Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Статьи / "Кыыс Хотун" романы саҥалыы аахтахха...

"Кыыс Хотун" романы саҥалыы аахтахха...

  • Другое

Поделитесь материалом с коллегами:

Кыыс Хотун” романы саҥалыы аахтахха...



Анастасия Саввична Сыромятникова саха литературатын историятыгар бэйэтэ туспа суоллаах-иистээх биир ураты автор быһыытынан ааҕааччыга киэҥник биллэр, биһирэнэр. Кини айар үлэтигэр анаммыт ырытыыларга суруйааччы саха дьахтарын уобараһын уус-ураннык арыйыылара тоһоҕолоон бэлиэтэнэллэр. А. Сыромятникова кэпсээннэрэ, сэһэннэрэ, романнара, кырдьык, уйан, нарын иэйиилээхтэр... Аан маҥнай “Хопто” кэпсээнтэн киэҥ ааҕааччыга аатын ааттаппыт саха суруйааччытын геройдара айылҕаны таптыыр эрэ буолбакка, иинэҕэс тугутуттан күөх мутукчатыгар, нарын сибэккитигэр тиийэ аһыналлар, харыстыыллар; төрөөбүт дойдуларын кэрэ көстүүлэрин хас сырыы ахсын сөҕө, соһуйа көрөллөр уонна оҥхой алааһыттан улуу өрүстэригэр тиийэ ийэлии араҥаччылыы, көмүскүү сатыыллар.

А. Сыромятникова литератураҕа саха дьахтарыныы наҕыллык, холкутук, ол тэҥэ эрэллээхтик киирбитэ. Бастаан оҕо суруйааччытын быһыытынан кэпсээннэринэн биллибитэ: “Хопто” (1950), “Кыһыл балык” (1956) кэпсээннэрин хомуурунньуктара – кини маҥнайгы кинигэлэрэ. 50-с сыллар иккис аҥардарыттан 70-с сылларга диэри сэһэн жанрыгар тахсыылаахтык үлэлээбитэ. Манна эдэр ыччат, төрөөбүт дойдуга таптал темалара, биирдэ көрүүгэ, советскай былаас туругуруутун, саҥа көлүөнэ кыайыылаах үлэтин-хамнаһын, саха комсомолун историятын уус-ураннык сырдатар киэптээхтик арыллыбыттара: “Көҥүл сардаҥата” (1958), “Ыраах алааска” (1962-1984), “Дьүөгэлиилэр” (1961), “Дьэдьэннээх халдьаайы” (1963), “Киэҥ аартыкка” (1976)... Ол эрээри маннык сыаналааһын кыараҕас, хас биирдии суруйуутугар, А. Сыромятникова мындыр санаа ситимин ааҕааччыга туһаайан дириҥ ис хоһоонноохтук арыйар. Бу айымньылартан психологическай ойуулааһыннарынан “Ыраах алааска” ураты суолталаах буолуон сөп.

Анастасия Сыромятникова эриэккэс сэһэннэринэн айар суолун өссө кэҥэтэн, 70-с сыллартан саха дьахтарын дьоһуннаах аатын роман жанрыгар аан бастакынан бигэргэппитэ: “Кыыс Хотун” (1970-1973), “Күөх дуолум барахсан” (1994). Кини айар үлэтигэр маҥнайгы романа ураты миэстэни ыларыгар ааҕааччы мунаарбат, саарбахтаабат.

“Кыыс Хотун” уус-уран тутулугар автор суруйар стилин сүрүн хайысхалара, жанр форматыгар саҥаны көрдөөһүннэрэ, ону ааһан советскай кэмнээҕи роман поэтикатын ураты бэлиэлэрэ чопчуланыахтарын сөп. Д.Е. Васильева, Д.Т. Бурцев 1970-с сыллары саха прозатыгар революция тематын саҥалыы сырдатарга дьулуһуу кэмнэринэн ааттаан тураллар. Кинилэр, Софрон Данилов, Болот Боотур, Леонид Попов, Иван Гоголев айымньыларыгар тирэҕирэн, прозаҕа “саҥа характеры”, саҥа геройу киллэриини үөрэхтээх, баай төрүттээх дьон уобарастарыгар бэлиэтииллэр. Маннык түмүктээһиннэргэ ырытааччылар А.С. Сыромятникова романын суруллубут кэминэн биир бастакынан ааттыыллар эрээри, бу айымньыны сыаналааһыҥҥа улаханнык дириҥээбэттэр. Кырдьык, Хабырыыс Одунчаанабы (“Хара кыталык” - 1977, 1982, 1987), Бииктэр Бадаайабы (“Тоҕой Сэлэ”, “Мэйи сирэ” – 1976, 1978) кытта тэҥҥэ турар геройдар тииптэригэр Ньургуйаана Тааскина (“Кыыс Хотун” – 1970, 1973) киирэр. Оттон Василий Матаркин (“Кыыс Хотун”) уус-уран тиип быһыытынан Софрон Данилов Баһылай Чомпуоһабыгар (“Киһи биирдэ олорор” – 1973, 1975) чугас турар уобараһынан буолар. Маннык эридьиэстэһиҥҥэ болҕомтолоох ааҕааччы, биллэн турар, Николай Якутскай Маайа Харатыыйабатын роман сүрүн геройунан, сюжеты тутар, идея арыллыытын быһаарар уобарас быһыытынан Кыыс Хотун иннигэр киллэриэн сөп (“Төлкө” – 1947, ситэриллэн тахсыыта – 1960-1964). Кырдьыга да оннук. Ол гынан баран 70-с сыллардааҕы романнарга “үтүө санаалаах баайдар” дьылҕаларын кытта ситимнэнэн революция тематын уус-ураннык сырдатыыга быһылааннаах сюжет, мунаахсыйар персонаж олох уларыйыыларын дьиҥ ыарахаттарын таайтарар тускуллаахтык социальнай-психологическай ис хоһоонноохтук киирбиттэрэ: бу геройдар 40-50-с сыллардааҕы уобарастартан атыттар. Киннилэр ис хоһоонноро дириҥ өйдөрө-санаалара айымньыга ойууланар кэмтэн киэҥ диэхпитин сөп.

А. Сыромятникова Кыыс Хотун кылгас олоҕун романтическай проза киэбинэн арыйар. Кини айар үлэтигэр сүрүн геройунан киирэр саха кыыһын ыраас сиэрин-майгытын, уйан кутун ойуулааһыныгар аныгы ааҕааччыга уустук кэм ыарахан тыына таайтарыылаахтык сырдатыллар.

Ромаҥҥа автор стилин бэлиэлэринэн геройдары наардааһын ситимэ, характеры арыйар ньымалар уратылара буолаллар. Холобур, Анастасия Сыромятникова геройдары тус бэйэлэрин саҥарар саҥаларын, тылларын характеристикалааһыны сэдэхтик туттар, уйулҕа хамсааһыннарын, геройдар икки аҥы хайыттарар санааларын чопчулуур уһун монологтары “Кыыс Хотун” ромаҥҥа эмиэ булбаккын, герой тас көстүүтүн ымпыктаан ойуулааһын да аҕыйах. “Омсолоох-биһирэбиллээх” геройдар наарданыыларын суруйааччы үгүстүк иккилии геройу бэйэ-бэйэлэригэр тэҥниир киэптээхтик алтыһыннаран, кэпсэтиннэрэн чопчулуур. Кини геройдара “дьон ортотугар” арыллаллар. Ол курдук ромаҥҥа диалогтар, саҥа аллайыыларынан саҕаланар тэттик ойуулааһыннар, герой тас көстүүтүгэр туох эрэ ураты, бэлиэ уларыйыылары чопчулуур кылгас быһаарыылар үгүстэр. Маны таһынан герой ис дьиҥэ кини аатыгар толору арыллар. Ол эрээри ураты аат роман олох аҕыйах суолталаах геройдарыгар эрэ бэриллэр. Холобур, Кыыс Хотун (автор тапталын, киэн туттуутун бэлиэтэ айымньы романтическай ис хоһоонугар сөп түбэһэр), Таас Дьахтар (геройу характеристикалыыр, сыаналыыр), Мордьо Уус (социальнай ис хоһоонноох аат), Бочуона Саҥас (кэлии киһиэхэ дьон ытыктабылын, истиҥ сыһыанын арыйар уйан ис хоһоонноох эбилик), Василий Макарович Матаркин (сүрүнэ суох олоҕу, саарбахтааһыны туоһулуурдук наардаммыт аат).

Икки геройу тэҥниир киэптээх диалогтартан биир холобуру көрүөҕүҥ.

“ – Һээ, кимий? – улахан чөҥөчөктөн биир киһи хорос гына түстэ. Мэктиэтигэр ити хара, көҥдөй чөҥөчөк иһиттэн тахсыбакка дылы. – Кыыс Хотуун!

Кыыс Хотун, соһуйан, тохтуу түстэ. Күөх лабаанан сүүһүн сотунна. Ол да буоллар, киһиттэн куотуо дуо? Чугаһаан кэллэ:

  • Кэпсээ! Туох “Кыытын” эттиҥ? – мүчүйэн иһэн, тохтоото. Бэрт дьиибэ киһиэхэ түбэстэ. Чугаһаата. – суол ханан барда, көрөҕүн дуо? Сайылык ыалыгар барар суол.

Маҥан саҕалааҕа хабарҕатын ыга ылбыт, күөх сукуна сонун дьогдьуура кулгааҕар тиийэр. Бу киһини ханна көрбүтүн өйдүү сатыы турда. “Хайдах-хайдаҕый, кини дуо? Кини!..” Кэннинэн тэйэ түстэ.

  • Эн хантан кэллиҥ?! – синньигэс, дьырайбыт киһи утары хааман мэтэҥнээн тиийэн кэллэ. – Эн, эн!..

Саҥардыы дьахталлар: “Быыпсай акаарыта кэлбит, тыла арыый буолбут үһү”, - диэн кэпсээбиттэрэ. Ханна эрэ эмтэтэ сырыттаҕа дии. “Иэдээн эбит, кини кэлбит”, - дии санаата. Хайдах умнубатаҕын сөхтө. Хобороос бу сыҥааҕа энньэйэн турар киһиэхэ эргэ биэрээри гыммыта. Ол киһи эбит. Дьүһүнүн соччо өйдөөбөт, күөх сукуна сонун эрэ биллэ. Эргэрбит да, син ыраас, тоҥоноҕо кэбиллибит. Иннигэр бу ньылаҥныы-хаптаҥныы, имиллэҥнии турар.

  • Кириллиҥҥин дуо эн? – Кыыс Хотун ыйытта (иккис кинигэ, 30 с.).

Ньургууна уонна баай уолун соһуччу көрсүһүүлэригэр автор сүрүн геройу ойуулааһына сайыҥҥы айылҕа көстүүтүгэр “күөх лабаа”, оттон Кириллин бу кэрэ хартыынаҕа “хара чөҥөчөк” символларынан чопчуламмыттар. Урут ааспыты санатыыга суруйааччы “күөх сукуна сону” ымпык быһыытынан киллэрэр.

Холобур, Ньургууна урут таҥас өҥүн эрэ өйдөөн хаалбыт буоллаҕына, билигин кини хараҕар сон олуона быһыыта тута быраҕыллар. Оттон ааҕааччыга бу омсолоох геройга сыана биэрии быһыытынан тиийэр. Ол курдук, геройдар саҥалара судургу тылынан-өһүнэн бэриллэр эрээри, тулалыыр эйгэни автор Кыыс Хотун хараҕынан арыйыыта кини киһи быһыытынан үрдүк, ордук буолуутун ааҕааччыга ылыннарыылаахтык тириэрдэр. Диалог тэҥнэбиллээх буолуутун омсолоох персонаж мэтириэтигэр кыбытык ойуулааһыннарга, “саҥаны үтүктэн” киһи итэҕэһин тоһоҕолоон чопчулааһыннарга эмиэ көрөбүт.

Ромаҥҥа Кыыс Хотун ханнык баҕарар түгэҥҥэ соҕотоҕун ойуччу туттуллуута айымньы романтическай сюжетын биир сүрүн бэлиэтигэр тэҥнэһэр. Кыыс Хотун – Таас Дьахтар, Кыыс Хотун – Бочуона Саҥас, Кыыс Хотун – Матаркин, Кыыс Хотун – Буокай, Чуурай; Кыыс Хотун – Аана, Бүөккэ; Кыыс Хотун – норуот... Ханнык да эпизод буоллун, автор сүрүн геройга атыттары “тэҥниир”: кинилэр ортолоругар Ньургуунаҕа “чугаһыыр” да герой суоҕун ааҕааччытыгар итэҕэтэр. Суруйааччы сүрүн геройун олус таптыыра, тус бэйэтигэр чугастык ылынара автор сэһэргиир тосхоло үгүстүк Ньургууна санаатынан барыытыгар көстөр. Кыыс Хотуну Улуу өрүс, кыһыҥҥы тымныы айылҕа, сындалҕаннаах айан, сайыҥҥы чаҕылхай күн бары араҥаччылыыллар, киниэхэ эрэ ойуччу истиҥник сыһыаннаһаллар. Ол курдук роман сюжета биир сүрүн хайысханан сайдар. Манна суол, айан поэтиката дьиҥнээх олох романтическай ис хоһооннонуутун чопчулуур: Таскина айана тапталтан төрүөттэнэн баран, герой дьылҕатын ойуулааһыҥҥа табыгастаах уус-уран ньымаҕа кубулуйар. Кыталыктаахтан “үүрүллэн” кини, биир өрүтүнэн, төрөппүт ийэтин дьылҕатын хатылыыр. Манна автор ааҕааччыга Хобороос хаһан эрэ Бочуонаны үүрбүтүн таайтарар: Таас Дьахтар балтын оҕотун илдьэ хаалбыт, оттон бэйэтин “суох гыммыт”. Баҕар, эмиэ тапталтан буолаарай?.. Оттон Кыыс Хотун төрөөбүт түөлбэтигэр эргиллиитигэр олоҕу билэн-көрөн, сайдан Кыталыктаах саҥа “баһылыгынан” кэлиитэ, иккис өртүнэн, кинини суох буолбут (айыытын-харатын уйбакка бэйэтин тыыныгар бэйэтэ турбут) эдьиийин Хоборооһу кытта атылыы оҥорор: ааҕааччы Ньургууна сааһырбытын, соҕотоҕун өйдөөн хаалар эбээт. Оттон автор таптыыр геройа “саҥа” Таас Дьахтар (“баһылык”) буолуон баҕарар дуо? Эбэтэр халбаҥ, ону тэҥэ “уларыйбат” кэрэ сэбэрэлээх Василий Макаровичка эрэнэр дуу? Анастасия Сыромятникова Ньургууна хайа да төлкөтүн ылыныан баҕарбат. Кини Кыыс Хотун сырдык, ыраас бэйэтинэн өйгө-сүрэххэ хаалыан баҕарар. Ол иһин романын курустук түмүктүүр.

Хойуу лабаалаах хатыҥ анныгар, Кыыс Хотун аттыгар, саҥа аас тэллэх бытааннык тэнийэн эрэр эбит. Ааныс сүрэҕэ хамсаата, тэллэх муннугар илиитэ тиийэн иһэн тохтоон, кэннинэн хаамта... Кини сатаан санаабат: хайа алдьархайый? Кыыс Хотуҥҥа ким, туох, ханнык сиэхсит илиитэ тиийбитэ буолуой?

  • Суох, суох, Ньургууна олус сылайан! – диэтэ Ааныс. Онуоха ким да саҥарбата. Арай ааһан эрэр кыһыл этэрээтин ньиргиэрэ иһиллэр. Аас тэллэҕи элбэх илии тэниччи туппут. Кыыс Хотун чараас былааатын тэниттэ, уһуун-уһун суһуоҕун түөһүгэр уурда. – мин бардым, Кыыс Хотун!.. – диэт, Ааныс хатыҥ чараҥ быыһынан сүүрэ турда.

  • Бу иэдээни, Ааныспы-ыт! – Өлөксөөс аймана түстэ. – Тохтоо, Ааныас!.. – диэн иһэн кэннинэн, төттөрү хаамта. Мииккэ көхсүгэр өйөнө түстэ.

Ааныс ахсым аты ойутар, киэҥ суолунан баран эрэр. Ити атынан Кыыс Хотун кэлэн испитэ эбээт!.. Ыраатан иһэн кэннин хайыста: “Ньургуу, бырастыы!” – диэн хаһыытаата. (Иккис кинигэ, 452-453 с.).

Ити курдук, Ньургууна олоҕун тэһиинин дьүөгэтэ, оҕо сылдьан баайын аҥарын биэриэх буолар хамначчыт кыыһа ылыаҕа... Оттон Өлөксөөс Ааныс бу түгэҥҥэ сөбө суохтук быһыыламмытыттан соһуйуутун, автор судургу реплика курдук буолбакка, бу соһуччу уларыйыыттан дьиксинии курдук бэлиэтиир. Өлөксөөс, Мииккэ – Кыталыктаах төрүт олохтоохторо бары – Ньургуунаны саҥа, үтүө санаалаах Хотун быһыытынан күүппүттэрэ манна дьэҥкэтик көстөр. Иккис өртүнэн, кинилэр “дьиҥнээх хотуннара” бэйэлэрин истэригэр баарын эмискэ өйдөөн, соһуйуулара роман түмүгэр таайтарыылаахтык ойууламмыт диир кыах баарга дылы.

Кыыс Хотун” романтическай киэбин кистэлэҥ санааларыттан биир суолталаахтара итинниктэр. Оттон Анастасия Сыромятникова саҥа романын айылгытын утумнааһыннарын туохха көрүөххэ сөбүй? Ньургууна төрөппүт ийэтин булуута айымньы биир сүрүн тематын быһыытынан арыллар. Манна Бочуона Саҥас уобараһа Аппырыыс, Хараанай (“Хара кыталык”), Балыгыай (“Тоҕой Сэлэ”) уоарастарыгар атылыы ис хоһооннонор. Саха суруйааччылара Ийэ дьүһүлгэнин нөҥүө ыраас, сырдык өйдөбүлү романнарыгар киллэриилэрэ проза классическай бэлиэтигэр тэҥнэһэллэр: үтүө санаалаах буолууну ийэ тапталынан бигэргэтии, ийэни норуот өйдөбүлүгэр ордук чугаһатыы (холобур, Аана – “Киһи биирдэ олорор”, Дьэбдьиэй Кырбыйдаанаба – “Уһуктуу”) саха романнарыгар хара маҥнайгыттан (Сөдүөччүйэ – “Сааскы кэм”) биир ураты көстүүнэн киирэр. Бу өртүнэн А. Сыромятникова айымньытыгар Бочуона Саҥас уобараһа Таас Дьахтарга утары тутуллуута символическай ис хоһоонноохтук быһаарыллар. Оттон Кыыс Хотун сюжетыгар айымньы социальнай эйгэтин, автор идеятыгар олоҕуран, романтическай тосхоллоохтук чопчулуур: Ньургууна дьадаҥыттан төрүттээҕэ уонна Хобороос “ийэ буолбатаҕа” – икки тус туһунан кэриҥнэр – бэйэ-бэйэлэригэр утарыта туттуллан роман кылаассабай конфлига сайдыытыгар тэҥ суолталанар.

Кыыс Хотун” роман түөрт чааһа барыта сүрүн герой уобараһыгар ананар. Автор ойоҕос персонажтарга кылгас-кылгастык тохтотолоон сүрүн герой олоҕун кэпсээнигэр кинилэр суолталарын “быһаарар”. Кинилэр истэриттэн Ньургуунаҕа ордук чугас уобарастарынан Таас Дьахтары тэҥэ, Василий Матаркин уонна Бочуона Саҥас буолаллар, онтон атыттар ромаҥҥа уус-уран кэм сайдыытын көрдөрөргө, олох эйгэтин арыйарга туһуланаллар уонна үс бөлөҕүнэн наарданан киирэллэр диэхпитин сөп: баттаммыттар (Боккуойа, Мордьо Уус, Буокай, уо.д.а., манна Бочуона Саҥас киирсэр), сырдатааччылар (Логин, Борокуоппай Чөрөктүүрэп, Бэчээтэп, эдэр хамначчыттар – Кыыс Хотун киирэр), омсолоох геройдар (Байбал, аҕабыыттаах, Кириллиннэр, бандьыыттар – Таас Дьахтар киирэр). Онон социальнай ис хоһоон революция тематыгар ананар романнар хронотиптарын киэбинэн үс муннугу үөскэтэр. Сиэр-майгы проблематыгар (Ньургууна – Хобороос – Бочуона Саҥас), таптал тематыгар (Хобороос - Ньургууна – Василий Макарович) утарыта тутуллар уобарастары автор эмиэ үһүс хайысханан ситимнээн тус-туспа анал эйгэлэри үөскэтэр. Ол эрээри айымньы сүрүн конфлига Ньургууна, Хобороос – саҥа үүнэн эрэ кэм, эргэ өйдөбүл утарыта туттуллуутунан роман социальнай ис хоһооно автор идеятыгар быһаарароруолу ылар. Бу өртүнэн “Кыыс Хотун” советскай литература историятыгар роман “каноническай форматын” сүрүн идейнэй-структурнай тосхолугар сөп түбэһэр.

Ол эрээри, “историко-революционнай роман” геройдара “Кыыс Хотуҥҥа” бэйэлэрин традиционнай эйгэлэрин төһө да уларыппакка илдьэ сырытталлар, автор саҥаны этэргэ дьулуһуутун көрдөрөллөр. Кинилэргэ суруллубут кэмнэрин тыына уонна киэҥ киэлилээх бөдөҥ, жанр дириҥ, ис хоһоонноох кута талааннаах автор өйүгэр-санаатыгар тэҥҥэ дьайбыттара көстөр. Ону 70-с сыллардахха советскай прозаҕа романтическай стиль сүрүн оруолу ылбыта эмиэ туоһулуур. Холобур, саха суруйааччылара дьиҥ иһигэр бэйэ-бэйэлэриттэн тутулуга суох ромаҥҥа “аһаҕас түмүгү” (“Тоҕой Сэлэ”, “Мэйи сирэ”, “Уһуктуу”, “Хара кыталык”), идеяны тутар, сюжеты сайыннарар сүрүн герой дьылҕата соһуччу быстыытын (“Кыыс Хотун”, “Киһи биирдэ олорор”) киллэриилэрэ советскай роман хаарчах буолбут формальнай айылгыта уларыйар турукка кэлбитин туоһулууллар. Оттон “үтүө санаалаах”, үөрэхтээх, баай төрүттээх уус-уран герой норуот олоҕо тосту уларыйар кэмигэр трагическай дьылҕаланыыта саха прозатыгар роман саҥа тиибин – историческай роман – уустук айылгытын таайтарыылаах “сибикитинэн” буолбута саарбаҕа суох. Ол эбэтэр роман – сайдыылаах литература “эдэр жанра”, “биһиги кэммит эпопеята” – дириҥ, социальнай, психологическай, философскай, сатирическай ис хоһоонноох буолар кыахтааҕын сахалыы проза саҥа үйэтин үүнэн эрэр 2000 с. арыйарыгар эрэниэххэ сөп. Биһиги улахан суруйааччыларбыт чаҕылхай айымньылара, умнуллубат уобарастара онно илгэлээх кырыс буолуохтара турдаҕа.

Выберите курс повышения квалификации со скидкой 50%:

Автор
Дата добавления 14.11.2016
Раздел Другое
Подраздел Статьи
Просмотров27
Номер материала ДБ-349187
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх