Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Другое / Научные работы / Исследовательская работа учащегося на тему "Саха быьа5а - эр киьи уьус илиитэ" (8 класс)
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 26 апреля.

Подать заявку на курс
  • Другое

Исследовательская работа учащегося на тему "Саха быьа5а - эр киьи уьус илиитэ" (8 класс)

Выберите документ из архива для просмотра:

Выбранный для просмотра документ Саха__быьа5а.docx

библиотека
материалов

Өлѳѳкѳ-Күѳл агрофермерскай хайысхалаах орто оскуолата

















Чинчийэр үлэ.

Темата:Саха быҺа5а – эр киҺи үҺүс илиитэ.









Толордо: 8-с кылаас үѳрэнээччитэ

Татаринов Сеня

Салайааччы: Спиридонов Б.С,

технология учуутала.







Өлѳѳкѳ-Күѳл бѳҺ. 2016



Темата: “Саха быҺа5а – эр киҺи үҺүс илиитэ”

Проблемата: Саха киҺитигэр саха быҺа5а үҺүс илии буолар.

Сыала-соруга: Саха быҺа5ын араастарын оңоҺуутун, олоххо туҺанылларын кытта билиҺиннэрии.Саха быьагын угун,кыынын оноруу технологиятын кытта билиьиннэрии.





Саха омук тун былыргыттан туттан кэлбит баар суох тэрилинэн быьах буолар.Обугэлэрбит барахсаттар дьиэгэ-уокка,булка-аска уьанарга быьага суох сылдьыбаттара.Бэл уол огого анаан уьанарга быьычча онорторон биэрэллэрэ.



Саха быҺа5а кэлиңңи 2-3 сылиҺигэр Арассыыйа5а эрэбуолбакка,аан дойду таҺымыгаркытта үгүсдьон бол5омтотун тарта.СунтааргатѳрүттээхтимирууҺа Николай Потапов охсубутсаха быҺа5а13-ус Норуоттарикки ардыларынаа5ы ''Клинок – традиции и современность'' быыстапка5а соҺуччубастакымиэстэниылансаха быҺа5а киэңэйгэтэбиллэ-кѳстѳтахсарыгар маңнайгыолугуохсубута.

Археологтар,историктар саба5алыылларынан,саха быҺа5ын быҺыыта-таҺаата,таскѳрүңэ,адьас,биҺигиэрабытинниттэнылаулахануларыйыытасуох кэлбит.Сахасиригэр таас үйэтинээ5и дьонкыылсототунортотунанусталыыхайытанбыҺахоңостоллорэбит,саха быҺа5ын үөһэбууңуох быҺахкөндөйүттэнутумнаахдиэнчинчийээччилэрэтэллэр.

Саха быҺа5а күннээ±и наада5а эрэ буолбакка, суолтата, ѳйдѳбүлэ дириң ис хоҺоонноох. ѳбүгэлэрбит уол о5о тѳрѳѳтѳ5үнэ биҺигэр биилээ5и угаллара. Ол да иҺин буолуо, эр киҺи арахсыспат аргыҺа, биилээх до5оро, “үҺүс илиитэ” диэн быҺа5ы мээлэ5э ааттаабаттар. Булду ѳрѳ тутар норуокка үчүгэй быҺах – мүччүргэннээх түгэңңэ тыын ѳрүскэлэ буолар.

Кимнээх саха быҺа5ын уустаан-ураннаан, уҺааран-таптайан, чочуйан оңороллоруй? Биллэн турар, тимир уустара. Былыр-былыргыттан дэлэ5э да5аны этиэхтэрэ дуо, уустан онноо5ор ойуун куттанар диэн.

Саха быҺа5а уҺунуттан кѳрѳн араастык ааттанар эбит:

  1. 80-110 мм быҺах – “быҺычча” – о5о, дьахтар аймах туттар быhа5а.

  2. 110-170 мм быҺах – “быҺах” – саамай үгүстүк туттуллар, дьиэ5э-уокка, булка аналлаах.

  3. 170мм уҺуннаа5ы – “хотохону” – дэнэр.

Хотохону сэриигэ туттуллар буолан билиңңи уустар мээнэ оңорботтор. Археологтар этэллэринэн, саха быҺа5а тѳрүт былыргы кѳрүңүн күн бүгүнүгэр диэри сүтэрбэтэх.



Саха быҺа5ын билиңңи быҺыыта-таҺаата үгүс үтүмэн үйэлэртухарыулахануларыйыытасуохчочулланкэлбитэ.Чинчийээччилэрсаха быҺа5ын то5о үөстүүллэрин,олтѳрдүн-тѳбѳтүнтуҺунанитинникэтэллэрэоруннаахкурдук. БыҺах үөһэ 3 сүрүн суолталаах: 1) быҺахтимирэтостубатыгартөһүү буолар;2) хааны суурдэр;3) салгыныкиллэрэр буолан инчэ5эй эккэбыҺахсыстыбаккахолкутук күлүгэр – тахсар.

Саха сиригэркөстүбэтараасуйэлэргэоҥоһуллубутуҥуох,боруонса,тимирбыһахтарбэйэ-бэйэлэринкыттабиирбыстыспатутумнаахтар.Олкурдук,быһахиккииэдэстэрэтэҥэсуохтар.Утарытутанкөрдөххө,саха быһаҕа ыйкэлтэкэтинкурдукхомуллубутбыһыылаахбуолар.

Тыһыынчанансылларустатачочуллан,тупсарылланкэлбитбуолан,саха быһаҕа туттарга,илдьэсылдьарга табыгастааҕынан, муҥутуурдук чочуллубутунанатыномуктарысөхтөрүөнсөхтөрөр.

Былыргысахауустара,туһанарматырыйаалларынбарытынтулалыыр айылҕаларыттан ылаллара.

Былырсахауустаратимирбулкааһыктаахтааьы (руданы) аналтуойиһиккэкутан,күөртуотугаролус улахан температураҕа уһааранболгуотимириараараллара.Олкэнниттэнболгуону үлтүсынньан,араас ойоҕос булкааһыктартан,туораэттиктэртэнараараллар (онусахаларбылыртимир сааҕа дииллэрэ).Итикурдукдэлбиэллээн,ыраастаан баран иккистээнуоккауһаарандьэуһанаргасөптөөхтимириылаллара.Буманныкулэлээнтимириылыыолусэлбэхсыраны-хараны,улэни,куну-дьылыылаллара. Холобур,онуманныксыыппараттан да көрүөххэ сөп;1 кг ыраастимириылартуһугар 17-18кг тимиррудатынуматыахха, үлтүсынньыахха,уулларыахха,эллиэххэнаада.

Быһахугун, үгэскурдук, хатыҥ мас удьурҕайынан,сороҕор,ууга тимиримтиэтэсуохбуоллундиэнтуослоскуйдарындьаптайан оҥороллор.Удьурҕай укхайдымтыатасуохуоннакыһыҥҥытымныыгакиһиилиитинхаарыйбат. Маны таhынан хатың маhынан араастык киэргэтэн ойуулаан – оhуордаан оңороллор. Удьур5айы, маhы быhа сиэтэн ойуу, сурук-бичик түҺэрэллэр.

Саха быьагын угун оноруу хатын удьургайыттан оноьуллар.Ук икки оттугэр тайах муоьун быьан ЭПОКСИД килиэйинэн силимнээн олордоллор.15 мм самореьынан туттараллар.Алтан кообулун килиэйгэ булкуйан,удьургай уонна тайах муоьун икки арда быыьа суох силимнииллэр.Хаппытын кэннэ алтаны шкурканнан аалаллар.Быьах тимирэ угугар бэрт кыратык умса олордуллар,оччогуна кыьарга,быьарга кыахтаах буолар.Маннык оноьуулаах быьах туттарга муччуркэйэ суох,олус табыгастаах.

Кыынис өттөмэлдьикэриэтэмасбуолар.Тымныыга быһахтимиригэрумньаммытхаан тоҥноҕуна даҕаны быһах иҥнибэккэкыынтанхолкутуктахсарбуолуохтаах.Тас өттүнтириинэнэбэтэртуоһунан бүрүйэллэр.Оҕус кутуругункөҥдөйдуусүлэнылан баран кыынмаһыгаркэтэрдэнхатарыаххаэмиэсөп.Кыыныйанарбыатынтириинитэлэноҥоһуллар. Мас кыыыны таhынан тириинэн эбэтэр тимиринэн чохуоллаан оңороллор. Киhи куруук бэйэтин кытта илдьэ сылдьарыгар курга иилиллэр быалаах, онто эмиэ тирии буолара ордук.

Хататтаах туос быьах кыынын оноруу бэрт былыргыттан обугэлэрбит быьахтарын кыынын хатын туоьунан оностоллоро биллэр.Икки халын туоьу сааьын туора тискиигэ хам туттарыллар.Биир хонугунан куурбутун кэннэ туостарын килиэйдээн баран,бого сабынан хататы кыбытан тигиллэр.Хататы эргэ от охсор хотууртан 5-7 см быьан онороллор.Кыын быьах уга киирэр хайагаьа бого буоллун диэн тирииннэн килиэйдээн ону 2мм халыннаах алтанынан икки сиринэн заклёпкалыыллар.Кыын быатыгар анаан ортотугар хайагас онороллор.

Былыргысахауустарахасбиирдиилэрэтус-туһунанараасньымалардаахтар,бэйэ-бэйэлэригэрмаарыннаспатуратыбуочардаахтар.Сир-сир тимирдээхтааһынсастаабаэмиэараас-араас. Холобур,быһахтимирин оҕус хааныгар,сылгыиигэр,муустаахууга, о.д.а.убаҕастарга хатаралларынтуһунанкэпсииллэр.Букинилэртимирихатаралларыгарараасхойуулаах, чиҥнээх убаҕаһы туһаналларынтуоһулуур.Сүөһү муоһункөөбөлүгэрбулкуйанхатарыыэмиэбаар.Уопсайынан,''хатарыы''диэнтимируглеродын үрдэтииниааттыыллар.Төһөнөнтимир углерода үрдүк – соччононхатан.Аһарахатарыллыбыттимир үлтү бара,тостосылдьарбуолуонсөп.Олиһин,хатарыыкэнниттэн,хайаан да тимири''төҥуннэриллэр''.Атыннык эттэххэ,быһаҕы туоххаананарыттан көрөн (эккэ,маска...) мөлтөхуоккатөттөрү киллэрэнтаһаараллар.Букатынбылыруустарга өссө ''этиттэрии''диэнбаар үһү.Кытарбыт быһаҕы булка,эккэ-хааҥҥа сыстаҕас,баартаах буоллундиэнхарасуорутыыннаахтыытутанолоронуолугунанкурдарыанньаллара үһү.

Саха быһаҕа - күннээҕи олоххо-дьаһахха,булкаанаммытолусэйэлээх, ким баҕарар туһаныансөптөөхмала.Олкурдук, саха быһаҕын өттуккэыйанасылдьаркыыныттанхостуургар,кылыскурдукбиитэутары турар өстөөҕүҥ диэкибуолбакка,кэнниҥ диэки хайыһантахсар.Атынныкэттэххэ,улаханнык да кыйахананхостообуткиһи өйүн-төйүнбулунануоскуйарыгаркыах,бириэмэбиэрэр. Аныбиитиноҥоһуутауратыбуолан,эти,маһыкыстаххатас өттүгэртаһаарар.Оттонсэриисэбин (кылыс,батас,батыйа...) биитээккэ оҕустахха ис өттүгэралдьатыылаахтыкдириҥник киирэргынаоҥоһуллубутбуолар.Манытэҥэ, саха быһаҕа киһи хаҥас өттугэртабыгастаахтыкыйанасылдьарбуоланатымиинэргэмэһэйдээбэт.

ТҮМҮК

Туҥ былыргы өбүгэлэрбититтэнутуму-ситимибыспакка үйэлэриуҥуордаанкэлбитсахабыһаҕабилигинбаарыгар,кэлиндабаарбуолатуруоҕартимируустарабаалларынтухары,саарбахтааһынсуох.

Биhиги олохпутугар кини суолтата хаhан да сүппэт, кини биҺиэхэ үҺүс илиибит буолар.

Туьаммыт литературам:

1.Булчуттарга аналлаах БАЙАНАЙ сурунаал 2012-2015 сс.

2.Мандар Уусоноьуктара.

3.В.И.Саввинов Саха мас,туос,тимироноьуктара БИЧИК 2013с.



























Тезис

Темата: “Саха быһаҕа – эр киһи үҺүс илиитэ”

Проблемата: Саха киһитигэр саха быһаҕа үһүс илии буолар.

Сыала-соруга:Саха быҺа5ын араастарын, оңоҺуутун, олоххо туҺанылларын кытта билиҺиннэрии.Саха быьагын угун,кыынын оноруу технологиятын кытта билиьиннэрии.



Саха омук тун былыргыттан туттан кэлбит баар суох тэрилинэн быьах буолар.Обугэлэрбит барахсаттар дьиэгэ-уокка,булка-аска уьанарга быьага суох сылдьыбаттара.Бэл уол огого анаан уьанарга быьычча онорторон биэрэллэрэ.

Саха быһаҕа кэлиҥҥи 2-3 сыл иһигэр Арассыыйаҕа эрэ буолбакка, аан дойду таһымыгар кытта үгүс дьон болҕомтотун тарта. Сунтаартан төрүттээх тимир ууһа Николай Потапов охсубут саха быһаҕа 13-ус Норуоттар икки ардыларынааҕы ''Клинок – традиции и современность'' быыстапкаҕа соһуччу бастакы миэстэни ылан саха быһаҕа киэҥ эйгэтэ биллэ-көстө тахсарыгар маҥнайгы олугу охсубута.

Саха быһаҕа күннээҕи наадаҕа эрэ буолбакка, суолтата, өйдөбүлэ дириҥ ис хоһоонноох. Өбүгэлэрбит уол оҕо төрөөтөҕүнэ биһигэр биилээҕи угаллара. Ол да иһин буолуо, эр киһи арахсыспат аргыһа, биилээх доҕоро, “үһүс илиитэ” диэн быһаҕы мээлэҕэ ааттаабаттар. Булду өрө тутар норуокка үчүгэй быһах – мүччүргэннээх түгэҥҥэ тыын өрүскэлэ буолар.

Кимнээх саха быһаҕын уустаан-ураннаан, уһааран-таптайан, чочуйан оҥороллоруй? Биллэн турар, тимир уустара. Былыр-былыргыттан дэлэҕэ даҕаны этиэхтэрэ дуо, уустан оннооҕор ойуун куттанар диэн.

Саха быһаҕа уһунуттан көрөн араастык ааттанар эбит:

  1. 80-110 мм быһах – “быһычча” – о5о, дьахтар аймах туттар быhа5а.

  2. 110-170 мм быһах – “быһах” – саамай үгүстүк туттуллар, дьиэ5э-уокка, булка аналлаах.

  3. 170мм уһуннааҕы – “хотохону” – дэнэр.

Хотохону сэриигэ туттуллар буолан билиҥҥи уустар мээнэ оҥорботтор. Археологтар этэллэринэн, саха быһаҕа төрүт былыргы көрүҥүн күн бүгүнүгэр диэри сүтэрбэтэх.

Былыргы саха уустара, туһанар матырыйаалларын барытын тулалыыр айылҕаларыттан ылаллара.

Былыр саха уустара тимир булкааһыктаах тааьы (руданы) анал туой иһиккэ кутан, күөрт уотугар олус улахан температураҕа уһааран болгуо тимири араараллара. Ол кэнниттэн болгуону үлтү сынньан, араас ойоҕос булкааһыктартан, туора эттиктэртэн араараллар (ону сахалар былыр тимир сааҕа дииллэрэ). Ити курдук дэлби эллээн, ыраастаан баран иккистээн уокка уһааран дьэ уһанарга сөптөөх тимири ылаллара. Бу маннык улэлээн тимири ылыы олус элбэх сыраны-хараны, улэни, куну-дьылы ылаллара. Холобур, ону маннык сыыппараттан да көрүөххэ сөп; 1 кг ыраас тимири ылар туһугар 17-18 кг тимир рудатын уматыахха, үлтү сынньыахха, уулларыахха, эллиэххэ наада.

Быһах угун, үгэс курдук, хатыҥ мас удьурҕайынан, сороҕор, ууга тимиримтиэтэ суох буоллун диэн туос лоскуйдарын дьаптайан оҥороллор. Удьурҕай ук хайдымтыата суох уонна кыһыҥҥы тымныыга киһи илиитин хаарыйбат. Маны таhынан хатың маhынан араастык киэргэтэн ойуулаан – оhуордаан оңороллор. Удьур5айы, маhы быhа сиэтэн ойуу, сурук-бичик түҺэрэллэр.

Саха быьагын угун оноруу хатын удьургайыттан оноьуллар.Ук икки оттугэр тайах муоьун быьан ЭПОКСИД килиэйинэн силимнээн олордоллор.15 мм самореьынан туттараллар.Алтан кообулун килиэйгэ булкуйан,удьургай уонна тайах муоьун икки арда быыьа суох силимнииллэр.Хаппытын кэннэ алтаны шкурканнан аалаллар.Быьах тимирэ угугар бэрт кыратык умса олордуллар,оччогуна кыьарга,быьарга кыахтаах буолар.Маннык оноьуулаах быьах туттарга муччуркэйэ суох,олус табыгастаах.



Кыын ис өттө мэлдьи кэриэтэ мас буолар. Тымныыга быһах тимиригэр умньаммыт хаан тоҥноҕуна даҕаны быһах иҥнибэккэ кыынтан холкутук тахсар буолуохтаах. Тас өттүн тириинэн эбэтэр туоһунан бүрүйэллэр. Оҕус кутуругун көҥдөйдуу сүлэн ылан баран кыын маһыгар кэтэрдэн хатарыахха эмиэ сөп. Кыын ыйанар быатын тириини тэлэн оҥоһуллар. Мас кыыыны таhынан тириинэн эбэтэр тимиринэн чохуоллаан оңороллор. Киhи куруук бэйэтин кытта илдьэ сылдьарыгар курга иилиллэр быалаах, онто эмиэ тирии буолара ордук.

Хататтаах туос быьах кыынын оноруу бэрт былыргыттан обугэлэрбит быьахтарын кыынын хатын туоьунан оностоллоро биллэр.Икки халын туоьу сааьын туора тискиигэ хам туттарыллар.Биир хонугунан куурбутун кэннэ туостарын килиэйдээн баран,бого сабынан хататы кыбытан тигиллэр.Хататы эргэ от охсор хотууртан 5-7 см быьан онороллор.Кыын быьах уга киирэр хайагаьа бого буоллун диэн тирииннэн килиэйдээн ону 2мм халыннаах алтанынан икки сиринэн заклёпкалыыллар.Кыын быатыгар анаан ортотугар хайагас онороллор.



Былыргы саха уустара хас биирдиилэрэ тус-туһунан араас ньымалардаахтар, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспат ураты буочардаахтар.

Саха быһаҕа - күннээҕи олоххо-дьаһахха, булка анаммыт олус эйэлээх, ким баҕарар туһаныан сөптөөх мала.



ТҮМҮК

Туҥ былыргы өбүгэлэрбититтэн утуму-ситими быспакка үйэлэри уҥуордаан кэлбит саха быһаҕа билигин баарыгар, кэлин да баар буола туруоҕар тимир уустара баалларын тухары, саарбахтааһын суох.

Биhиги олохпутугар кини суолтата хаhан да сүппэт, кини биҺиэхэ үҺүс илиибит буолар.

Выбранный для просмотра документ Татаринов_Сеня_нпк.pptx

библиотека
материалов
Саха быhа5а – эр киhи үҺүс илиитэ. Үлэни толордо: 8 кылаас үѳрэнээччитэ Татар...
11 1

"Инфоурок" приглашает всех педагогов и детей к участию в самой массовой интернет-олимпиаде «Весна 2017» с рекордно низкой оплатой за одного ученика - всего 45 рублей

В олимпиадах "Инфоурок" лучшие условия для учителей и учеников:

1. невероятно низкий размер орг.взноса — всего 58 рублей, из которых 13 рублей остаётся учителю на компенсацию расходов;
2. подходящие по сложности для большинства учеников задания;
3. призовой фонд 1.000.000 рублей для самых активных учителей;
4. официальные наградные документы для учителей бесплатно(от организатора - ООО "Инфоурок" - имеющего образовательную лицензию и свидетельство СМИ) - при участии от 10 учеников
5. бесплатный доступ ко всем видеоурокам проекта "Инфоурок";
6. легко подать заявку, не нужно отправлять ответы в бумажном виде;
7. родителям всех учеников - благодарственные письма от «Инфоурок».
и многое другое...

Подайте заявку сейчас - https://infourok.ru/konkurs

Описание презентации по отдельным слайдам:

№ слайда 1 Саха быhа5а – эр киhи үҺүс илиитэ. Үлэни толордо: 8 кылаас үѳрэнээччитэ Татар
Описание слайда:

Саха быhа5а – эр киhи үҺүс илиитэ. Үлэни толордо: 8 кылаас үѳрэнээччитэ Татаринов Сеня. Салайааччы: СпиридоновБ.С, технология учуутала

№ слайда 2
Описание слайда:

№ слайда 3
Описание слайда:

№ слайда 4
Описание слайда:

№ слайда 5
Описание слайда:

№ слайда 6
Описание слайда:

№ слайда 7
Описание слайда:

№ слайда 8
Описание слайда:

№ слайда 9
Описание слайда:

№ слайда 10
Описание слайда:

№ слайда 11
Описание слайда:

Автор
Дата добавления 20.11.2016
Раздел Другое
Подраздел Научные работы
Просмотров104
Номер материала ДБ-371321
Получить свидетельство о публикации

"Инфоурок" приглашает всех педагогов и детей к участию в самой массовой интернет-олимпиаде «Весна 2017» с рекордно низкой оплатой за одного ученика - всего 45 рублей

В олимпиадах "Инфоурок" лучшие условия для учителей и учеников:

1. невероятно низкий размер орг.взноса — всего 58 рублей, из которых 13 рублей остаётся учителю на компенсацию расходов;
2. подходящие по сложности для большинства учеников задания;
3. призовой фонд 1.000.000 рублей для самых активных учителей;
4. официальные наградные документы для учителей бесплатно(от организатора - ООО "Инфоурок" - имеющего образовательную лицензию и свидетельство СМИ) - при участии от 10 учеников
5. бесплатный доступ ко всем видеоурокам проекта "Инфоурок";
6. легко подать заявку, не нужно отправлять ответы в бумажном виде;
7. родителям всех учеников - благодарственные письма от «Инфоурок».
и многое другое...

Подайте заявку сейчас - https://infourok.ru/konkurs


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ


Идёт приём заявок на международный конкурс по математике "Весенний марафон" для учеников 1-11 классов и дошкольников

Уникальность конкурса в преимуществах для учителей и учеников:

1. Задания подходят для учеников с любым уровнем знаний;
2. Бесплатные наградные документы для учителей;
3. Невероятно низкий орг.взнос - всего 38 рублей;
4. Публикация рейтинга классов по итогам конкурса;
и многое другое...

Подайте заявку сейчас - https://urokimatematiki.ru

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх