Инфоурок / Другое / Статьи / «ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРМЕН ЕҢБЕК АҚЫ БОЙЫНША ЕСЕП АЙРЫСУ ЕСЕБІ »
Обращаем Ваше внимание: Министерство образования и науки рекомендует в 2017/2018 учебном году включать в программы воспитания и социализации образовательные события, приуроченные к году экологии (2017 год объявлен годом экологии и особо охраняемых природных территорий в Российской Федерации).

Учителям 1-11 классов и воспитателям дошкольных ОУ вместе с ребятами рекомендуем принять участие в международном конкурсе «Я люблю природу», приуроченном к году экологии. Участники конкурса проверят свои знания правил поведения на природе, узнают интересные факты о животных и растениях, занесённых в Красную книгу России. Все ученики будут награждены красочными наградными материалами, а учителя получат бесплатные свидетельства о подготовке участников и призёров международного конкурса.

ПРИЁМ ЗАЯВОК ТОЛЬКО ДО 15 ДЕКАБРЯ!

Конкурс "Я люблю природу"

«ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРМЕН ЕҢБЕК АҚЫ БОЙЫНША ЕСЕП АЙРЫСУ ЕСЕБІ »




Московские документы для аттестации!

124 курса профессиональной переподготовки от 4 795 руб.
274 курса повышения квалификации от 1 225 руб.

Для выбора курса воспользуйтесь поиском на сайте KURSY.ORG


Вы получите официальный Диплом или Удостоверение установленного образца в соответствии с требованиями государства (образовательная Лицензия № 038767 выдана ООО "Столичный учебный центр" Департаментом образования города МОСКВА).

ДИПЛОМ от Столичного учебного центра: KURSY.ORG


библиотека
материалов


ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИМНИСТРЛІГІ

Ж.ДОСМҰХАЕДОВ АТЫНДАҒЫ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ КОЛЛЕДЖ



МАТЕМАТИКА және Информатика КАФЕДРАСЫ



Бухгалтерлік есеп” пәнінен

КУРСТЫҚ ЖҰМЫС

ТАҚЫРЫБЫ:

«ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРМЕН ЕҢБЕК

АҚЫ БОЙЫНША ЕСЕП АЙРЫСУ ЕСЕБІ »





Орындаған: 3пТП тобының студенті

Бақтығали Мирас

Мамандығы: 1305000 «Ақпараттық

жүйелер»



Біліктілігі: 1305023 «Техник-бағдарламашы»

Ғылыми жетекшісі:

Бағасы: ________________________



Орал –2016




Қазақстан Республикасында бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілікті жетілдірудің негізгі бағыттары

Кіріспе

  1. Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептіліктің нарық жағдайында реформалаудың қажеттілігі

  1. Бухгалтерлік есепті басқару жүйесін жетілдіру

  2. Бухгалтерлік есеп әдістерін және есеп шоттар жоспарын жетілдіру

  3. ХҚЕС талаптарына сәйкес ҰҚЕС -ы мен қаржылық есептілікті жетілдіру

  4. Бухгалтерлік есеп формаларын жетілдіру

Қортынды

Қолданылған әдебиеттер



Кіріспе

Іскер серіктестің  қаржылық қызметі туралы ақпараттық негізгі көзі, көпшілікке жарияланған бухгалтерлік есептілік болып табылады. Нарықтық экономикадағы кәсіпорынның есептілігі кәсіпорынды қоғам және іскер серіктестер кәсіпорынның қызметі туралы ақпаратты пайдаланушылармен байланыстыратын ақпараттық буын болып, қаржылық есеп мәліметтерінің тұжырымдалуына негізделеді.

Қаржылық есептілікті қалыптастырудың орталық және неғұрлым күрделі мәселелерінің бірі шешім қабылдау үдерісін толық және шынайы ақпаратпен қамтамасыз ету болып табылады. Қаржылық есептіліктің шынайлығы қабылданатын шешімдердің сапасын, түптеп келгенде, шаруашылық субъектілері қызметінің қызметін анықтайды.

Бүгінгі таңда көптеген қазақстандық компаниялар үшін (әсіресе шетел инвестициялары барлар үшін) анағұрлым келешегі бар тәсіл – параллель есеп (конверсия) жүргізу болып табылады. Қаржылық есептілікті халықаралық стандарттарға сәйкес құру мақсатында операциялардың параллель есебін жүргізу көп пайдалы басқару ақпаратын береді. Есептің бұл әдісі анағұрлым күрделі, бірақ дәл тәсіл болып  табылады.

Параллель есеп үрдісі (конверсия) қосарланған параллель есеп жүргізуді қарастырады. Есепті параллель жүргізудің бірнеше нұсқалары бар: толық конверсия, саты бойынша конверсия.

Инфляцияның тигізетін әсерінің салдары компанияның мүліктік және қаржылық жағдайы туралы ақпараттардың белгісіздігін айтарықтай көтеріп, қаржылық есептіліктің шынайылығын және салыстырмалығын төмендетеді, әрі осындай есептіліктің негізінде дәйекті инвестициялық және басқарушылық шешмдерін қабылдау мүмкіндігін қиындатады.

Қаржылық есептілік пайдаланушысы шынайы ақпарат алу үшін, онда есептіліктің сәйкесінше баптарының көрсеткіштеріне инфляцияның әсерін көрсету қажет.

Инфляция жағдайында компания есептілігі есеп беру кезеңінде қаржы-шаруашылық қызметі нәтижелері бойынша инфляция қарқынына түзетілген болуы керек. Ақша сатып алушылық қабілетін жоғары қарқында жоғалтатыны сондай, әр түрлә уақытта тіпті бір ғана есеп беру кезеңі шегінде болған операциялар мен оқиғалардан алынған сомаларды салыстыру қаржылық есептілікт пайдаланушыларын адастыруға әкеледі деп саналады.

Ғаламдық тәсілге сәйкес қаржылық есептіліктің барлық немеесе негізгі элементтерінің бағаның инфляциялық өзгерістерінің ықпалына ілінетін бастапқы мәндері түзетіледі. Мысал ретінде  CCP, RPA, CCA және CoCoA әдістерін келтіруге болады. Таңдау тәсіліне сәйкес тек жекелеген элементтерге түзету жүргізіледі. Мысалы, активтерді ауыстыру құнының өсімін жабуға арналған резервтерді құру, активтерді қайта бағалау, қорларды бағалаудағы FIFO әдісі және амортизацияның жеделдетілген әдісі.

Инфляцияның салдарын есепке алудың қарастырылған формальды әдістерінен басқа, көптеген елдерде инфляцияның әсерін ескеруге мүмкіндік беретін формальды емес механизмдер де қолданылады. Инфляцияның бұл жағдайдағы теріс ықпалына қарсы тұра алатын екі әдіс белгілі. Бірінші әдіс негізгі құралдарды оқтын-оқтын қайта бағалауды білдіреді. Ол екі әдістің бірімен орындалады: сараптамалық бағалау әдісі және коэффиценттер әдісі.

Меншік иелері қаржылық есептерді капиталдың табыстылығын арттыру, кәсіпорын жағдайының тұрақтылығын қаматамасыз ету үшін талданады. Кредиторлар мен инвесторлар қарыздар мен салымдары бойынша өздерінің тәуекелін азайту үшін қаржылық есептерді талдайды. Қабылданған шешімдердің сапасы шешімнің талдамалық негізделуінің сапасымен толық байланысты болады.

Есептілік – бұл бухгалтерлік есеп әдісінің қорытынды элементі. Бухгалтерлік есептілікті дайындау – бұл тек қана бухгалтерия емес, кәсіпорынның басқа экономикалық және техникалық қызметтерінің де шаруасы, өйткені есептілікті түзу кезінде жұмыстар қорытындыланып, кәсіпорын қызметінің барлық аспекттері бағаланады. Есептілік ағымдағы есептің барлық: бухгалтерлік, статистикалық, шұғыл-техникалық түрлерінің негізінде түзетіледі.

Онда сандық та, сапалық та сипаттамалар, құнды және табиғи көрсеткіштер болуы мүмкін. Бухгалтерлік есептің барлық элементтері бірі бірімен байланысып, бір тұтастық, яғни есепті кезеңдегі кәсіпорын жұмысының жағдайлары мен нәтижелерін сипаттайтын экономикалық көрсеткіштердің жүйесі болып табылады. Сонымен бірге, бухгалтерлік есептіліктегі мәліметтер кешенді сипатта болады, өйткені олар, әдетте, белгілі бір шаруашылық операциялар мен құбылыстардың әр түрлі көріністерін бейнелейді.

Мысалы, кәсіпорынның балансында көрсетілген (№1 нысан) мәліметтер, қаржылық нәтижелер туралы есептегі (№2 нысан) мәліметтерді толықтырады  және де керісінше.

Кәсіпорынның бухгалтерлік есептілігі оның қызметі ақпаратының негізгі көзі болып табылады. Бухгалтерлік есептерді мұқият зерттеу, қол жеткізген жетістіктер, сондай-ақ кәсіпорынның жұмысындағы кемшіліктердің себептерін ашып, оның қызметін жетілдіру жолдарын белгілеуге жәрдем береді.

Есептілікті оқу барысында, есептіліктің әр түрлі нысандарының өзара байланыстылығы мен өзара себептілігіндегі көрсеткіштерді қарау өте маңызды. Атап айтқанда, кәсіпорын активтеріндегі өзгерістерді қызметтің көлемімен байланыстыру қажет. Сонымен қатар әр түрлі нысандар кәсіпорын туралы ақпаратты әр түрлі етіп көрсететіндігін есте сақтау керек. Пайдалар мен залалдар туралы есеп жыл ішіндегі үдемелі жиынтықпен қызметтің нәтижелерін бейнелейді, ал баланс 31 желтоқсан күніндегі кәсіпорынның мүліктік жағдайын мәлімдейді. Сондықтан баланс бойынша бір беталыстары, мысалы, төмендеу, ал пайдалар мен залалдар туралы есептер бойынша басқалар, мысалы, көбеюі беталыстары анықталуы мүмкін.

Беталыстардың алуан түрлі бағытталуы есептілікті түзеудің әдістемесімен себептелуі мүмкін. Талдау және кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалау үшін ең толық ақпаратты нысаны бухгалтерлік баланс  болып табылады. Баланстың активі кәсіпорынның мүліктік массасын, яғни шаруашылықтың тікелей иелігіндегі материалдық құндылықтардың құрамы мен жағдайын сипаттайды. Баланстың пассиві, кәсіпорынның шаруашылық қызметі барысында коммерциялық іске әр түрлі қатысушылардың сол құндылықтарға қатысты құқықтарының құрамы мен жағдайын сипаттайды.

Қазақстанда баланс активі құралдар өтімділігінің төмендеу тәртібімен, яғни сол активтердің айналым барысында ақшалай нысанға айналу жылдамдылығына байланысты құрылады. Мәселен, баланс активінің 2 бөлімінде ұзақ мерзімді активтер (негізгі құралдар, яғни шаруашылық айналымдағы қозғалысы өте төмен болады.)

1 бөлімде бейнеленетін активтердің элементтері есепті кезеңде көп рет өзгеріп отырады. Бұл элементтердің өтімділігі 2 бөлімдегі активтердің элементтеріне қарағанда жоғары болады. Ақша қаражаттарының өтімділігі бір бірлікке тең, яғни олар абсолютті өтімді болып келеді.

Баланстың пассиві белгілі күнге кәсіпорын құралдарының олардың қалыптастыру көздері, мақсатты тағайындалуы және өтеу мерзімдері бойынша құнды түрде бағасын көрсетеді.

Баланс пассивіндегі баптардың топтастырылуы заң белгісі бойынша беріледі. Алынған құндылықтар мен ресурстар үшін кәсіпорын міндеттемелерінің толық жиынтығы, ең алдымен, субъектілер бойынша: шаруашылықтағы меншік иелері мен үшінші тұлғалар (кредиторлар, банктер және т.б.) алдындағы міндеттемелерге бөлінеді.

Баланс пассивінің баптары міндеттемелерді өтеу (қайтару) мерзімділігі ең тұрақты бөлігі ретінде қысқа мерзімді пассивтер тұрады. Олардан соң ұзақ мерзімді міндеттемелер орналасады, және де соңында капиталдар мен резервтер орын алады.

Баланс кәсіпорын капиталы орналасуының тиімділігі, оның ағымдағы және алдағы шаруашылық қызметі үшін жеткіліктігін бағалау, қарыз алу көздерінің мөлшері мен құрылымы, сондай-ақ оларды жұмылдырудың тиімділігін бағалауға мүмкіндік береді.

Баланстық ақпаратты негізінде сыртқы пайдаланушылар бұл кәсіпорынмен серіктес ретінде іс жүргізудің пайдалылығы мен шарттары туралы шешім қабылдау; қарыз алушы ретінде кәсіпорынның несие қабілеттілігін бағалау; өздерінің салымдарының ықтималды тәуекелдері бұл кәсіпорынның акциялары мен олардың активтерін сатып алудың пайдалылығын бағалау мен және басқа шешімдер қабылдауға мүмкін береді.

Бухгалтерлік баланстың талдауы кәсіпорынның активтері, оның міндеттемелері мен меншікті капиталын бағалауды болжамдайды.

Пайдалар мен залалдар туралы есеп бұрынғы кезеңмен салыстырғанда есепті жылдағы қаржылық нәтижелер мен олардың динамикасын талдауға мүмкіндік береді. Бұл есепте қаржылық нәтижелерді қалыптастыру туралы ақпарат бар.

Есепте қосылған құн салығы, акциздер және басқа да міндетті төлемдерден ажыратылған өткізуден түскен түсім келтірілетіндігі оған тән болады.

Пайдалар мен залалдар туралы есепте келесі: тауарлар, өнім, жұыстар мен қызметтерді өткізудің өзіндік құны; коммерциялық шығыстар; басқару шығыстары келтіріледі.

Қаржылық нәтижелер туралы есеп кәсіпорынның пайдалылығын, өткізілген өнімнің пайдалылығы мен өнім өндірудің пайдалылығы көрсеткіштерін талдау, кәсіпорынның қарамағында қалатын таза пайданың мөлшері және басқа да көрсеткіштерді анықтау үшін ақпараттың ең маңызды көзі болып табылады.

2 нысан кәсіпорынның қаржылық нәтижелері туралы ақпарат алуға мүмкіндік беріп, пайданы жұмсауды толығымен көрсетеді, сондай-ақ әр түрлі жеңілдіктердің есебімен кәсіпорын бюджетке жасайтын төлемдердің толық сипаттамасын береді.

Пайдалар мен залалдар туралы есепті талдау өткізудің көлемдері, кәсіпорынның шығындары, баланстық және таза пайданың мөлшерін бағалауға мүмкіндік жасайды.

Капиталдың қозғалысы туралы есеп қызығатын пайдаланушыларға меншікті капитал мен резервтердің динамикасын бағалауға мүмкіндік береді.

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп  - бұл ағымдағы шаруашылық қызмет сондай-ақ белгілі бір кезеңдегі инвестициялық және қаржылық қызметтер барысында ақша қаражаттарының келіп түсуі, жұмсалуы және өзгерістері бейнеленетін қаржылық есептіліктің құжаты. Бұл өзгерістер, есепті кезеңнің басы мен аяғындағы ақша қаражаттарының қалдықтары арасындағы өзара байланысты анықтауға мүмкіндік береді.

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп – бұл ақша қаражаттарының ағындары әдісінің негізінде түзілген қаржылық жағдайының өзгерістері туралы есеп. Ол, ақша қаражаттарының алдағы уақытта келіп түсулерін бағалау, кәсіпорынның өз қысқа мерзімді қарыздарын жауып, дивиденттерді жұмылдыру қажеттілігін бағалауға мүмкіндік береді.

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есептің мәліметтері бойынша инвестициялық және қаржылық қызметтері тұрғысындағы ақша қаражаттарының келуі мен кету динамикасын бағалауға болады.

Түсініктеме қағазы – есептіліктің бұл нысаны аналитик үшін, есептіліктің басқа нысандарына кірмеген кәсіпорын қызметінің маңызды элементтерін ашатындығымен пайдалы. Бұл жерде кәсіпорынның есеп саясатына қатысты деректер мен ұйымның қаржылық жағдайы, оның қызметінің қаржылық нәтижелері мен қаржылық жағдайындағы өзгерістер туралы толық түсініктеме қалыптастыру үшін пайдаланушыға қажет болатын басқа да мәліметтер ашылады.

Сондай-ақ түсініктеме қағазына кәсіпорында жүргізілетін қаржылық талдаудың мәліметтері бейнеленеді. Түсініктеме қағазынан пайдаланушы кәсіпорынмен қаржылық жағдайды жақсарту бойынша жоспарланған іс-шаралар туралы ақпарат алады.

Сонымен қоса, түсініктеме қағазында ұйымның қаржылық жағдайына елеулі әсерін тигізе алатын есепті күннен кейін пайда болған шаруашылық жағдайлар туралы дәлелдейтін есепті күннен кейінгі болған оқиғалар туралы ақпарат бейнеленіп, мұндай оқиғаның қысқаша сипаттамасы беріліп, оның нәтижелері бағалануы тиіс. Бұл оқиға есепте, демек, бухгалтерлік есептілікте де бейнеленбегендіктен қаржылық есептіліктің аналитигі не басқа да пайдаланушыға, түсініктеме қағазымен таныса келе, болжамды бағаларда бұл оқиғаның әсерін есепке алып, бухгалтерлік есептіліктің бұл нысандары негізінде жасалған тиісті қаржылық көрсеткіштер мен талдамалық бағалардың дәлелдемесін анықтау өте маңызды.


 Кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалау отандық экономикалық теория мен тәжірибедегі белгілі шамада жаңа құбылыс болып табылады. Бұл қажеттілік бірінші кезеңде халықаралық есепке көшумен себептеледі.

Есепті кезеңдегі кәсіпорын қызметінің басты қорытындылардың бірі, алынған пайданың (шығыстарға, қаражаттардың салынуына), оның алынуына қатысты шығындарға болған қатынасы ретінде есептен шығарылатын пайдалылықтың (қаржылық  табыстылықтың) көрсеткіштері болып табылады





1.1 Бухгалтерлік есеппен қаржылық есептіліктің нарық жағдайында реформалаудың қажеттіліктері

Есеп б.з.д. ІІІ ғ. бұрын Египетте және Римде жоғары деңгейде дами бастаған. Бух.есеп пәні бойынша алғашқы кітапты 1494ж. итальяндық математик Лука Пачоли жазған. Бұл кітаптың аты «трактат о счетах и записях». Ал Ресейде Петр І заманынан бастап бух.есеп дамыған. Есеп дегеніміз шаруашылық процестерін бақылау және басқару мақсатында сандық және сапалық түрде сипаттауды білдіреді.

Бух.есеп көптеген жылдар бойы басқа ғылымдар сияқты  дамып, қоғамның экономикалық — әлеуметтік  жағдайларына сай өзгерістерге ұшырап келе жатқан, сондай-ақ өмірде өзінің ерекшелігімен оқшауланатын ғылым б.т. Белгілі ғалым Б. Де Солозано осы ғылым туралы «Бух.есеп барлық ғылымдар мен өнердің ең алдында тұрады, басқалары онсыз өмір сүре алмаса, бух.есеп үшін олардың ешқайсысы қажет емес»- деген болса, оның әріптесі Р.А. Фаулки «Есеп – бұл барлық бизнестің тілі, яғни философиясы»-деп атаған.  БҰҰ-да 1992 жылы өткізген конференциясында «Есептей алмаған, басқара алмайды»- деген сөздің бекер айтылмағанын атап айту керек.

ҚР егемендік алғанынан бастап  бух.есепте өзгерістер болды. АҚШ, Япония, Англия, Турция сияқты негізгі инвесторлардың орналасуымен байланысты бух.есеп 1994ж. бастап бүгінгі күнге дейін  ағылшын – американдық жүйемен жүргізіледі.

Бух.есеп ұйымның қаржылық ақпаратын белгілі бір әдістері мен тәсілдері бойынша есептейтін, өлшейтін және оны өңдеп, тасымалдайтын жүйе. Бух.есеп кәсіпорынның жұмысын толығымен бақылап, оны басқару үшін бағыт-бағдар беріп, алдағы уақытта істелінетін жұмысын жоспарлап, болашақта атқарылатын жұмыстарына экономикалық талдау жасауға өте қажетті ғылым б.т. Бух.есеп көптеген жүз жылдықтар бұрын п.б. Тайпалардың арасындағы шаруашылық операцияларына байланысты табылған жазулардың бух.есеп б.з.д. V ғасырларда жүргізілді деген деректер бар. Ал б.з.д. ІІ ғасырларда  Грекияда салынған құрылысқа кеткен шығындар есебі есептелініп, салынған үйдің қабырғасына жазылатын болған. Рим империясының квесторлары мемлекеттік бухгалтерді бақылап, оның қорытындысын емтихан қабылдаушы тыңдаған. Осыдан «аудитор» деген термин п.б.

Кез келген ұйымда бух.есеп тұжырымдамасын жүргізу экономикалық мәселелердің  негізгі және басты қажетілігі б.т.  Бух.есеп арқылы өндірілген өнімді есепке алу, сатып-өткізуге, айырбастауға және одан түскен қаржыны тиімді және ұқыпты етіп есептеуге болады. Жалпы бух.есеп кәсіпорында мынандай қызмет атқарады:

  • Болашақта пайдалану үшін ұйымда болып жатқан операцияларды тіркеп және оны өңдеп отырады.

  • Ұйымның қаржылық ақпараттық мәліметін өңдейді, сондай-ақ оны керек уақытына дейін сақтайды.

  • Қаржылық-ақпараттық мәліметті пайдаланушыларға уақытылы беріп отырады.

Көп жағдайда бухгалтер мен есепшінің  арасындағы айырмашылықты білмегеннің салдарынан бұл екеуін шатастырып алатындары жиі кездеседі. Бірақ есепшінің негізгі міндеті шаруашылық операцияларын тіркеп, бухгалтерлік ақпараттық құжаттарды сақтау, ал бұл мәліметтерді өңдеп , оған экономикалық талдау жасап және оны пайдаланушыларға  тиімді етіп жеткізу бухгалтердің міндеті.

ҚР-да есептің үш түрін біріктіретін шаруашылық есеп жүйесі қалыптасқан. Есептің осы үш түрі бір –бірімен тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырып отырады, бірақ осылардың әрқайсысының өз ерекшелігі мен атқаратын функциялары бар.

  1. Оперативтік – техникалық есеп   маңызды шаруашылық операциялардың орындалу барысы туралы мәлімет береді, кәсіпорынның бүкіл шаруашылық жұмысын қамтымайды, тек қана жеке цехтар мен бөлімшелерді күнделікті жұмыс процесінде қажет болып қалған мәліметтерді беріп отырады.

Бұл мәліметтерді телефон арқылы да,  телефакс арқылы да, ауызша да бере береді. Оперативтік – техникалық есептің көрсеткіштері тек қана кейінгі жағдайларда  есеп беруге қажет болса ғана пайдаланады. Бұл есептің сонымен қатар  оперативтік — өндірістік, оперативтік-сауда және т.б. түрлері бар.

  1. Статистикалық есеп сапасы мен түрлері жағынан  бір тектес  көріністер мен процестерді бақылап отырады. Статистика экономикалық жағдайы жөнінде, жұмыс күшінің қозғалысы жөнінде (жұмыссыздар саны және деңгейі), қалыптасқан нарықтық бағаларды, халықтың жасына, мамандығына қарай топтастырылған саны және т.б. көрсеткіштер жөнінде ақпараттарды жинақтап отырады. Осы мақсатта статистика —  бухгалтерлік есеп пен оперативтік есептердің ақпараттарын қолданады.

  2. Бухгалтерлік есеп шаруашылық жұмысын алғашқы құжаттар негізінде бірыңғай,үзіліссіз құжаттық көрінісін береді.

Бірыңғай бейнелеу дегеніміз – барлық мүліктер мен олардың қайнар көздерін толығымен қамтып көрсету.

Үзіліссіз бейнелеу дегеніміз- шаруашылық жұмысындағы ақшалай өндіріс қорларының, құнды қағаздарының және т.б. құралдардың қозғалысын үнемі, яғни үзіліссіз бейнелеп отыру.

Бұл дегеніміз — әрбір шаруашылық операциялары жасалған сайын алғашқы құжаттардың толтырылып отыруы.

Кәсіпорындар  мен ұйымдағы күнделікті болып отыратын барлық операцияларды шаруашылық үрдістері мен шаруашылық құралдарының  қозғалысын, олардың өнім өндіруге қатысуымен  оның  нәтижесін  есептеу  үшін 3 түрлі өлшем қолданылады:

  1. Заттай (натуралдық) өлшем

  2. Еңбек өлшемі

  3. Ақшалай өлшем

1. Заттай (натуралдық) өлшем – кәсіпорынның кіріске алынуға, есептен шығаруға және сонымен қатар түгендеуге тиісті өнімдері мен заттарын, материалдары мен негізгі құралдарын өлшеу, санау, көлемін анықтау үшін қолданылады. Бұл заттай (натуралдық) өлшемнің өзі өлшенетін шаруашылық құралдарының түріне қарай әр түрлі болып келеді. (кг, м32, дана, тонна)

2. Еңбек өлшемі — өнімді өндіруге және қызмет көрсетуге жұмсалынған уақытының санын өлшеуге арналған. Яғни, еңбек өлшемі  бір дана өнімді өндіруге қажетті уақытты анықтауға немесе белгілі бір уақыт аралығында өндіріліп шығарылатын өнім санын анықтауға арналған. Бұл еңбек өлшемі  жұмыс күнінің саны, сағаты, минуты сияқты уақыт өлшемдерін қолдану арқылы жүргізіледі. Жұмыс уақытының көрсеткіштері кәсіпорындағы жұмысшылар мен қызметкерлерге  тиісті еңбек ақы соммаларын және еңбек нормаларын оның өнімділігін есептеу үшін қажет. (адам/ сағ, күн,ай,жыл)

  1. Ақшалай өлшем – кәсіпорындағы жұмсалған шығындар мен алынған табысты өндірілген өнімдер мен т.б.  есебін көрсету үшін  қажет. Бух.есеп жұмысын жүргізу барысында  ақшалай өлшем көбіне заттай (натуралдық)  өлшем  және еңбек өлшемі мен  бірігіп барлық мәліметтерді жинақтап қорытындылау үшін қолданылады.(теңге, евро, доллар)

Бух.есептің негізгі мақсаты – барлық кәсіпорында орындалатын операциялардың уақытылы есепке алынып, олардың қазіргі күнгі уақыт талаптарына сай орындалуына бақылау жасау. Бух.есептің негізгі бағыты кәсіпорындағы есеп жұмысының сапасын арттыруға, есеп жұмысының барысында  толтырылатын құжаттардың қарапайым әрі түсінікті  болуына және ондағы көрсеткіштердің  пайдаланушыларға ыңғайлы болуына   реттеліп жүргізіледі.

Бух.есептің ақпараттық мәліметтері мен көрсеткіштеріне сүйене отырып, экономикалық талдау жасалады. Бух.есеп бастапқы және арнайы құжаттарға жазылып, тіркелген нақтылы көрсеткіштер негізінде жүргізіледі. Кәсіпорындағы шаруашылық операциялардың тиімділігі мен  олардың заңдылығы – шығындардың орынсыз жұмсалынбауы, материалдық құндылықтардың  қатаң тәртіппен  уақытында тиімді жұмсалуы бух.есептің мақсаты б.т.

Бух.есептің негізгі міндеті —  халықшаруашылығының барлық салаларына нақты тұжырымды мемлекеттік талапқа  сай есептеу жұмысын жүргізу.

Бух.есеп  кәсіпорындар мен ұйымдардың пайдаланушыларға берілетін қаржылық- ақпараттық мәліметінің көлеміне және мінездемесіне байланысты болып келеді. Бұл ақпараттық мәліметті пайдаланушылардың қатарына қаржы салымшыларын (инвесторларды), несие берушілерді (банк немесе банктен тыс мекемелер)  және бірлесіп экономикалық қызмет жасаушыларды жатқызуға болады.

Пайдаланушылар мынадай екі топқа бөлінеді:

—         ішкі пайдаланушылар

—         сыртқы пайдаланушылар

Пайдаланушылар келесі санаттарға бөлінеді:

—         кәсіпорынды басқарушылар (басшылар- таза пайдасының көлемі, табыс көлемінің жоспармен сәйкес келуі, өнімнің өзіндік құнын,  қай қызметтен көбірек табыс алатыны қызықтырады)

—         кәсіпорыннан тыс орналасқан,

a)     бірақ оның қаржылық жағдайына тікелей мүдделілер (қаржы салымшылар (инвесторлар), несие берушілер, жабдықтаушылар, және т.б.)

b)    кәсіпорынның қаржылық қызметіне жанама мүдделілер (салық органдары, министрліктер мен агенттіктер, аудиторлар, сақтандыру компаниялары , сатып алушылар мен тапсырыс берушілер және т.б.)

Халықаралық  бух.есеп стандарттарына сәйкес  бух.есепті  қаржылық есеп және басқарушылық есеп деп екі түрге бөлді. Қаржылық есепті ішкі және сыртқы пайдаланушылар  қаржылық – ақпараттық мәліметтерді толық қолданатын болса, басқарушылық есеп тек қана кәсіпорынның ішкі пайдаланушылары қолданады



1.Бухалтерлік есепті басқару жүйесін жетілдіру

Басқару есебі — экономикалық субъектіні жоспарлау, бақылау және басқару іс-әрекетін реттеу мен шешім қабылдау процесі арқылы басқару. Бұрын көрсетілгендей, отандық бухгалтерлік теория мен практикада «Басқару есебі» ұғымын, салыстырмалы түрде алғанда, жуықта ғана пайда болды.

Басқару есебінің негізінде қаржылық, материалдық және еңбек ресурстарын тиімді басқару жүйесі жатыр.

Нақ басқару есебі кәсіпорындағы міндетті іс-қызмет процестеріне тығыз байланысты методологияга негізделеді, оның үстіне, басты назар, мысалы, бөлімшелер қызметін бағалау және өнім мен өндірістің пайдалылығын бағалау сияқты аспектілерге байланысты шығындарды басқару есебіне аударылады.

Осылайша, басқару мақсатымен есептің ақпаратты өзгерту қажеттілігіне байланысты нормативті есеп орнына, әрине басқару есебі келеді.

Басқару есебінің мазмұнын жалпылай алсақ, екі топқа: өндірістік ресурстар, шаруашылық процестері мен олардың нәтижелеріне біріктенуге болатын өндірісті басқарудың бүкіл циклі процесіндегі объектілердің жиынтығы жатады.

Өндірістік ресурстар кәсіпорынның шаруашылық қызметі барысында адам еңбегінің мақсатқа сәйкестілігін қамтамасыз ету. Олар мыналарды біріктіреді:

  • негізгі құралдар — еңбек құралдары (машиналар, жабдықтар, ендірістік ғимараттар және т.б.), олардың жағдайы мен пайдалану;

материалдық емес ресурстар — мерзімнен бұрын каржы бөлінген объектілер (жерді пайдалану құқығы, патенттер, лицензиялар, тауарлық белгілер және т.б.);

  • материалдык ресурстар — еңбек құралдарының көмегімен өндіріс процесінде өндеуге арналған еңбек керек жарақтары;

  • еңбек ресурстары — кәсіпорынның осы шақта бар нақты еңбек  ететін  көпшілігі,   мақсатқа  сәйкес   қызмет  пен еңбек нәтижесінде еңбек ресурстарын пайдалану.

Шаруашылық процестер мен олардың нәтижелері, жинақтай алғанда, кәсіпорынныңөндірістік іс-әрекетін құрайды. Оларға іс-әрекеттің мынадай түрлері жатады:

  • қамтамасыз ету    дайындау;

  • өндірістік;

  • қаржылық-өткізушілік;

  • ұйымдастырушылық.

Бухгалтерлік басқару есебі — есеп процесі мен кәсіпорынды басқару арасындағы байланыстырушы буын.

Ұйымның өндірістік қызметі және оның жауапкершілік орталықтары деп аталатын жекелей құрылымдық белімшелері (сегменттері) бухгалтерлік басқару есбінің ісі болып шығады.

Жауапкершілік орталығы — шығындарды, кірістер мен ұйымдағы бизнестің осы сегментіне инвестицияланатын қаражаты, шығынды бақылайтын менеджер басқаратын құрылымдық бөлімше. Бұл көрсеткіш басшылықтыңбөлімшесі үшін анықталады.

Бизнестің сегменттері заң жүзінде дербес немесе ұйымның құрылымдық бөлімшесі (бұлар бизнестің ұсақ сегментері болуы мүмкін), алайда міндетті түрде өзінің басшысы (мысалы, дүкен бөлімі, ҒЗИ (ғылыми-зерттеу институты) зертханасы және т.б.).

Басқару есебінде жауапкершілік орталығының төрт түрі атап көрсетіледі:

  • шығын орталығы;

  • кіріс орталығы;

  • пайда орталығы;

  • инвестиция орталыгы.

Шығын орталығы — өндірістік ресурстардың шығындарын байқау, бақылау, басқару, сондай-ақ оларды пайдалануды баға-лау мақсатымен мөлшерлеу, жоспарлау және өңдіріс шығындарды есептеуді ұйымдастыратын кәсіпорынның құрылымдық бөлімі.

Өнеркәсіптік өндіріс жағдайында шығын орталығы ретінде құрылымдық бөлімшелерді бөлгенде мыналарды ескеру керек: .

Әрбір шығын орталығы — жауапкершіліктің жеке өрісі, орталық оның басшысына кәсіпорының барлық шығындарын жоспарлау мен анықтауга көмектеседі. Орталық бір типті машиналар мен жұмыс орындарынан тұрады. Бұл осы орталықка шығыс орталығын үлкен қиындықсыз есептен шығару үшін біртекті сипаттағы шығындарға себепті болады. Сонымен қатар ірі шығын орталықтары ұсақтан құралуы мүмкін. Әдетте, шығындар орталығының мөлшері үлкен болған сайын, жауапкершілік деңгейі де биік.

Шығындар орталығы екі бағытта жұмыс істей алады:

—        берілген қаржы деңгейінен ең көп шамада нәтиже алу;

—        берілген нәтижеге жету үшін қажетті қаржыны ең аз
шамаға жеткізу.

Алайда шығындар орталығы басшыларына өндіріс бағасы мен көлемін өз бетінше белгілеуге рұқсат етілмейді.

Кіріс орталығы — жауапкершілік орталығы, мұнда менеджер кірістерді алу үшін жауап береді, бірақ шығындар үшін (мысалы, сауда ұйымның кетерме сауда бөлімі және т.с.с.) жауап бермейді, оның басшыларының іс-әрекеті алынган кірістер негізінде бағаланады. Осы жағдайдағы басқару есебінің міндеті — жауапкершілік орталығының қызмет қорытындылары шығар-да нәтижелерді кесімді белгілеу.

Пайда орталығы — бұл да жауапкершілік орталығы. Оның басшысы бір уақытта өзінің бөлімшесінің кірістері үшін де, шығындары үшін де жауап береді, тұтынылатын ресурстар саны және күтілетін бүкіл мөлшері жөнінде шешім қабылдайды. Іс-әрекетті бағалаудың белгісі — алынған пайда мелшері. Сондықтан басқару есебі жауапкершілік орталығына кірер шығын-дардың кұны, осы орталық ішіндегі шығындар және сегмент іс-әрекетінің қорытындылары шығарда түпкілікті нәтижелер тура-лы ақпарат ұсынуға тиісті.

Инвестиция орталықтары — кәсіпорын сегменттері, бұлардың менеджерлері ез бөлімшелерінің шығыңдары мен кірістерін бақылап қана қоймайды, басқа орталық басшылары шұғылданбайтын, инвестицияланған қаржыны тиімді пайдалануды да қадағалайды. Басқаруда ең үлкен өкілеттіктері бар инвестиция орталығының басшылары қабылданатын шешімдер үшін кәсіпорын әкімшілігі жекелеген жобалар бойынша бөлген қаражатты бөлу ең жоғары жауапкершілік көтереді.

Басқару есебінің мәні — шығындар мен кірістерді, мөлшерлеуді, жоспарлауды, бақылауды және кәсіпорының болашақ  даму мәселелерін үйлестіру мен шұғыл басқару шешімдері үшін ақпаратты жүйелендіретін талдауға есеп жүйесін біріктіріп кіріктіру (интеграциялау).

Ұйымды жауапкершілік орталықтарына бөлу мен оларды маңызына қарай іріктеуді кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымы деп атайды.

Менеджерлерге жүктелген жауапкершілік дәрежссіне байланысты кәсіпорының ұйымдастырушылық құрылымы орталықтандырыман немесе орталықтандырылмаған болып сипатталуы мүмкін.

Орталықтанған ұйымдар функционалді принциптер бойынша (әкімшілік,қаржы, жабдықтау, өндіріс, маркетинг және т.с.с.) құрылған және олардың басқару есебі жүйесі шығындар орталығына негізделген. Басқарудың мұндай жүйесі шын мәнісінде консервативті болып табылады, ең көп шамада мәжбүрлікті көздейді және өз қызметкерлеріне іс-қимыл бостандығын бермейді.

Орталықтандырылмаган құрылым пайда мен инвестиция орталықтары бар болуымен сипатталады. Шығын орталықтарының менеджерлерімен салыстырғанда олардың басшыларының мол құқықтары мен міндеттері бар, кәсіпорын әкімшілігінің алдын-ала келісуінсіз шешімдердің едәуір бөлігін қабылдай алады.

Дегенмен орталықтандырылмаған жүйенің табысты жұмыс істеуі тым болмағанда, екі шартты сақтағанда болуы мүмкін:

—        жоғары  мамандандырылған  басқару  құрамының бар
болуы;

—        тұтастай ұйымның және оның жеке құрылымдық бөлімшелерінің мақсаттары мен мүдделерінің үндесуі.

Таңдалған ұйымдастырулық кұрылым түріне қарамастан, тұтастай компанияны қаржыландыру үшін жауапкершілік, әдетте, жоғары басшылықта болады.























2.Бухалтерлік есеп әдістерін және есеп шоттар жоспарын жетілдіру

Оңтайлы басқару мен қаржылық шешімдерді қабылдау үшін өз шығындарыңды және бәрінен бұрын өндірістік шығындар жайлы ақпаратты талдай білу керек. Шығындарды талдау олардың тиімділігін анықтауға, олардың шектен тыс болу-болмауын айқындауға, жұмыстың сапалық көрсеткіштерін  тексеруге,  бағаларды дұрыс қоюға, шығындарды реттеу мен бақылауға, пайда мен өндірістің пайдалы деңгейін жоспарлауға көмектеседі.

Кейінгі уақытқа дейін талдау мен есеп «қазандық» деп аталатын тәсілмен жүзеге асырылып келді. Біртұтас бухгалтерлік тізілімдеме барлық есепті кезең ішінде қолдану орны мен қандай мақсатқа бағытталуына қарамастан, өндіріске жұмсалған барлық қаражат-құралдар есептелді. Нәтижесінде шығарылған өнімнің ассортименті мен құрылымы ескерілмей нақты шығыстардың жалпы сомасы шығатын «Қазандық» тәсіл шығындарды азайту мүмкіндігін анықтамайтын шығындардың бағыты бойынша өндірістің шығындарын (кезең шығындары және т.б.), олардың пайда болған орындарын (цехтар, бөлімдер, қызметтер), шығарылатын өнім түрлері бойынша (орындалған жұмыс, көрсетілетін қызмет және т.б.) бақылауға арналған қажетті мәліметтерді алуға мүмкіндік бермейтін. Оның басты жетіспеушілігі — ақпараттың иесіздігі. Өкінішке орай, көптеген шағын кәсіпорындар осы уақытқа дейін осы тәсілді пайдалануда.

Отандық ұйымдарда бүгінгі уақытқа дейін орталықтандырылған мемлекеттік баға белгілеу жағдайында дұрыс болып шыққан бұйымдар арасындағы қосымша шығындарды бөлу арқылы толық өзіндік құн есебі ғана қолданылды. Меншіктің әр түрлі нысаны ұйымның жекелену, мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіру процесінің даму, еркін баға белгілеу мен шығарылатын өнімнің ассортиментін өз бетінше жоспарлау тетіктерін енгізу, нарықтық экономиканың басқа жақтарын дамыту шамасы бойынша бухгалтерлік практиканың жаңа және келешектік бағыттарының бірі — басқару есебіне деген қажеттілік бірте-бірте өсуде.

Қазір кәсіпорындар өндірістік қызметте: өндірістік бағдарламаларды, өндірістік және әлеуметтік даму жоспарларын әзірлеуде, баға саясаты саласында стратегияны белгілеуде зандық және экономикалық дербестік алған. Осыған байланысты басшылардың басқару шешімдерін қабылдауы үшін жауапкершілігі өскен.

Шаруашылық дербестік — кәсіпорынның ұйымдастыру формасын, қызмет түрін, бизнес бойынша серіктерді, өткізу нарығын, бағаларды белгілеу және т.б.

Қаржылық дербестік оның толық өзін-өзі қаржыландыруынан, қаржылық стратегияны, баға белгілеу саясатын жасаудан тұрады.

Осыған байланысты бухгалтерлік қызметтің жеке саласы ретінде баскару есебін құру қажеттілігі пайда болды.

Бухгалтерлік басқару есебі — шаруашылық және қаржылық іс-әрекетпен шұғылданатын әркімге қажет білім саласы.

Шаруашылық қатынастардың қандай тобы көрсетілуіне байланысты бухгалтерлік есеп екі құрамдас бөлікке бөлінеді: қаржылық есеп пен басқару есебіҚаржылық есептің мәліметтері салыстырмалы және кәсіпорынның қаржылық жағдайына, оның төлемге және несиеге қабілеттілігіне, оған инвестиция салудың пайдалылығына әділетті баға беру үшін ішкі пайдаланушыларға, инвесторларға, кредиторларға және басқа пайдаланушыларға қажетті ақпарат белуге тиіс.

Нарықтың экономика елдерінде бухгалтерлік есептін дамуы көрсетілген екі бағыт бойынша өзінің методологиялық, әдістемелік және ұйымдастырушылық дербестігін алды. Әдетте, батыс оқулықтарында Қазақстан Республикасындағы қалыптасқан есеп жүйесіне толықтыруға болатын (1-кесте) қаржылық және басқару есебі арасындағы негізгі айырмашылықтарды сипаттайтын мынадай кесте келтіріледі.

1. Қаржылық және басқару есебі арасындагы негізгі айырмашылықтар

 

Салыстыру белгілері (критерийлері)

Қаржылық ссеп

Басқару есебі

 

1

2

3

 

1. Пайдаланушылар

Сыртқы

Ішкі (кәсіпорынның жеке құрамы, қызметкерлері)

 

2. Есеп жүйесі

Екі жақты жазу

Кез келген пайдалысы

 

3. Реттеу

Бухгалтерлік   есептің   халықаралық стандарттары

Жоқ

 

4. Өлшеуіштер

Ақшалай

Кез келгені (заттай, еңбек, ақшалай)

 

5. Мерзімділік

Жыл

Қажеттілігіне қарай

 

6. Объект

Тұтастай кәсіпорын

Кейбір бөліктері

 

7. Объективтілік

Өткен оқиғалар бағасына негізделгендіктен, объективті

Субъективті:өйткені болжамды сипатта және шешім қабылдайтын нақты тұлғаға байланысты

 

8. Қойылатын заң-ды талаптар

Есепті міндетгі түрде жүргізу және    ұсыну    («Бухгалтерлік есеп    қаржылық    есеп    беру туралы»    заң,    БЕС,    КЕХС, Шоттардың үлгі жоспары)

Менеджер мен басшы шешім қабылдаған кезде

пайдаланады

 

9. Ақпарат дәлдік дәрежесі

Анық

Жуық

 

10. Есеп ауқымы

Ұйымды тұтастай қарайды

 

Есеп объектілері — жауапкершілікті  орталықтар, шығындар орталығы тұтастай  кәсіпорын жеке цехтар, учаскелер болімдер және т.б.

11 Еселігін қабылданған    принциптері

Қабылданған бухгалтерлік есеп стаңдартарына, есеп принциптеріне бұлжыртпай бағынады

Жалпы қабылданған принциптері жоқ  бастысы  қарапайымдылық пен қолдануға қолайлығы

 

12 Ақпараттың уақытша шегі

Ұйымның қызметінің барлық іс-әрекетін үздіксіз есептеу

Есепті жүргізу немесе жүргізбеуді басшылық шешеді.

 

13. Ақпаратты беру жиілігі

Қатаң айқын мерзімдер белгіленген

Менеджерлер үшін әзір-ленген  материалдар уақыттық шекпен шектелмеген, жиі рәсімделеді

 

14. Ұсыну түрлері

Белгіленген нысан бойынша салық қызметіне ұсынылады

Керікті түрде ұсынылады

 

15. Практикалық қызметте қолдану

Жасалғанын растайтын (шаруашылық қызметтің болған фактілері көрсетіледі) бастапқы құжаттар негізінде шаруашылық операциялары тіркеледі

Шаруашылық қызметге болған фактілерді талдау негізінде болашақа арналған ұсыныс-тарды жасау. Бұл талдау болашаққа арналады

 








Біздің елімізде бухгалтерлік есеп орталықтандырылған мемлекеттік басқарудың ақпараттық қажеттіліктеріне бағынады. Сондықтан  ақпараттық қажеттіліктерді дамытудың табиғи процесі ірі ішкі өндірістік маманданған және еңбек кооперациясының тармақталған жүйесі бар көп деңгейлі құрылымды кәсіпорындардың басқармалары жасанды түрде жоғарыдан тежеді. Нәтижесінде тұтастай ішкі өндірістік басқарма мен оның орталық буыны ішкі марка тұрақты қажеттілікті сезінді және әлі де сезінуде. 1937 ж. 1 қаңтардан бастап жүрген кәсіпорындардың қаржылық-шаруашылық қызметінін бухгалтер есебі шоттарының бас жоспары мен 2003 ж. 1 қантардан бастап қолданысқа енген. Шоттардың үлгі жоспары өндірістілік басқаруды есептік-шаруашылық қамтамасыз ету деңгейін күмәнсіз көтеруге тиісті. Жалпы және басқару есебін бөлуді қарастырады. Сонымен қатар, басқару есебінің оқшауланып бөлініп шығуы нарықтық экономика принциптерінің бірі болып табылатын кәсіпорының коммерциялық құпияларын сақтауды қамтамасыз етеді.





3.ХҚЕС талаптарына сәйкес ҰҚЕС мен қаржылық есептілікті жетілдіру



Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс активінің құрылу көздерін талдауболады. Бұл кезде кәсіпорын мүлкінің келіп түсуі, оны сатып алу және оның құрылуы да, кәсіпорынның өзінің де, қарызға алынған капиталдың да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек. Ал меншік капитал мен қарызға алынған капиталдың арасындағы қатынас оның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді. [11]

Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал жетіспегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес. Сондықтан да қаржылық есеп берудің ағымдағы активтерінің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаны қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол банктердің қысқа мерзімді несиелерімен және коммерциялық несиелермен жабылады.

Активтердің қолдану көздерін талдау кезінде меншікті және қатыстырылған капиталдың көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі. Бұл кезде өз меншігіндегі капиталға басты назар аударылады, себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның қаржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді. . [ 16 ]

Меншікті капиталдың көлемін ғана анықтап қоймай, сонымен бірге капиталдың жалпы сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды. Бұл көрсеткіш арнайы әдебиеттерде әр түрлі атпен берілген (тәуелсіздік коэффициенті, автономдық коэффициенті), бірақ оның мәні бір ғана- бұл коэффициентке қарап кәсіпорын сырттан тартылған қаржыдан қаншалықты тәуелсіз екендігін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын көруге болады. Тәуелсіздік коэффициентін меншікті капиталды барлық авансталған капиталға бөлумен анықтайды:

Ктек: Ак

Мұндағы: Кте –тәуелсіздік коэффициенті;

Мк-меншікті капитал;

Ак-авансталған капитал (баланс валютасындағы жиыны, яғни қаржыландырудың жалпы сомасы).

Бұл коэффициенттің өсуі кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі жоғары екендігін көрсетсе, алдағы уақытта қаржылық қиындықтардан азаятындығын көрсетеді.

Батыс экономистері тәуелсіздік коэффициентінің неғұрлым жоғары деңгейде болғандығы дұрыс деп санайды. Себебі бұл қаржы көздерінің тұрақты құрылымын сақтауға мүмкіндік береді. Инвесторлар, несие берушілер дәл осындай құрылымды, себебі ол кәсіпорынға өздерінің міндеттемелерінің кепілдігін жоғарылатады. Неғұрлым кәсіпорынның қаражаты көп болса, соғұрлым үздіксіз жұмыс қамтамасыз етіліп, нарық жағдайында алға шығуға көмектеседі. Сондықтан кәсіпкерлер әр түрлі резервтерді құру жолымен және жарғылық қорға бөлінбеген табысты тікелей қосу арқылы өндірістік капиталды көбейтуге тырысады.

АҚШ және Европа елдерінде тәуелсіздік коэффициентінің жоғары жетерлік деңгейі болып, 0.5-0.6 тең болатын меншікті капиталдың баланс валютасына қатынасы саналады. Бұл жағдайда несие берушілердің тәуекелдігі төмен болады: өз қаражаттарынан қалыптастырылған мүліктің жартысын сатып (қарыз алынған қаражаттар салынған, екінші жартысы кейбір себептермен құнсызданған болса да), кәсіпорын өзінің қарыз міндеттемелерін жабуына болады.

Жабдықтаушылар мен сатып алушылар арасындағы келісім-шарттық міндеттемелер қатаң сақталынатын және фирманың атағына үлкен мән берілген нарықтық экономикасы дамыған елдерде тәуелсіздік коэффициентіне мұндай жоғары талаптарды қоймайды (Жапонияда оны 0.2-ге төмендеуге болады).

Жоғарыда келтірілген меншіктік коэффициентін 0.5-0.6 деңгейде шектеуді орындау, қарызға берушілер үшін ғана емес, кәсіпорынның өзіне маңызды. Сондықтан талдаушыға, қаражат көздерін орналастырудың тиімділігін белгілеуге мүмкіндік беретін, құрылымына зерттеу жүргізіп баға беру қажет. Нарық жағдайында ол ақпарат ішкі және сыртқы пайдаланушылармен жүзеге асырылады. Ақпаратты сыртқы пайдаланушылар, мысалы, банктер, несие берушілер меншікті капиталдың авансталынған капиталдың жалпы сомасындағы үлесінің өзгеруін, келісім-шарттарға отырған кездегі қаржылық тәуекелдік жағынан баға береді. Меншік капиталдың үлесі төмендегенде, тәуекелділік өседі. Кәсіпорын капиталының құрылымын зерттеу оларға кәсіпорын қызметінің кеңейгені немесе қысқарғаны жайлы айтуына мүмкіндік береді. Қысқа мерзімдік несиелердің төмендеуі және меншік капиталдың өсуі кәсіпорын қызметінің қысқарғанын көрсетеді. Бірақ бірыңғай мұндай қорытынды жасауға болмайды, себебі бұл қаражаттардың үлесі басқа факторлардың несие үшін және дивидендке пайыздық мөлшерлемелер әсерінен болуы мүмкін. Егер несие үшін пайыздық мөлшерлемелер дивиденттердің мөлшерлемелерінен төмен болса, онда тартылған қаражатты өсірген дұрыс, ал егер керісінше болса, онда меншікті капиталды пайдаланған дұрыс. Әрине, авансталған капиталдың құрылымы жоғарыда қарастырылған жағдайларға тәуелді болады.

Қаржылық есеп берудің активтерінің қалыптасу көздерінің құрылымын зерттеу үшін келесідей талдау кестесі құрылады.

 

Кесте 10. 2013 жылдың басы мен соңындағы жағдайы негізінде кәсіпорынның авансталған капиталының құрамы мен құрылымы

 

Көрсеткіштер

Жыл басында

Жыл соңында

Жыл бойындағы өзгеріс (+,-)

Құрылымының өзгеруі пункт (4гр.-2гр.)

сомасы мың тг.

үлес салма

ғы, %

сомасымың тг.

үлес салма

ғы,

%

мың тг. (3гр.-1гр.)

% (5гр.:1гр.˛100)

1.

Авансталған капитал, соның ішінде:

1.1.         Меншікті капитал:

1.2.         Қарыздық капитал, оның ішінде:

ұзақ мерзімді

 

32551

27908

4643

100

85.7

14.3

41957

32276

9681

100

76.9

23.1

+9406

+4368

+5038

+28.9

+15.6

+108.5

Х

-8.8

+8.8

2.

Тәуелзіздік коэффициенті (1.1жол:1жол)

х

0.857

х

0.769

х

х

-0.088

3.

Қаржыландыру коэффициенті (1жол:1.2.жол)

х

6.011

х

3.334

х

х

-2.677

4.

Қарастырылған капиталдың меншіктік капиталға қатынасы коэффициенті (1.2жол:1.1жол)

х

0.166

х

0.231

х

х

+0.065

5.

Инвестициялау коэффициенті

х

1.497

х

1.655

х

х

+0.158

 

Кесте 11. 2014 жылдың басы мен соңындағы жағдайы негізінде кәсіпорынның авансталған капиталының құрамы мен құрылымы

Көрсеткіштер

Жыл басында

Жыл соңында

Жыл бойындағы өзгеріс (+,-)

Құрылымының өзгеруі пункт (4гр.-2гр.)

сомасы мың тг.

үлес салма

ғы, %

сомасымың тг.

үлес салма

ғы,

%

мың тг. (3гр.-1гр.)

% (5гр.:1гр.˛100)

1.

Авансталған капитал, соның ішінде:

1.3.         Меншікті капитал:

1.4.         Қарыздық капитал, оның ішінде:

ұзақ мерзімді

 

31565

27508

4057

100

87,1

12,9

40971

31876

9095

100

77,8

22,2

+9406

+4368

+5038

+29,8

+15.8

+124.2

Х

-9,3

+9,3

2.

Тәуелзіздік коэффициенті (1.1жол:1жол)

х

0.847

х

0.735

х

х

-0.112

3.

Қаржыландыру коэффициенті

(1жол:1.2.жол)

х

6.011

х

3.334

х

х

-2.677

4.

Қарастырылған капиталдың меншіктік капиталға қатынасы коэффициенті (1.2жол:1.1жол)

х

0.147

х

0.285

х

х

+0.065

5.

Инвестициялау коэффициенті

х

1.497

х

1.655

х

х

+0.158

Кесте 12. 2015 жылдың басы мен соңындағы жағдайы негізінде кәсіпорынның авансталған капиталының құрамы мен құрылымы

Көрсеткіштер

Жыл басында

Жыл соңында

Жыл бойындағы өзгеріс (+,-)

Құрылымының өзгеруі пункт (4гр.-2гр.)

сомасы мың тг.

үлес салма

ғы, %

сомасымың тг.

үлес салма

ғы,

%

мың тг. (3гр.-1гр.)

% (5гр.:1гр.˛100)

1.

Авансталған капитал, соның ішінде:

1.5.         Меншікті капитал:

1.6.         Қарыздық капитал, оның ішінде:

ұзақ мерзімді

 

32866

27100

5766

100

82.4

17.6

42152

32276

9876

100

76.5

23.5

+9266

+5176

+4110

+28.17

+19,1

+71,2

Х

-5.9

+5,9

2.

Тәуелзіздік коэффициенті (1.1жол:1жол)

х

0.857

х

0.769

х

х

-0.082

3.

Қаржыландыру коэффициенті (1жол:1.2.жол)

х

5.098

х

3.328

х

х

-2.432

4.

Қарастырылған капиталдың меншіктік капиталға қатынасы коэффициенті (1.2жол:1.1жол)

х

0.213

х

0.305

х

х

+0.062

5.

Инвестициялау коэффициенті

х

1.428

х

1.632

х

х

+0.138

Осы кестеден кәсіпорынның есеп беру жылдамдығы активтерінің қалыптасу көзі 2013,2014 жылдары  9406 мың теңгеге немесе 28.9%-ға, 29,7% өскенін, ал 2015 жылы 28,17% төмендегені  көрініп түр. Бұл өсу 2013 жылдың соңында 9681 мың теңге болып,  яғни 5038 мың теңгеге өзгерсе немесе жылдың басындағы мөлшермен салыстырғанда екі  есеге өскенін, ал 2014 жылы жыл соңында 9095 мың теңге болып жылдың басымен салыстырғанда 5038 мың теңгеге өзгергенін көреміз.2015 жылы жыл соңында 9876 мың теңге болып жыл басымен салыстырғанда 4110 теңге болып, өткен жылдармен салыстырғанда қарыз капиталының азайғандығын көреміз. Алайда бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының (тұрақтылығының) төмендегенін дәлелдемейді. . [ 16 ]

Бұны тәуелсіздік коэффициентіне кері көрсеткіш болып табылатын қатынастырылған капиталдың барлық авансталынған капиталдағы үлес салмағы да дәлелдейді. Оны тәуекелдік коэффициенті деуге болады. Ол мына формула арқылы анықталады:

Кткк немесе Кт=1-Кте

Мұндағы:

Кт –тәуекелділік коэффициенті;

Қк -қатыстырылған капитал;

Ак –авансталған капитал (баланс валютасы, жиыны);

Кте –тәуелсіздік коэффициенті.

Бұл коэффициент авансталған капиталдың жалпы сомасындағы қарыздың үлесін сипаттайды.

Бұл үлес жоғары болған сайын, кәсіпорынның сыртқы қаржыландыру көздерінен тәуекелділігі жоғарлайды. Біздің кәсіпорынымызда оның деңгейі жылдың басында 0,143 (1-0,857), ал жыл соңында 0,231 (1-0,769) болды.

Бұл көрсеткіш біршама өскенімен, талданып отырған кәсіпорын өзінің қаржылық тәуелсіздігін жоғарлатты деп айтуға болмайды. Жылдың басында және аяғына тәуелсіздік коэффициенті оның қалыпты мәнінен айтарлықтай жоғары.

Келесі, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын меншікті капиталдың қатыстырылған капиталға қатынасын көрсететін қаржыландыру коэффициенті болып табылады.

Кккк

Мұндағы:

Кк -қаржыланыдыру коэффициенті;

Мк –меншікті капитал;

Қк -қатыстырылған капитал.

Бұл коэффициент жоғары болрақтылығын сипаттайтын меншікті капиталдың қатыстырылған капиталға қатынасын көрсететін қаржыландыру коэффициенті болып табылады.

Кк=Мк:Қк

Мұндағы:

Кк -қаржыланыдыру коэффициенті;

Мк –меншікті капитал;

Қк -қатыстырылған капитал.

Бұл коэффициент жоғары болғдай (кәсіпорын мүлкінің көп бөлігі қарыз қаражатымен қалыптасқан) төлем қабілеттілігінің өтеуі қауіпті жағдайға жеткендігін жзәне несие алуға қиындатқанын көрсетеді.

Бұл көрсеткіште ұсынылып жатқан мәнді сөзбе-сөз түсінуден сақ болуы керек. “Кейбір жағдайларда,-деп жазды О.В. Ефимова- меншікті капитал оның жалпы көлеміндегі үлесі жартысынан да аз болуы мүмкін, бірақ сонда да кәсіпорын айтарлықтай жоғары қаржылық тұрақтылығын сақтай алады”. Бұл, бірінші кезекте, қызметі активінің жоғары айналымдылығымен, сатылатын өнімге тұрақты сұранысымен, тұрақты жабдықтау және өткізу арналары бар, тұрақты шығындардың төменгі деңгейімен (мысалы, сауда және делдал ұйымдар) сипатталатын кәсіпорынға қатысты.

Сонымен қатар мақсатты бағыттағы активтерінің айтарлықтай үлес салмағы (мысалы, машина жасау үшін өнеркәсібінің кәсіпорындары) қаражаттар айналымы ұзақ капиталды көп қажет ететін кәсіпорындар үшін қарыз қаражатының үлесі 40-50% болуы олардың қаржылық тұрақтылығына өте қауіпті болуы мүмкін.

Батыс фирмаларында қаржыландыру коэффициентінің кері көрсеткіші кеңінен қолданылады, қатыстырылған капиталдың меншіктік капиталға қатынасымен анықталатын қарыз және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициенті:

Кк/мкк

Бұл коэффициент кәсіпорын активтеріне салынған меншікті қаражатының әрбір теңгесіне қанша қарыз қаражатын тартқанын көрсетеді. Біздің кәсіпорынымызда бұл көрсеткіш келесі берілгендермен сипатталады:

2013 жыл басында- 0,166 (4643:27908), жыл аяғында- 0,231 (9681:32276).

2014 жыл басында- 0,147 (4057:27508), жыл аяғында- 0,285 (9091:31876).

2015 жыл басында- 0,213 (5776:27100), жыл аяғында- 0,305 (9876:32276).

Бұның мәні кәсіпорын есеп беру кезеңінің басында активтерге салынған меншіктік қаражаттардың әрбір теңгесіне қарыз қаражатының 17 тиынын тартқанын дәлелдейді. Есеп беру кезеңінің ішінде қарыз қаражаттары меншіктік салымдардың әрбір теңгесіне 23 тиынға дейін көбейген. Демек, кәсіпорын қарыз қаражаттарын пайдалануға көп күш жұмсаған, бірақ өзінің қаржылық тұрақтылығын жоғалтпаған.

Кәсіпорынның тәуелсіздік (дербестік) дәрежесін сипаттайтын ең бір маңызды көрсеткіштердің бірі қаржылық тұрақтылық коэффициенті болып табылады немесе оны басқаша инвестицияларды жабу коэффициенті деп атайды. Ол меншікті және ұзақ мерзімді қарыз капиталының жалпы (авансталған) капиталдағы үлесін сипаттайды және мына формула арқылы анықталады: . [ 14 ]

Кқткмк

Мұндағы:

Кқт -қаржылық тұрақтылық коэффициенті;

Мк –меншікті капитал;

Ұм -ұзақ мерзімді міндеттемелер;

Ак –авансталған капитал.

Жоғарыда келтірілген көрсеткіштер арқылы кәсіпорын капиталының құрылымын сипаттай отырып, бөлек топтар мен көздердің құрылымының өзгерісіндегі әр түрлі тенденцияларды көрсететін жеке көрсеткіштерді де пайдалану керек. Мұндай коэффициенттерге бірінші кезекте қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті жатады. Ол ұзақ мерзімді міндеттемелердің меншіктік капитал мен ұзақ мерзімді міндеттемелердің сомасына қатынасымен анықталады. Көрсеткішті есептеу формуласы келесідей:

Кұ/м =Ұмкм

Кұ/м-қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімді тарту коэффициенті немесе ұзақ мерзімді міндеттемелер коэффициенті;

Мк-меншікті капитал;

Ұм-ұзақ мерзімді міндеттемелер.

Бұл коэффициент қаржылық есеп берудің активтерін қаржыландыру үшін меншікті капиталмен қатар тартылған ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздардың үлесін көрсетеді, кәсіпорын өндірісті жаңарту мен кеңейту үшін қарыз қаражаттарын қаншалықты интенсивті пайдаланып жатқанына баға береді.

Активтерді құрудың ең дұрыс жолы болып, меншікті капитал барлық негізгі капиталды (айналымнан тыс активтер) және айналым капиталының бір бөлігін жабатын кездегі жол саналады. Кәсіпорын, барлық қарыз қаражаттары алынып қойып жатса да өмір сүре беретін болады. Кәсіпорынның капиталын пайдалану туралы тағы бір қызық ой- меншікті капиталды тек қана негізгі құралдарды сатып алуға жұмсап, ал айналым қаражаттары (ағымдағы активтер) келесі жолмен қалыптасуы керек.

Меншікті, қарыз (қатыстырылған) және жалпы (авнансталған) капиталдың қатынасын әр түрлі тұрғыдан сипаттайтын коэффициенттермен қалыптасқан жағдай, меншікті және қатынастырылған капиталдың (міндеттемелердің) құрылымын және оның есеп беру кезеңіндегі өзгерістермен зерттеуі қажет етеді. . [ 15 ]

Меншікті капиталды талдау. Біздің отандық тәжірибеде кәсіпорынның меншікті капиталының құрылу көздері болып мыналар болып саналады: жарғылық капитал, резервті қор, арнайы бағыттағы қорлар, мақсатты қаржыландыру мен салымдар (келіп түскен), жалгерлік міндеттемелер, баланс пассивінің 1 бөлімінде көрсетілген бөлінбеген табыс, сонымен қатар құрылтайшылармен есеп айырысулар, тұтыну қорлары, алдағы кезең шығындары мен төлемдер резервтері, күмәнді қарыздар бойынша резервтер, 1997 жылы құрылған баланс пассивінің ІІ бөлімінде көрсетілген алдағы кезең табыстары. БЕС-2 сәйкес 1998 жылдың балансында меншікті капиталға жарғылық капитал, қосымша төленбеген капитал, резервті капитал және бөлінбеген табыс (жабылмаған зиян) кіреді.

Меншікті капиталды зерттегенде өзіндік айналым қаражаттарындағы болған өзгерістерге ерекше назар аударылады, яғни меншікті капиталдың қандай бөлігі иммобильдік сипаттағы құндылықтарда бекітілмегендігін және осы қаражаттарды неғұрлым азды-көпті еркін жұмсауға мүмкіндік беретін нысанда тұрғандығы анықталады. Меншікті айналым қаражаттарының көлемін анықтау үшін, меншікті капитал сомасынан баланс активінің бірінші бөлімінің жалпы сомасын (қорытындысын) алып тастауы керек.

Тәжірибе жүзінде күрделі салымдарды қаржыландыру және негізгі құралдарды сатып алу үшін, меншікті капиталға теңестіріліп қосылатын, ұзақ мерзімді несиелер мен қарыз пайдаланылады. Қаржыландырудың осы қатыстырылған көзі ескеріліп, алдағы көрсеткіштің мөлшері анықталады. Бұл көрсеткіш абсолютті болып табылады, оның динамикасындағы өсуі-оң, ал төмендеуі-теріс бағыты ретінде қарастырылады.

Біздің кәсіпорынымызда бұл көрсеткіштің мөлшері меншікті айналым қаражаттарының мөлшеріне тең, себебі ұзақ мерзімді несиелерді кәсіпорын тартқан жоқ.

Талдау кезінде меншікті айналым капиталының абсолюттік мөлшерін анықтаумен қатар, оның жалпы меншікті капиталындағы үлес салмағын да табу керек. Бұл көрсеткіш кәсіпорының қаржылық тұрақтылығының әлдеқайда нақты сипаттамасы болып табылады. Арнайы әдебиеттерде оны іс-жүзінде жұмсау (маневрлық) коэффициенті деп аталады.

Ол кәсіпорынның меншікті қаражаттарының қандай бөлігі, осы қаражаттарды еркін жұмсауға болатын, мобильді нысанда екендігін көрсетеді және келесі формуламен анықталады:

Кж а.кк

Кж-жұмсау коэффициенті;

Ма.к-меншікті айналым капиталы;

Мк-меншікті капитал.

Бұл коэффициентті А.Д. Шеремет, Р.С. Сайфуллин, Е.В. Негашев осылай анықтайды. Жұмсау коэффициентінің мәні, кәсіпорынның қызметінің сипатына байланысты: оның әдеттегі деңгейі материал сыйымдылығы жоғары өндірістерге қарағанда қор сыйымдылығы жоғары өндірістерде төмен болуы керек (себебі қор сыйымдылығы жоғары өндірістерде меншікті қаражатының айтарлықтай бөлігі негізгі өндірістік қорларды жабудың көзі болып табылады).

Кәсіпорынның тауарлы-материалдық қорлары мен шығындарының қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің абсолютті көрсеткіштері қаржылық тұрақтылықты талдау үшін басты роль атқаратынына сәйкес, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының басты көрсеткіштерінің бірі болып қорларды қалыптастырудың өз көздерімен қамтамасыз етілуі коэффициенті саналады, ол меншікті айналым қаражатының тауарлы-материалдық қорлар мен шығындарды жабу коэффициенті деп айтады. Ол келесі формуламен есептелінеді: . [ 16 ]

Кк/кактм

Кк/к –тауарлы-материалдық қорлардың қамстамасыз етілу

коэффициенті;

Мак –меншікті айналым капитал;

Қтм –тауарлы-материалдық қорлар.

Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын тек қана қаражат көздерінің құрамымен емес, сонымен қатар қаржылық есеп берудің активтеріне салудың дұрыстығымен де сипатталады. Сондықтан меншікті қаражаттардың құрылымын бағалаумен қатар кәсіпорын-ның қарыз қаражаттарының құрылымы да қарастылылады.

Қатыстырылған капиталды талдау. Талдау жүргізу үшін қарыз қаражаттарының әрбір баптарының есеп беретін көрсеткіштерін топтық қорытындылармен сәйкестендіру қажет, олардың базистік көрсеткіштерден ауытқуларын анықтап, қатысты өлшемдердің өзгерістерін көрсету керек. Біздің кәсіпорын есепті жылы ұзақ мерзімді ғана емес, қысқа мерзімді несиелерді де қатыстырылмаған (қарыз) капитал кредиторлық борыштан тұрады, яғни ағымдағы міндеттемелер кредиторлық борышқа тең, ал оның көлемі жыл соңында 8081 мың теңге, жыл басында 4294 мың теңге болған, яғни 3787 мың теңгеге немесе 1,9 есеге өскен. Оның құрамында сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден алынған аванстар тез өсіп кеткен. Егер жылдың басында оның мөлшері 1018 мың теңге болған болса, жыл аяғында 6391 мың теңге құраған, яғни 6,3 есе көбейген, нәтижесінде есепті жылы баланстың осы бабының үлес салмағы 23,7%-дан 79,1%-ға өскен. Бұдан кейін талдаушы оны дебиторлық борышпен салыстырып талдауы керек.

Дебиторлық және кредиторлық борыштың қатынасы негізінен 2:1 болуы керек деп ұсынылған. Егер кредиторлық борыш дебиторлық борышпен қамтамасыз етілмеген болса, он3,7%-дан 79,1%-ға өскен. Бұдан кейін талдаушы оны дебиторлық борышпен салыстырып талдауы керек.

Дебиторлық және кредиторлық борыштың қатынасы негізінен 2:1 болуы керек деп ұсынылған. Егер кредиторлық борыш дебиторлық борышпен қамтамасыз етілмеген болса, онымызда кредиторлық борыш жыл басында дебиторлық борыштан 3,7 (4294:1165), жыл соңында 4,8 есе көп болды. Мұндай кредиторлық борыштың дебиторлық борышпен өте төмен дәрежеде қамтамасыз етілуі, дебиторлармен де кредиторлармен де арақатынасы тиімсіз болуы да олардың өзара қарыздарын төлеуінен болады. Кредиторлық борыштың өсіп кетуі қаржылық жағдайды нашарлатпайды, себебі кәсіпорын бұл борышты зерттеліп жатқан уақытта қатыстырылған қаражат көздері ретінде пайдаланып жатыр және қызметтер үшін ғана емес, бюджет пен еңбекақы бойынша есеп айырысуда да  үлкен кредиторлық борыштың болуы кәсіпорынның жұмысы мен жалпы оның қаржылық жағдайын тиімсіз жағынан сипаттайды.

Талдаушының келесі маңызды жұмысы- кәсіпорынның қаржылық жағдайын, оның қаржылық тұрақтылығы дәрежесі бойынша топтастыруға мүмкіндік беретін абсолютті көрсеткіштерін зерттеу.

Қаржылық тұрақтылықтың абсолютті көрсеткіштері- тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптастыру көздерімен қамтамасыз етілу дәрежесін көрсететін көрсеткіштер.









































4.Бухгалтерлік есеп формаларын жетілдіру

Бухгалтерлік есеп принциптері бойынша кәсіпорынның есеп саясаты деп ұйымның бухгалтерлік есепті жүргізу әдістері мен тәсілдерінің жиынтығын, яғни алғашқы бақылау, құндық өлшеу, ағымдағы топтау мен шаруашылық (жарғылық және басқа) қызметтің фактілерін жинақтап қорытындылау жолдарын айтады.

     Бухгалтерлік есепті жүргізу әдістеріне шаруашылық қызмет фактілерін топтау мен бағалау әдістері, активтердің құнын есептеу, құжат айналымын қабылдауды ұйымдастыру, түгендеу (инвентаризациялау), бухгалтерлік есепшоттарын қолдану әдістері, бухгалтерлік есептің тіркелім жүйесі, мәліметті өндеу мен басқа да сәйкес әдістер мен амалдар кіреді.

Ұйымның өзінің есеп саясатын өндеу мүмкіндігі мен қажеттілігі бухгалтарлік есеп пен басқа екінші деңгейлі нормативтік құжаттар бойынша баптарда (стандарттарда) қарастырылған бухгалтерлік есептің кез келген мәселелерін шешудің көп түрлілігімен анықталады. «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» Қазақстан Республикасының заңы мен Бухгалтарлік есеп принциптерінде кәсіпорын өзінің есеп саясатын құруы барысында бұйрық немесе жарлық бойынша қажетті құжаттар тізімін бекітуі керек екендігі көрсетілген. Бұл бекітілетін құжаттардың қатарына мыналар жатады:

  • Бухгалтерлік есептің уақытылы және есеп берудің толық тиісті талаптарына сәйкес жүргізілуі;

  • Бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуде қолданылатын синтетикалық және аналитикалық шоттарының жұмысын жоспары;

  • Алғашқы есеп құжаттарының типтік нысандары;

  • Ұйымның ішкі бухгалтерлік қорытынды есеп құрудағы құжат нысандары;

  • Актив пен міндеттемелерді бағалау әдістері;

  • Актив пен міндеттемелер түгендеуін (инвентарзациясын) өткізу тәртібі (реті)

  • Құжат айналымы ережелері мен есеп ақпараттарын өндеу технологиясы;

  • Шаруашылық операциялары бақылау тәртібі;

  • Бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.

Кәсіпорының қабылдаған есеп саясатын сол ұйымдағы бухгатерлік есептің маңызды мәселелерінің бірі.

Ұйымның есеп саясатын таңдауы мен негіздеуіне келесі негізгі факторлар әсер етеді.

  • меншік нысанымен құқықтық-ұйымдастырушылық  нысаны (жауапкершілігі шектеулі серіктестік, ашық  акционерлік қоғам, жабық акционерлік қоғам, өндірістік кооператив және тағы басқа);

  • салалық қызметтің түрі (өнеркәсіп, құрылыс, сауда, көлік, ауыл шаруашылығы және тағы басқа);

  • Қызметінің көлемі, жұмысшылары мен қызметкерлерінің орташа тізімдік саны және тағы басқа);

  • салық салу жүйесімен арақатынасы (әр түрлі салық түрлері бойынша жеңілдіктер немесе салық төлеуден босату, салық мөлшері және тағы басқа);

  • қаржы-шаруашылық қызметін дамыту стратегиясы (ұйымның экономикалық дамуының ұзақ мерзімдік перспективасының мақсаттары мен міндеттері, инвестициялардың жұмсалу бағыты, келешектегі (перспективалық) мәселелерді шешудің тактикалық тәсілдері);

  • ұйымның ақпараттық қамсыздандыру жүйесі (оның тиімді әрекетіне қажетті барлық бағыттары бойынша);

  • материалдық базасының болуы (компьтерлік техника мен басқа да оргтехника жабдықтарымен қамсыздандырылуы, бағдарламалық- әдістемелік қамсыздандыру және тағы басқалар);

  • кәсіпорындағы бухгалтерлік мамандарының (қаржы бөлімі қызметкерлерінің) біліктілігі және басшылардың  экономикалық батылдылығы, ынталылығы мен тапқырлық деңгейі;

Кез келген ұйымның өзінің қызметін іске асыру үшін таңдап бекіткен есеп саясаты толықтылық, уақыттылық, сақтық, қарама қайшылықсыздығы мен  орындылық талаптарына сай болу қажет.

Көрсетілген талаптардың әрқайсының мазмұнын қарастырайық.

Толықтылық.Кәсіпорынның таңдап алған есеп саясаты оның есептеу жолын толық қамтамасыз етуі керек.

     Уақыттық.Кәсіпорының шаруашылық әрекетінің фактілері бухгалтерлік есеп пен беруде уақытында көрініс табуы  қажет. Ешқандай операциялар бухгалтерлік есеп шоттарында тіркеу барысында кешіктірілмейді немесе орындалмай тұрып есепке алынбайды.

Сақтық.Қолданылатын есеп әдістері бухгалтерлік есепке алынуға тиісті кірістер мен табыстарға қарағанда, жасырын резервтердің жасалуына жол бермей, шығындар мен міндеттемелерді айқын бейнелеуге дайын болуды қамтамасыз ету керек, яғни есепке алынған немесе алуға нақтылы мүмкіндік (кепілдік) бар болатын кірістер алынады.

Қарама-қайшылықсыздығы. Есептің таңдалынған әдістері әр айдың соңғы күнтізбелік күніне айналымның талдамалық есебі мен шоттар бойынша қалдықтардың синтетикалық есеп мәліметтерінің теңдігін қамтамасыз етіп отыруы қажет.

Орындылық. Кәсіпорынның есеп саясаты бухгалтерлік есепті орынды және үнемді жүргізуді қамтамасыз етуі керек.

















































Қорытынды





















































Қолданылған әдебиеттер

1. ҚР «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы заңы» 2008 жыл, 27 ақпан, №234.(№101 10.10.2008 өзгертулермен және толықтырулармен)

2. Мырзалиев Б.С., Сәтмырзаев А.А., Әбдішүкіров Р.С. Бухгалтерлік есеп теориясы мен тәжірибесі. Оқу құралы. Алматы. «Экономика.», 2008, 832 бет.

3. Кеулімжаев Қ.К., Құдайбергенов Н.А. Қаржылық есеп. Алматы, «Экономика», 2005 жыл 

4.Әбдіманапов Ә.Ә. Бухгалтерлік есеп теориясы және принциптері. -Алматы: АЙАН, 2001 ж.

13.Кеулімжаев Қ.К., Әжібаева З.Н., Құдайбергенов Н.А. Бухгалтерлік есеп принциптері: Оқу құралы. - Алматы, ЭкономикС, 2003 ж.

5..Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиев Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау \ Оқу құралы. - Алматы: Экономика, 2001 ж.

6. Баймұханова С.Б., Балапанова Ә.Ж. Бухгалтерлік есеп: Оқу құралы. -Алматы, Қазақ университеті, 2001 ж. 13.ҚР Ұлттық комиссиясының 13 қаңтар 1996 ж № 3 қаулысымен бекітілген

7.Тасмаганбетов Т.А.,Омаров А.Ш., Әлібекова Б.А.,Рабатов О., Байболтаева Н.Э., Радостовец В.К. Қаржы есебі. - Алматы: Дәуір,1998ж.

8. Тулешова Г.К. «Финансовый учет в соответствии с международными стандартами» (часть 1, 2) Алматы, 2003 г.

9 Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет». Алматы «Экономика», 2000.

Нургазиева А.А. Бухгалтерский учет операций в иностранной валюте: Учебное пособие. Алматы, Экономика, 2000г.

10. Толпаков Ж.С. Бухгалтерский учет . Караганда , 2004.

11. Толпаков Ж.С. Бухгалтерский учет основных средств. -Караганда,1997.

12. Энтони Р., Рис Д.Ж. Учет: ситуации и примеры. М.,1996

13. Энтони Р. Основы бухгалтерского учета – пер. с англ. М.: Финансы и статистика, 1994, 496с.

14. Назарова В.Л. «Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов». Учебник. Алматы, 2003.

15. Энтони Р., Рис Д.Ж. Учет: ситуации и примеры. М., 1996.

16. Kieso D.E. Weygandt I.I.Inter-mediate Accounting 7-th ed.1992.

17. Ряжнова О.В. Международнеые стандарты бухгалтерского

учета и финансовой отчетности. М.: ЭКЗАМЕН, 2002.

18. Бухгалтерское дело: Учеб. пособиедля вузов /Под ред. проф. Л.Т. Гиляровской. - М: ЮНИТИ-ДАНА, 2003. - 382 с.





35


Самые низкие цены на курсы переподготовки

Специально для учителей, воспитателей и других работников системы образования действуют 50% скидки при обучении на курсах профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца с присвоением квалификации (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок", но в дипломе форма обучения не указывается.

Начало обучения ближайшей группы: 13 декабря. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (10% в начале обучения и 90% в конце обучения)!

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru


Общая информация

Номер материала: ДБ-113409
Курсы профессиональной переподготовки
133 курса

Выдаем дипломы установленного образца

Заочное обучение - на сайте «Инфоурок»
(в дипломе форма обучения не указывается)

Начало обучения: 13 декабря
(набор групп каждую неделю)

Лицензия на образовательную деятельность
(№5201 выдана ООО «Инфоурок» 20.05.2016)


Скидка 50%

от 13 800  6 900 руб. / 300 часов

от 17 800  8 900 руб. / 600 часов

Выберите квалификацию, которая должна быть указана в Вашем дипломе:
... и ещё 87 других квалификаций, которые Вы можете получить

Похожие материалы

Получите наградные документы сразу с 38 конкурсов за один орг.взнос: Подробнее ->>