Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / История / Конспекты / Исследовательская работа "Мини аав-ээҗин җирһлин хаалһар"
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 24 мая.

Подать заявку на курс
  • История

Исследовательская работа "Мини аав-ээҗин җирһлин хаалһар"

библиотека
материалов

Муниципальн шаңһа олна сурһулин бүрдәц

Бембин Тимофеин нертә Җалһа дундын олн сурһулин школ”









Хальмг әмтн Сиврт туугдсн

70 җилин өөнд нерәдгдҗәнә

номинац «Мини өрк-бүл хальмг улсин тууҗд»

«Мини аав-ээҗин җирһлин хаалһар»










Күцәснь: Нарна Баир,

9-гч классин сурһульч

Һардачнр: Васлин Г. В., Нарна С. И.,

хальмг келнә багшнр















Җалһа селән, 2013 җ.

Декабрин хөрн нәәмнд

Дегц хальмгуд туугдла.

Дегц туугдсн хальмгуд

Догшн киитнлә xapһла...


2013 җилд мана Хальмг Таңһч һундл өөнән темдглҗәнә. Юңгад гихлә, олн әмтнә зовсн зовлң, өөрхн үрдүдән, элгн-садан геелһн, арвн һурвн җилдән Төрскн һазран санад уульлһн кезә күүнә чееҗәс һархмн.




Мана школ бас бичкдүдлә эн төрд нерәдсн күүндвр тогтана. Көгшдүдиг дуудад Сиврин тускар сурад, медсән, соңссан келлднә.

Школын күндтә гиич Увшан Альчан Иван, ачта шүлгч, көгҗмч. Ирсн цагтан маднд Сиврин туск шүлгүдән умшад, дууһан дуулна.




Шүлгч, бичәч Увшан Альчан Иван

мана школы гиич

САНЛ

Буру уга Таңһчиг

Бусдын аюл көндәнә.

Буугин хундг, бүркәтә машин,

Бүтү хаалһ күләнә.


Хар үзгин һазртнь

“Хәәмнь” гихнь цөөкн.

Хару бәрдго мөснднь

Харлхнь, шоодхнь олн.


Арвн һурвн җилнь

Ар һазртнь үлднә.

Ээҗин асхрсн һашута нульмсн

Эндр күртл сангдна.


Увшан Альчан Иван


















Өдгә цагин бичкдүдт эн зовлңгта цаг үзгдшго гиҗ би санҗанав. Зуг мана ээҗ - аавнрин һашута йовдлиг медх зөвтәвидн. Тер цаган тодлад, маднд келҗ өгхләрн көгшн аавнрин нүднь нульмсар дүүрнә.


Нарна Баир,

9 классин

Муниципальн шаңһа олна сурһулин бүрдәц “Бембин Тимофеин нертә Җалһа дундын олн сурһулин школ”




Би, Нарна Баир, 9 классин сурһульчв.

Зуг, бичкн насндан бар сарин 28-д ээҗ-аавм зул бәрәд мөргдгинь үздг болвчн, юуна учрар тигҗәхинь төрүц меддго биләв. Нег дәкҗ ааван дураһад би мөргв. Тиигхлә, аавм нульмсан арчад, толһаһим иләд, теврәд үмсв. Би нульмсинь арчад, ээм деернь толһаһан дерләд суувв. Ээҗм өөрдәд сууһад, аавла хамдан җирһлин хаалһан нанд келҗ өгв. Тер һашута цагин бәәдлин тускар аав-ээҗиннь тууҗинь соңсад, кедү цаг болснь медсн угав...



Мини аав Нарна Шаракан Илья,

Ээҗ Нарна Лиҗин Юля

1950 җил


Мини ээҗ, аав хойр Эркн-амн гидг хотнд төрсмн. Нүүлһхин өмн мини ээҗин экнь хувц уяд, олн күүкдән хувцлдг бәәҗ. Көөгдсн цагт бәәсн эдән, уйдг машиһән авад һарсн болҗана. Нег салдс көвүн санан зовад, дулан хувц авад бикдүдән өмсктхә гиһәд күләҗ. Тер цагла хаша дотр бәәсн малас нег яма алад, махинь мишкд дүрәд бийләһән авч.




Салдс бууһар әәлһәд,

хальмгудыг герәснь һарһад көөв

Хотн болһнд гермүдт нег чигн күн уга, үкрмүднь мөөрсн, нохаснь хуцлдсн үлдв. Селәнә улсиг нег герт цуглулад орулчкад, асхар бүтү машинд суулһад, Улан - Хол станцур авч ирәд, мал зөөдг вагонд чикәд орулна. “Олн әмтн күүкдән чирсн, юн болҗахинь, альдаран көөҗ йовхинь медлго, ууляд, хәәкрәд, орклсн дун ода чигн чикнд соңсгдна”, - гиҗ ээҗм саналдҗ келдг билә.



Кизляр - Әәдрхн төмр хаалһар хальмгудыг туусмн


Мини ээҗ насарн баһ болвчн нурһарн өндр болад ик күүкдлә дәәнә өмн Кизляр - Әәдрхн төмр хаалһ тосхлһнд көдлҗ йовсмн. Тер ээҗин тосхҗ йовсн хаалһар тедниг авч һарсмн. Тер цагла ээҗ-аавм арвн дөрвтә–арвн тавта билә.





Альдаран авч йовхинь,

кедү цаг хаалһдан йовхинь меддг aph уга.


Улан-Хол

Бумблв




Чирлдәд һарсн вагонмуд


Чирлдәд һарсн вагонднь

Чикгдәд цуһар суввидн,

Чикгдәд цуһар суввчн,

Чилшго зовлңган үзүвдн.


Көгшн бичкн хойриг

Баглад авад һарв,

Баглад авад һарвчн,

Балһсн болһнар тарувдн.








Хаалһдан эдн болн өөрнь йовсн улс зовлңган эдлсмн: йовж, йовх вагон киитн, хот - хол болн дулан хувц - хунр уга. Авч ирсн һазрнь Новосибирск область Венгеровск район.




Бүтү, харңһу ө - шуһуд бәәсн барак тал авч ирлә. Өмн авч ирсн хальмгуд дулан хувц - хунр уга болад, даарад, көрәд – көлдәд, гемтәд олн әмтн хорҗ. Болв эднә цогцинь күн авч һарлго үлдҗ.





Кедү хальмгуд әмнәсн хаһцсмн. Өңгрсн улсин дотр бәәҗ болшго болад, модна уңд бәәрлдв. 500 грамм өдмгин төлә гүн цасн дотр көлән мишкәр цуглулчкад, норман кехәр хальмгуд мод көрәдхәр һардг бәәҗ. Хотнь му болад, чидлнь чиләд, әмнь тасрад, нег мод унһах ик зовлң билә. «Кедү түрү - зүдү, зовлң үзсн болхвидн!», - гиҗ аав-ээҗм хоорндан күүнднә.

Болдра Бадһа гиһәд мана бааҗ ахнр-дүүнртәһән Комсомольскд бәәлднә. Җил болһн манад ирлдәд, Сиврт яһҗ әмд һарсан келлдәд, уулльдна. 1944 җилд мини аавин ах Нарна Шаракан Куна өлсәд үкчәх эврәннь элг-садан олҗ авад, бий талан авв. Бичкдүд нег-негнәсн насарн баахн, нег эктә, эцкнь теңгсәс дәәнд йовҗ одсн, ик түрү үзҗ. Аавм көдлҗ йовсн көдлмшнь йир күнд билә. Бичкн наснаснь авн ик күнд көдлмш кеһәд дасчксн күн. Сиврин киитнд ямаран чигн көдлмшт йовсмн: цас бәрлһнд, түләнә мод белдһнд болн нань чигн. Хавр күртл совхозд көдлҗ йовҗ. Мини көгшн ээҗ Шаракан Дарья хойр-һурвн өрк-бүл асрад кү кев. Ода чигн мана элгн-садн терүг мартхш.

Хальмг улст иим нег үлгүр бәәнә: «Зовлң даах күүнд зовлң үзгддг». Эн зовлңгиг дааһад йовсн мини ээҗ, аав хойр мини зүркнд, сананд кезә чигн мартгдшго.

Хальмг Таңһчур 1957 җилд һурвн үртәһән хәрҗ ирәд, гер тосхаһад, өрк-бүләрн бәәв.


Нарна Валентина, Татьяна, Надежда


Пенсь күртлән Җалһа нертә совхоздан тракторист болҗ көдлҗ йовла. Төрскнәннь төлә чидлән әрвллго, сән сәәхн көдләд, нерән туурулад, хойр дәкҗ “Победитель соцсоревнований” гиҗ мини аав ачлгдла.




Улан-Хол


Бумблв








Тиигәд дорас өсчәх баһчудт Сивр үзсн зовлңгин тускар келҗ, Таңһчдан туста улс болҗ, өстн гиҗ медәтнр зальврна. “Менд, амулң бәәхлә, ямаран чигн керг – үүлдвр күцәҗ болҗана”, - гиҗ мини аав келдмн.

Өдгә цагт мана ээҗ, аав сәәһән хәәв. Нәәмн үрнь, арвн нәәмн ачнрнь, арвн зурһан җичнрнь ээҗ-аавин неринь зүркндән хадһлна. Заасн ухагинь, келсн үгмүдинь үрдүд, ачнр кезә чигн хадһлҗ йовх.

Тиигәд би аав-ээҗдән иим шүлг нерәдәд бичв.



Ээҗ-аавин нернд


Мини нерн Баир

Нарна Ильян ачв

Ээҗин нерн Юля

Теднән яһҗ мартхв.


Заасн ухань кезәчн-

Мартҗ болшго зөөр,

Кесн көдлмшнь кезәчн-

Кеҗ болшго зөөр.


Сиврин киитнд өссән

Сиврин зөвлң үзсән

Ээҗ, аав хойрм

Маднд келҗ өглә.

Бидн, теднә үрдүд,

Медсән мартл уга,

Чееҗдән хадһлҗ батлад,

Нердүдинь туурулх зөвтә.



Нарна Баир, 2013 җ.




























Аав-ээҗм ач-җичнртәһән























Краткое описание документа:

Декабрин хөрн нәәмнд

Дегц хальмгуд туугдла.

Дегц туугдсн хальмгуд

Догшн киитнләxapһла...

 

 

2013 җилд мана Хальмг Таңһч һундл өөнән темдглҗәнә. Юңгад гихлә,  олн әмтнә зовсн зовлң, өөрхн үрдүдән, элгн-садан геелһн, арвн һурвн җилдән Төрскн һазран санад уульлһн кезә күүнә чееҗәс һархмн.  Мана школ бас бичкдүдлә эн төрд нерәдсн күүндвр тогтана. Көгшдүдиг дуудад Сиврин тускар сурад, медсән, соңссан келлднә.

Школын күндтә гиич Увшан Альчан Иван, ачта шүлгч, көгҗмч. Ирсн цагтан маднд Сиврин туск шүлгүдән умшад, дууһан дуулна.  Өдгә цагин бичкдүдт эн зовлңгта цаг үзгдшго гиҗ би санҗанав. Зуг мана ээҗ - аавнрин һашута йовдлиг медх зөвтәвидн. Тер цаган тодлад, маднд келҗөгхләрн көгшн аавнрин нүднь нульмсар дүүрнә.

  

Автор
Дата добавления 01.02.2015
Раздел История
Подраздел Конспекты
Просмотров238
Номер материала 356866
Получить свидетельство о публикации

Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх