Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Иностранные языки / Другие методич. материалы / КӨНСЫҒЫШ ДИАЛЕКТЫ ШАРТТАРЫНДА БАШҠОРТ ТЕЛЕ УҠЫТЫУ
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Иностранные языки

КӨНСЫҒЫШ ДИАЛЕКТЫ ШАРТТАРЫНДА БАШҠОРТ ТЕЛЕ УҠЫТЫУ

библиотека
материалов



КӨНСЫҒЫШ ДИАЛЕКТЫ ШАРТТАРЫНДА БАШҠОРТ ТЕЛЕ УҠЫТЫУ

Мәхийәнова Нуриза Нуретдин ҡыҙы,

юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы


Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы муниципаль районы Ҡарлыхан урта дөйөм белем биреү мәктәбенең муниципаль бюджет урта белем биреү учреждениеһы



Башҡорт теленең көнсығыш диалектына ҡараған әй һөйләшенең дыуан-мәсетле һөйләшсәһе Балаҡатай районының Айҙаҡай, Ҡурғаш, Айғыръял, Яңыбай ауылдарын да үҙ эсенә ала. Ошо ауылдарға яҡын урынлашҡан һәм башлыса урыҫ ауылы булған Ҡарлыхан урта дөйөм белем биреү мәктәбендә балалар башҡорт телен дәүләт теле һәм туған тел булараҡ өйрәнә. Туған тел булараҡ өйрәнеүсе башҡорт балалары – Ҡарлыхан ауылының башҡорт ғаиләләрендәге балалар һәм күрше Айҙаҡай ауылынан йөрөп уҡыусылар. Башҡорт әҙәби теле менән көнсығыш диалект араһында әллә ни ҡырҡа айырмалыҡтар булмаһа ла, уҡыу барышында ҡайһы бер ҡытыршылыҡтар осрап тора. Шуның өсөн башҡорт теле уҡытыусыһының төп бурысы булып уҡыусыларҙың әҙәби тел мәҙәниәтен үҫтереү, уларҙың әҙәби телдең нормаларына тулыһынса эйә булыуҙарына ирешеү тора. Бының өсөн урындағы халыҡтың йәнле һөйләү телмәренә иғтибарлы булыу, уны яҡшы белеү һәм, диалект үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, уҡытыу процесын ойоштороу талап ителә.

Башҡорт диалектологияһына беҙҙең ғалимдарыбыҙҙың байтаҡ хеҙмәттәре арналған. Шулай уҡ 2012 йылда Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәте Рәшит Закир улы Шәкүровтың “Башҡорт диалектологияһы” исемле уҡыу ҡулланмаһын баҫтырып сығарҙы. Беҙгә, уҡытыусыларға, был бик кәрәкле, файҙалы китап. Шулай ҙа 240 биттән торған әсбапҡа, бүтән һөйләштәр менән сағыштырғанда, беҙҙең көнсығыш һөйләше тураһында ни бары 39 бит кенә арналған.

Ерле һөйләш һүҙҙәре беҙҙең уҡыусылар телмәрендә ныҡлы урын алған. Әлбиттә, кеше үҙенең туған теленең тамырҙарын оноторға тейеш түгел, сөнки ул уға әсә теле менән бирелгән. Шуның өсөн дәрестә, диалект үҙенсәлектәрен иғтибарға алып, эшләргә тура килә.

Ҡарлыхан, Айҙаҡай ауылы башҡорттарының һөйләү телендәге үҙенсәлектәр менән таныштырып китәйем:

Фонетик үҙенсәлектәр:

  1. Һуҙынҡы өндәрҙең сиратлашыуы:

Һүҙ башында

и - э

иреү

ишетеү

эреү

эшетеү

о - у

һорау

һурау

ү – ө

күҙәтеү

йүгереү

көҙәтеү

йөгөрөү

ү – өй

өйрәнеү

өйрә (аш)

һөйрәтеү

үрәнеү

үрә (аш)

һүрәтеү

ә - а

е - ы

сәсеп (түгеп)

әсетке

әсе

сасып (түгеп)

асытҡы

асы

у - ы

буяу

ҡулъяулыҡ

быяу

ҡылъяулыҡ



  1. Тартынҡы өндәр сиратлашыуы:

й-ж: йәй –жәй, йыйырға – жыйырға, юйғыс - жуйғыс, ел –жил, енләнеү – жендәнеү, ең (кейемдең өлөшө) – жиң;

л өнөнөң төшөп ҡалыуы: килмәү- кимәү, булмау - бумау, ултырыу – утырыу, ҡалһа - ҡаһа;

л өнө урынына т,д,ҙ өндәре ҡулланыу: ташлыҡ – таштыҡ, бесәнлек – бесәндек, һаҙлыҡ - һаҙҙыҡ;

һ - ҫ: бауырһаҡ – бауырҫаҡ, аҡһаҡ – аҡҫаҡ, яһау – яҫау;

м-б: ҡорман балыҡ - ҡорбан балыҡ;

б-м: билбау – билмау, байтаҡ – майтаҡ;

к-г: кәүҙә - гәүҙә;

т-д: тәрән – дәрән,тән – дән, тары - дары;

б-п: түбә – түпә;

х-һ: хәҙер – һәҙер, хата – һата;

ҡ-х: ҡатын – хатын;

й-г: мөйөш – мөгөш;

й өнөнөң төшөп ҡалыуы: бойҙай – боҙай.

Өндәрҙең урыны алмашынған һүҙҙәр: ҡоҙоҡ –ҡойо,аҙбар - арбаҙ, туҡтау -

туҡрау (олатай-өләсәйҙәре Билән ауылынан булған уҡыусылар телмәрендә), артында - һыртында.

  1. Лексик диалектизмдар ҡулланыу:

  1. Морфологик үҙенсәлектәр:

Исемдең үҙгәртеүсе һәм яһаусы ялғауҙары: исемлек - исемдек, ашлыҡ – аштыҡ, утынлыҡ - утындыҡ, һаулыҡ – һауҙыҡ;

Сифаттарҙың үҙенсәлектәре: бәләкәй - бекес, ҡыҫҡа – ҡыҫҡаҡ; йыуан, ҙур ҡорһаҡлы кеше - күпкәк кеше, уңмаған икмәк -ләс әпәй, сейҙе-беште әпәй; бысраҡ ҡул -лығыр ҡул;

Алмаштар. Зат, күрһәтеү алмаштарының килеш менән үҙгәрешендәге үҙенсәлектәр, һорау алмаштары:

ул, уның, уға, уны, унда, унан - ул, аның, аңа, аны, анда, анан;

был, бының, быға, быны, бында, бынан - был, мының, мыңа, мыны, мында, мынан;

шундай – шундый, ундай –андый; нимә? - нәмәкәй? нейәҫтә?, ниндәй? -ниндей?

Ҡылымдарҙан һуң һорау киҫәксәһен ҡулланыу үҙенсәлектәре:

  • 2-се затта ялғауҙағы ң өнө алдынан –мы киҫәксәһенең ҡулланылышы: Уҡырға барҙыңмы? - Уҡырға барҙымың? Килдеңме? - Килдемең? Алдыңмы? - Алдымың?

  • Һорау киҫәксәһенең –ма, -мә рәүешендә ҡулланылышы: Уҡыныңмы? - Уҡыныңма?, Киттеңме? - Киттеңмә?, Ҡайтаһығыҙмы? - Ҡайтағыҙма?

Ҡылымдарҙың үҙгәртеүсе һәм яһаусы ялғауҙар ҡабул итеүендәге үҙенсәлектәр:

Башланды – башталды, тоҙлайһың – тоҙҙайың, ҡарайһың – ҡарайың, алып барам – апарам, ҡайтты ла китте - ҡайтып тырып китте, йырланы ла бирҙе -йырҙап тырып бирҙе, бөтәрләнеп – бөтәрҙәлеп, эшләп –эштәп, килтерегеҙ –китерең, ятҡырыу –ятҡыҙыу, йәшәгәнмен әле - йәшәгәм әле, уҡығанмын –уҡығам.

Бәйләүестәрҙең үҙенсәлектәре: уның менән - аныңман, аның мынан; саңғы менән - саңғыман, саңғы мынан һ.б.

Әле бирелгән миҫалдарға оҡшаш диалекталь күренештәр, орфоэпик һәм орфографик хаталар беҙҙең уҡыусыларҙың телмәрендә, яҙыуында йыш ҡына осрай. Уларҙы иҫкәртеү өсөн төрлө эш алымдары ҡулланыла, күнегеүҙәр ярҙамында әҙәби тел нормалары үҙләштерелә, уҡыусыларҙың һүҙлек запасы байытыла. Балалар телмәрендәге хаталарҙы ваҡытында иҫкәртеп бармаһаң, улар яҙыу телмәренә күсә, сөнки һүҙ баланың аңында нисек урынлашҡан, ул шулай яҙасаҡ. Һүҙлек эше үткәреү, һүҙҙең лексик мәғәнәһен асыҡлау, дөрөҫ әйтелешен булдырыу, яҙылышын өйрәнеү - дәрестә был эштәр өҙлөкһөҙ алып барыла. Мәҫәлән,

  1. яҙылған һүҙҙәр араһынан диалект һүҙҙәрен таптырыу;

  2. бирелгән һүҙҙәрҙе ике бағанаға айырып яҙыу: әҙәби телдә ҡулланылған һәм ерле һөйләш телендәге һүҙҙәр;

  3. текстан диалект һүҙҙәрен таптырыу, әҙәби телдән синонимдарын, антонимдарын табыу;

  4. лексик берәмектәрҙе диалекттағы варианттары менән сағыштырыу;

  5. тексты ҡыҫҡартып йәки тулы килеш һөйләтеү;

  6. предметлы, сюжетлы һүрәттәр ярҙамында һүҙҙәрҙе, төшөнсәләрҙе, эш-хәрәкәттәрҙе атау;

  7. теге йәки был һүҙҙең мәғәнәһен аңлау өсөн һүҙлектәр менән эшләргә өйрәтеү;

  8. текст өҫтөндә эшләгәндә һүҙлек эштәре үткәреү;

  9. һүҙҙәрҙе рус теленә тәржемә юлы менән аңлатыу;

  10. әҙәби телмәр өлгөләрен фонояҙманан тыңлатыу;

  11. тасуири уҡыу, шиғыр бәйгеләре үткәреү;

  12. лексик викториналар, ребустар сисеү;

  13. төшөп ҡалған ижектәрҙе, хәрефтәрҙе ҡуйып, һүҙҙәр, текстар күсереп яҙҙырыу;

  14. билдәле бер темаға диалогтар төҙөү, диалогты тамамлау;

  15. һүҙлек диктанттары, диктанттар, изложениелар яҙыу;

  16. тәбиғәт күренештәре тураһында, сюжетлы картиналар буйынса һүрәтләмә, кескәй иншалар яҙҙырыу;

  17. бер төрлө ике текстың айырмаларын табыу;

  18. текст буйынса план төҙөү һәм һөйләтеү;

  19. төрлө профессияға ҡараған һүҙҙәр менән текстар төҙөтөү;

  20. фонетик, орфоэпик күнегеүҙәр үткәреү;

  21. йә, йү, йо, йө, йы, йе ҡушымсалары менән һүҙҙәр төҙөтөү;

  22. текстағы диалект һүҙен әҙәби телдәге һүҙе менән алмаштырып яҙҙырыу;

  23. бирелгән һүҙҙәргә ялғауҙар өҫтәп, сифаттар, рәүештәр яһау;

  24. рәсми эш ҡағыҙҙары яҙырға өйрәтеү;

  25. экранда бирелгән предметтарҙың атамаларын, күренештәрҙе дөрөҫ атау һ.б.

Башҡорт дәүләт теле дәрестәрендә урыҫ телле балаларға һүҙлек эше үткәргәндә, урындағы башҡорт кешеһе беҙ танышҡан һүҙҙе нисек әйтеүен, әҙәби телдәге һүҙ урынына ниндәй һүҙ ҡулланыуын да әйтһәң, уларҙың башҡорт теленә ҡыҙыҡһыныуы арта төшә. Мәҫәлән, башланғыс класта “Ғаилә” темаһына һүҙлек материалы бирелә: “Атай” – “папа”, ә беҙҙәге башҡорттар “әтей” ти һ.б.

Әҙәби тел хәҙерге заманда башҡорт телендә сыҡҡан гәзит-журналдар теле аша, Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһы, интернет селтәрендәге башҡорт сайттары, шулай уҡ иң беренсе башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре аша диалектҡа үҙ йоғонтоһон яһамай ҡалмай. Әсә теле менән һеңгән ерле һөйләш аша донъяны таныған, аңы үҫешкән бала әкренләп диалект үҙенсәлектәрен онота бара. Был,әлбиттә, яҡшы күренеш. Шул уҡ ваҡытта балаларҙы үҙ ерле һөйләшенән көсләп баш тарттырырға ярамай, тип уйлайым, сөнки был тыуған ер, туғандар, яҡташтар, оло быуын кешеләре менән бәйләнеште өҙөү тигән һүҙ. Әгәр бала үҙ ғаиләһендә диалект телендә һөйләшә икән, был бер ҙә насар түгел. Берҙән, ул башҡортса һөйләшә, үҙ телен, башҡортлоғон онотмай; икенсенән, беҙҙең көнсығыш диалектының әҙәби тел менән байтаҡ үҙенсәлектәре уртаҡ. Туған телебеҙҙең милли рухлы һүҙ байлығын юғалтып ҡуймайыҡ.



Әҙәбиәт

  1. Ишбулатов Н.Х. Башҡорт теле һәм уның диалекттары. Өфө, Китап, 2001.

  2. Шәкүров Р.З. Башҡорт диалектологияһы. Контроль эш яҙыу өсөн күрһәтмәләр. – Өфө, Башҡортостан Республикаһының Милли музейы, 2003.

  3. Рәшит Шәкүр. Башҡорт диалектологияһы: уҡыу ҡулланмаһы. – Өфө: Китап, 2012.








Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 11.11.2016
Раздел Иностранные языки
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров86
Номер материала ДБ-342448
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх