлгч Көглтин Дава келсмн.

«Өдгә цагт хальмг келнә төр нәрн төр болҗана. Мана бичкдүд, баhчуд төрскн келән медхш. Эк – эцкнрнь күүкдтәhән хальмгаhар күүндхш. Мадн хальмг келән мартҗанавидн. Өвкнрин үлдәсн зөөриг әрүнәр хадhлҗахшувидн. Мана Таңhчин Һардвр эн төриг медҗәнә,»- гиҗ «Хальмг үнн» газет бичв. Таңhчин Һардвр хальмг келнә босхлтд, делгрүллhнд оньг – тусан болн ик нилчән күргҗәнә Эн туст кесн тоотнь баh биш. Төрскн келән делгрүллhнә төрәр олн гисн зәрлг болн зааврмуд батлгдв, келн – улсин сурhулин систем 1993-гч җиләс авн шинәс төрҗ, делгрҗ йовна. Аш сүүлднь, хальмг Таңhчин Толhач К. Илюмжиновин зәрлгәр давсн 2008-гч җил хальмг келнә Җил гиҗ зарлгдла.

2008–гч җилин эргцд таңhчин барин халхст келән хадhллhна төр, өдгә цагин келнә бәәдлин туск тоолврмуд олар барлгдад бәәв.Тегәд бидн бас эн төрт оньган өгүвидн. Мадн эврәннь көдлмштән өдгә цагин хальмг келнә бәәдлин туск олн-зүсн ухан-тоолврла таньлдҗ, эврә школын сурhульчнр төрскн келнәннь туст ю ухалҗахинь медх күсл тәвләвидн.

1985–гч җилд номт Кичгә Төлә Элст балhсна 12-гч тойгта школд сурhульчнр яhҗ келән меддгинь шинҗлсмн. Эн шинҗллhнә ашнь: сурhульчнрин 95%-тнь хальмг келән талын келнд тоолдган медүлв. Эннь йир hундлта учр.

Бас 1985-гч җилд хальмг номар шинҗллhнә инстиут (КНИИФЭ) университетлә хамдан хальмг келнә бәәдлин туск шинҗлт давулсмн. 34 селәнә 1200 күн номтнрин тәвсн сурврмудт хәрүhән өгсмн.Сурврмуднь иим бәәсмн: бичкндк цагин келнә тускар, гертән, көдлмштән ямаран келәр келдгин тускар, төрскн (хальмг) келәрн күүндх седкл бәәх, угаhин тускар, нань чигн.

Селәнә улс (нег үлүнь, бүдүн улс) балhсна улсас келән сәәнәр меддгнь лавта үзгдв. Шинҗлт кесн номтнрин тоолврар (А.Г. Митировин, В.Д. Дамбинован), төрскн келән медлhн эргндк келтнрин, сурhулин, насна, сойлын үлмәд бәәнә. Цуг эн тоотыг авч хәләхлә, орс келн делгрхд сән таал бурдсмн, хальмг келнд иим тогтсн бәәдлд делгрхднь хату.

Төрскн хальмг келәрн күүнддг, меддг 5–хн селән бүкл таңhчд үлдсмн гиҗ шинҗләчнр тоолҗана (Л.Н.Мукаева «На пути возрождения», журнал «Сурhуль», №1, 1997 җил.). Хальмг күүкдиг келән меддгәрнь иигҗ хуваҗ болхмн: сулар меддгнь – 2,54%, меддгонь – 95 – 98% гиҗ эн статьяд келгдҗәнә.

2008 – җилд номар шинҗллhнә институт (КИГИ РАН) дәкәд шинҗлт давулсмн. «Языковая компетентность калмыков» («Х.ү». № 230 Л. Намруева) гидг статьяд умшувидн. Селәнә хальмг улсас 60,5% күн эврә келәрн ухалдган медүлсмн. Эн шинҗлт медәтә улс баhчудас сәәнәр келән меддгинь, селәнә улс балhсна, района цутхлңгин улсас сәәнәр келән меддгинь дәкн үзүлсмн. Насарн 20 күрәд уга баhчуд мууhар келән меддгинь бас дәкн илдкгдв. 33% көвүд, 29% күүкд келсиг меддг, сулар келдг болҗ hарв. 23% көвүд, 33% күүкд келсиг сән меддго болҗ hарв. 12% баhчуд келән меддгон тоод орцхав.

Мадн бас эврәннь школын сурhульчнр дунд төрскн келнә туск анкетировань давулувидн. Мана школд 40 сурhульчнр сурчана. Сурврмудт 32 күн хәрү өгв (6 күнь талын келнә, 2 күн орлцсн уга ). (Сурhульчнр сурврмудт багшнрин орлцан угаhар хәрү өгсмн.)

«Хальмг келәр келсиг меддүвт, угай?» гисн сурврт 11 күн «меддүв» гисн хәрү өгв, «күцц медхшүв» гисн 14 хәрү болв, «нанд медгдхш» гиҗ 7 сурhульч хәрү өгв. «Гертән эк – эцкнртн төрскн келәрн күүнднү?» гисн сурврт өгсн хәрүhәс 11 күүкдин эцк-экнь гертән келдго болҗ hарв. Эцк-экнь хоорндан күүнддгнь – 10 күүкд, күүкдләhән күүнддгнь 3-хн эк– эцк болҗ hарв. Хальмг авъясмуд гертән цугтан күцәдг болҗ hарв.

«Төрскн келәрн (орс келнлә әдләр) күүндх седкл бәәнү?» гисн сурврт 28 күн «бәәнә» гисн хәрү өгв, 4 күн «уга» гисн хәрү өгв. «Уга» гиҗ хәрү өгснә тоод орсна hурвнь семрү өрк – бүлин күүкд.

«Юңгад «уга» болҗахмб?» гисн сурврин хәрүнь олн зүсн болҗ hарв. Негнь: «Юңгад гихлә, би бичкнәсн авн эн кел дассн угав», хойрдгчнь : «Юңгад гихлә, хальмг келн өдгә цагин келмүдин тоод орҗахш. Хальмг келәр күүндхләрн, ард үлдснд тоолгдхув». Дәкәд нег цәәлҺврнь: «Хальмг келн өдгә цагт керглгдҗәхш. Эргндк улс эн келәр келхш. Хальмг кел медснәс олз уга». Нег күүкн наадксин бичсн хәрүднь итклго,үнн седкләр тиигҗ тоолҗахинь сурв.Кесгнь халурхҗ,,үнн седклән,төрскн келәрн, арhта болхла, келх бәәсән медүлв.

«Хальмг келнә шүүвр өгх кергтәй?» гисн сурврт 23 сурҺульчнрас (эклц классмуд угаҺар) 20 «кергтә» гисн хәрү өгв. 2 күн зуг «эврә дурарн» гисн хәрү өгв, 1-гнь «өглгө чигн бәәҗ болҗана» гиҗ бичҗ.

«Келән дасхд юн саалтг болна?» гисн сурврт «Һанцхн залхурлhн» гиҗ ик зунь хәрү өгв. «Келән хадhлхин төлә ю кех кергтә?» гисн сурврт ик зунь «гертән хальмгарн күүндх кергтә» гиҗ хәрү өгв. «Школдан сәәнәр сурх кергтә, шунҗ дасх кергтә» гисн хәрү бас харhв.

«Төрскн келәрн күүнддг улсин тонь баhрҗ йовхнь таниг hундрхну?» гисн сурврт «hундрхна», «йир hундрхҗана» гиҗ цугтан гишңкнь хәрү өгв.

«Современная языковая ситуация в республике характеризуется значительным сужением сфер функционирования калмыцкого языка, его невостребо-ванностью, отсутствием языковой среды, мотивации общения на родном языке». Иим hундлта ашлвр эндр өдр номтнр hарhҗана. («Языковая компетентность калмыков», «Хальмг үнн», 24. 12. 2008 җил). Деер бичгдсн үгмүдлә, кедү эс hашудувчн, зөвшәрлго бәәҗ болшго. Мадн школдан давулсн шинҗлтин сурhульчнрин хәрүhәс ил үзгдҗәнә: келндән харта күн уга, зуг залхумдн деерлкҗәнә. Манаhар болхла, келән хадhлхин төләд ик, бичкн уга, медәтә, баh уга залхурлго көдлх кергтә.Эн мана,цуг хальмг келтнрин, бачм керг-төр. Тиигхлә, аштнь, мана өвкнрин келн геедршго гиҗ иткҗәнәвидидн








Олзлгдсн литератур


1. А. В. Бадмаев «Возрождение языка – работа общая».«Теегин герл» №8, 1998җ.

2. Босхмҗин В. «Хальмг келн – мана зөөр». «Х.ү.» 15.01.2008җ.

3. Мукаева Л. «На пути возрождения». «Сурhуль» №1, 1997җ.

4.Митиров А.,Дамбинова В «Языковая ситуация в Калмыцкой АССР по материалам этносоциологического обследования1985г.(сельский массив)»«Пути совершенствования преподавания родного языка». Э.,1990җ.

5. Михайлова Н. «Эркн керг – үүл». «Алтн товч», 2003җ.

6.Манджикова Б. «Урн үгин чилшго зөөрәс». «Пути совершенствования преподавания родного языка». Э.,1990җ.

7.. Намруева Л. «Языковая компетентность калмыков». «Х. ү.» №230, 2008 җ.

8. Небляев Я. «Калмыцкий язык: пациент скорее жив, чем мёртв». «И.К.» от 07. 12. 2008 г.


























Медрлән болн дамшлтан

өөдлүллһнә көдлмш


















Очень низкие цены на курсы переподготовки от Московского учебного центра для педагогов

Специально для учителей, воспитателей и других работников системы образования действуют 65% скидки при обучении на курсах профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца с присвоением квалификации (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: KURSY.ORG


Общая информация

Номер материала: ДБ-013308

Похожие материалы