Инфоурок / Русский язык / Конспекты / Конспект урока по осетинской литературе на тему ХЕТÆГКАТЫ КЪОСТА БАСНЯ " БИРÆГЪ ÆМÆ ХЪРИХЪУПП ".
Обращаем Ваше внимание: Министерство образования и науки рекомендует в 2017/2018 учебном году включать в программы образовательные события, приуроченные к году экологии (2017 год объявлен годом экологии в Российской Федерации).

Учителям 1-11 классов и воспитателям рекомендуем принять участие в Международном конкурсе «Я люблю природу», приуроченном к году экологии. Все ученики будут награждены красочными наградными материалами, а учителя получат бесплатные свидетельства о подготовке участников и призёров международного конкурса.

СЕГОДНЯ (15 ДЕКАБРЯ) ПОСЛЕДНИЙ ДЕНЬ ПРИЁМА ЗАЯВОК!

Конкурс "Я люблю природу"

Конспект урока по осетинской литературе на тему ХЕТÆГКАТЫ КЪОСТА БАСНЯ " БИРÆГЪ ÆМÆ ХЪРИХЪУПП ".



Московские документы для аттестации!

124 курса профессиональной переподготовки от 4 795 руб.
274 курса повышения квалификации от 1 225 руб.

Для выбора курса воспользуйтесь поиском на сайте KURSY.ORG


Вы получите официальный Диплом или Удостоверение установленного образца в соответствии с требованиями государства (образовательная Лицензия № 038767 выдана ООО "Столичный учебный центр" Департаментом образования города МОСКВА).

ДИПЛОМ от Столичного учебного центра: KURSY.ORG


библиотека
материалов



Темæ: Хъазиты Мелитон «Дæ сау чызг».


Урочы темæ: 1. Базонгæ кæнын сывæллæтты æмдзæвгæимæ. Йæ хъуыды йын бамбарын кæнын. Аив дзырд, ныхасы рæзт æмæ растфыссыны æгъдæуттыл кусын.


2. Хистæрæн кад кæнын, æххуысмæ æнæзивæг уæвын хорз миниуджытæ кæй сты, адæмы цард рæсугъддæр æмæ мидисджындæр кæй кæнынц, уый æмбарын кæнын ахуырдзаутæн.


3. Цæрæгойтæй адæймагæн æххуысгæнæг кæцы у, æмæ цы æххуыс кæны, ууыл æрдзурын. Цæрæгойтæм уарзондзинад æвзæрын кæнын сывæллæтты зæрдæты.


Урочы фæлгонц: 1. Цæрæгойты нывтæ.


2. Сывæллæтты конд нывтæ.


3. Судзин æмæ æндах.


Урочы цыд.


I. Бацæттæгæнæн рæстæг.

(Сывæллæттæ салам дæттынц ахуыргæнæгæн, уазджытæн, сæхи цæттæ кæнынц урокмæ).


II. Урочы нысан æмбарын кæнын.

- Мах абоны урочы дзурдзыстæм æххуысы тыххæй. Æххуысæй хуыздæр ницы ис царды мидæг. Фæлæ дын чи баххуыс кæна, уымæн та кад кæнын хъæуы, хорз зæрдæ йæм дарын хъæуы (Помощь и благодарность).

Адæймаг куы райгуыры, уæдæй цалынмæ йæхи дарын хъом фæвæййы, уæдмæ йæ хъæуы хистæрты æххуыс. Фæлæ уыцы хистæртæ куы базæронд вæййынц, æдых куы свæййынц, уæд та сæ фæхъæуы æрыгæтты æххуыс. Уый у царды æгъдау, æмæ йæ æххæст кæнын хъæуы.

Нæ урокæн йæ сæйраг хæсмæ гæсгæ равзæрстон эпиграф дæр:

«Хистæрæн кæстæр куы ратта æгъдау,

Кæстæрмæ ничи æрхæсдзæн уæд фау.

Хистæрæн кæстæр куы райса йæ уаргъ,

Кæстæрæн алкæм уыдзæни уæд аргъ».

Бады Хъазыбег.

Старшему младший окажет почет,

Этот поступок хвалу принесет.

Младший у старшего ношу возьмет,

С именем добрым по жизни пойдет.


Ацы хъуыдыйы фæдыл ис æмбисæндтæ дæр. Æз агуырдтон æмæ дзы мæ зæрдæмæ фæцыди тынгдæр мæнæ ахæм:

Хорздзинад дын чи скæна, уымæн æй хорзæй фидын хъæуы. (За добро добром платят).


- Сымахæн дæр хæслæвæрд уыдис æмбисæндтæ бацæттæ кæнын. Кæй зæрдæмæ уæ цавæр æмбисонд фæцыди?

(Сывæллæттæ дзурынц æмбисæндтæ, сæ хъуыды сын æмбарын кæнынц).


III. Хæдзармæ куыстæй фæрсын.


1. Кавказаг мыртæ растдзурыны фæлтæрæнтæ (дзырдтæ фыст фæйнæгыл, сывæллæттæ сæ ахуыргæнæджы амындæй архайынц раст дзурыныл).

2. – Хæдзармæ уын уыдис лæвæрд хæс-текст «Калм - æххуысгæнæг» хиныхæстæй дзурынмæ бацæттæ кæнын. Чи йæ радзурæн аив ирон ныхасæй?

(Фæрсын 2 адæймаджы).

- Цавæр уыдис калмы лæппын?

- Кæдæм æй æрхаста лæг?

- Цæййас сси калм?

- Цæмæн æххуыс кодта калм адæймагæн?


IV. Ног æрмæгмæ рахызт.


- Уæдæ мах базонгæ стæм диссаджы цауимæ. Калм адæймагæн куыд æххуыс кодта. Фæлæ уый арæх нæ вæййы.

Калмæй уæлдай ма ис бирæ æндæр цæрæгойтæ, кæцытæ тынг æххуыс кæнынц адæмæн.

Пыл – кæны уæззау куыстытæ.

Бæх – ласы адæмы, уæргътæ.

Хæрæг – ласы уæргътæ.

Гæды – ахсы мыстытæ

Куыдз – хъахъхъæны хæдзар, фос.

- Куыд ис зæгъæн пылæй, бæхæй, хæрæгæй, гæдыйæ, куыдзæй – æххуысгæнæг.

Бирæгъæй, рувасæй – нæу æххуысгæнæг.

- Уый хорз у, фæлæ хатгай ис фенæн адæймаг йæ къух куыд сисы цæрæгойтæм, хæдзарæй сæ асуры, уæлдайдæр та куы базæронд вæййынц уæд. Уый стыр тæригъæд у. Уый афтæ хъуамæ ма уа. Сэнт Экзюпери куыд загъта: «Мы в ответе за тех, кого приручили».

- Цæрæгойтæ хорз æххæст кæнынц сæ хæс, фæлæ сымах та.

Истæййаг æххуысгæнджытæ стут, æви нæ. А-ма радзурут æмæ фенын кæнут, чи уæ куыд æххуыс кæны йæ мадæн, йæ нанайæн.

(Сывæллæттæ радыгай цæуынц, сæ нывтæ уынын кæнынц, дзурынц цыбырæй се ххуысы тыххæй).


V. Ног æрмæг.


- Мах абон бирæ дзурæм æххуысы тыххæй æмæ ма ноджыдæр базонгæ уыдзыстæм Хъазиты Мелитоны диссаджы хъарм æмæ фæлмæн æмдзæвгæимæ «Дæ сау чызг».

- Афыссут уæ тетрæдты абоны нымæц, урочы темæ.


  1. Ныр фæйнæгмæ æрбакæсут æмæ бакусæм дзырдуатыл.

(Ахуыргæнæджы амындæй сывæллæттæ дзурынц дзырдтæ, фыссынц сæ сæ дзырдуæтты).

Дзырдуат:

авæрын – дать

судзин – игла

фæдзæл – утонченный конец нитки

сыхаг – сосед

расурын – прогнать

хуртуан – зерно на просушке

æххæссын – успевать

зивæг кæнын – лениться

зиу – коллективная помощь


2. Ахуыргæнæджы каст.

- Ныр байгом кæнут уæ чингуыты 159 фарсыл. Лæмбынæг кæсут рæнхъытæм. Хъусут ахуыргæнæгмæ æмæ бахъуыды кæнут интонаци, ритм æмæ касты темп.

Хæс: - Кæй тыххæй у æмдзæвгæ?

- В какой форме написано стихотворение?

(Æмдзæвгæ у диалог. Ныхас кæнынц нана æмæ гыццыл чызг).


3. Иумæ каст.

(Зындзурæн дзырдтыл бакусын).


4. Æмдзæвгæ тæлмац кæнын.

(Сывæллæттæ радыгай кæсынц æмæ тæлмац кæнынц æхуыргæнæджы æххуысæй æмдзæвгæйы рæнхъытæ).


5. – Уæдæ цавæр у чызг?

Сау чызг у куыстуарзаг, æнæзивæг, æгъдауджын. (тетрæдты).

- Нана та?

Нана у зæронд, фæлмæнзæрдæ, кусаг. (тетрæдты).

6. – Сау чызг хорз чызг у. А-ма, уæдæ, мах бон та бауыдзæн нанайæн баххуыс кæнын?

(Сывæллæттæ судзин æмæ æндахимæ архайынц).


7. – Нана æмæ чызгæй уæлдай-ма бинонтæй кæй зонут?

(Баба, мад, фыд, лæппу).

Фарст: Дæ бинонтæ цал сты? (Сывæллæттæй цалдæр дзуапп дæттынц фарстæн).


8. Æмдзæвгæ кæсæм рольтæм гæсгæ (лæппу, чызг).


9. – Мах поэттæ не стæм, фæлæ æмдзæвгæйы дзырдтæ баивын базониккам?

Дзырдтæн сæ синонимтæ ныффыссын:

Нана – зæронд ус

Расурын – ратæрын

Фæдзæл – æндах.


10. Дзырдтæн сæ антонимтæ ныффыссын.

Сау – урс

Алцæуыл – ницæуыл

Чызг – лæппу


VI. Урочы кæронбæттæн.

- Абоны урочы уæ зæрдæмæ тынгдæр цы фæцыди?

- Цавæр чызг у «сау чызг».

- Цавæр æмбисæндтæ базыдтам?

- Цавæр цæрæгойтæ æххуыс кæнынц адæймагæн?

(Сказать коротко об общественных организациях и государственных структурах, которые помогают людям, животным). Зиу (232 стр.)

(Сæвæрын бæрæггæнæнтæ).


VII. Хæдзармæ куыст.

Æмдзæвгæ хорз кæсын зонын. (Кæй бон суа, дзурынмæ).


«В конце давайте вспомним наш лучший традиционный обычай – «зиу», как каждый осетин то всей души откликался на нужды другого, не принимая во внимание ни родства, ни своих личных интересов.

Молодежь отправлялась на луга и, в несколько часов покончив покос лишенной рабочей силы бедной семьи, с песнями возвращалась в аулы. Молодые женщины в свою очередь снимали хлеб с небольшой нивы нуждающейся семьи. При стихийных бедствиях каждый не лишенный способности ходить, осетин при малейшей тревоге спешил на место проишествия и по мере сил и возможности помогал пострадавшим чем и как кто мог: личным трудом, хлебом, соломой, дровами, строительным материалом и пр.». К. Хетагуров.




Уæлæмхасæн æрмæг

Хæдзарæгаты Аслан


Æххæст кæнут ныхасы курдиат.

Алы жанрты нывæцæнтæ.


9-æм къласы скъоладзаутæн элективон курсы программæ ирон литературæйæ.

(Ахуыргæнджытæн æххуысæн)


Æмбарынгæнæн фыстæг.

Программæйы нысан у, скъоладзауты нывæцæн фыссын ахуыргæнгæйæ, цы хъæндзинæдтæ уагъд æрцыди, уыдон баххæст кæнын, сфæлдыстадмæ сæм цымыдисдзинад гуырын кæнын, нывæцæн сæ дарддæры царды цы бынат ахсдзæн æмæ цы ахъаз уыдзæн, уый равдисын.

Программæ арæзт у 36 сахатæн ( 12 аудиторион æмæ 24 хибары куыстæн).

Цы у нывæцæн? Искуы йыл ныхъхъуыды кодтат? Бæлвырд темæйыл нывæцæн фысгæйæ автор хибарæй, саразы бæлвард текст (нывæцæны мидис).

Фæлæ, хъыгагæн, скъоладзаутæ цы нывæцæнтæ ныффысынц, уыдоны хибардзинад стæм хатт вæййы.

Арæхдæр скъоладзаутæ фæлварынц ахуыргæнæн чиныджы статьяйы текст радзурыныл, кæнæ алыхуызон «шпаргалкæтæй» сфыссыныл.

Æппæт скъоладзауты литературон сфæлдыстадмæ æмхиц кæнын, нывæцæнтæ фыссыны сæйраг нысан нæу. Йæ сæйрагдæр нысан уый мидæг ис, цæмæй ахуырдзаутæ сæйраг литературон компоненттæ базоной æмæ сын æххæст æмбæрстгонд цæуой аивадон литературон уацмыстæ.

Скъоладзаутæ алыхуызон нывæцæнтæн анализ кæныныл куы фæцалх уой, уæд растдæр æмæ аивдæр кæндзæн сæ фысгæ ныхас дæр.

Нывæцæнтыл кусгæйæ хъæздыгдæр кæнынц скъоладзауты зонындзинæдтæ аивадон литературæйæ, фысджыты тыххæй, литературæйы теорийæ, рæзы сæ фæлгонцджын хъуыды кæнынад æмæ сæ эмоционалон удварнон æнкъарæнтæ.

Скъоладзауты нывæцæнтæ фыссыныл куыд ахуыр хъæуы уымæн нæй системæ скъолайы практикæйы (уæлдайдæр бындурон скъолайы).

Сбæрæг кæнæм скъолайы нывæцæнты типон хъæндзинæдтæ:

– ахуыргæнæн чиныджы статьяйы мидис хи ныхæстæй фыст æрцæуы хуымæтæг хуызы;

темæ раст нæ раргом кæнынц, кæнæ та уæлæнгай;

уацмысæн куыд æмбæлы, ахæм анализ кæнын нæ зонынц;

– нывæцæн цы литературон æрмæджы бындурыл фыст вæййы, уый æххæст нæ фæзонынц, кæннод та йæ æппындæр нæ фæзонынц;

аивадон уацмысы авторы позицимæ хъус нæ дарынц;

  • раст не 'мбарынц уацмысæн йæ идейон тематикон мидис æмæ йæ аивадон хицæнхуыз;

  • уагъд дзы æрцæуы бирæ стилистикон рæдыдтæ, æвзагæй та вæййынц мæгуыр;

Ацы хъæндзинæдтæ дзурæг сты, скъоладзаутæм рæстмæ фæлтæрдзинад æмæ арæхстдзинад аивадон уацмыстæ кæсынмæ æмæ сæ анализ кæнынмæ кæй нæй, ууыл.


Ахуырадон – тематикон пълан.

Темæ

Сахæтты бæрц

Скъоладзауты архайды хуызтæ

1

Тексты тыххæй бæстон æмбарынад

2/2

Ахуыргæнæджы лекцимæ хъуысын. Пълан аразын. Дзырдуæттимæ куыст.

2

Ныхасы стильтæ.

Ныхасы типтæ

2/4

Практикон куыст: текстæн анализ æмæ ныхасы стильты хицæндзинæдтæ сбæрæг кæнын. Дзырдуæттимæ куыст.

3

Скъолайы нывæцæнты жанртæ.

2/4

Скъолайы алыхуызон жанрты нывæцæнты анализ .

Рецензи сын кæнын.

4

Æрмæджы равзæрст æмæ йæ систематизаци нывæцæнтæм.

2/2

Аивадон уацмысты текстытимæ куыст.

5

Нывæцæнты структурæ

2/2

Аивадон текстты æмæ нывæцæнты анализ.

6

Фыст æрмæджы анализ, æххæстдæр æй кæнын, йæ редакци.

2

Куыстытæн рецензи кæнын. Нывæцæнты конкурс.


7

Резерв

4










Программæйы мидис


1-аг темæ. Тексты тыххæй бæстон æмбарынад.

Текст (латинаг æвз. textus – баст).

Тексты бастдзинад. Бастдзинады хуызтæ. Сæргонды роль уацмысы (нывæцæны). Нывæцæны идейон – эстетикон мидис раргом кæнын.


2-аг темæ. Ныхасы типтæ

Хуымæтæг ныхасы стиль æмæ йæ миниуæг (уæгъдибар эмоционалон)

Чиныджы стиль æмæ йæ миниуæг:

наукон (раст, абстрактон, логикон);

  • официалон – хъуыддагон (раст, официалон, æнæнкъарон);

  • аивадон (бæлвырд, фæлгонцджын, эмоционалон);

  • публицистикон (эмоционалон, сидтон).

Ныхасы стильты хицæндзинады уаг.

Ныхасы типтæ (таурæгъ, хъуыдытæ дзурын, равдыст).


3-аг темæ. Скъолайы нывæцæнты жанртæ 9-æм къласы.

Сæ иумæйаг роль æвзаджы æмæ литературæйы рæзтады.

Скъолайы нывæцæнты жанртæ. Фысгæ куыстыты хуызтæ. Литературон – критикон статья. Очерк. Рецензи. Эссе. Боныг. Балц. Эпистолярон жанртæ æмæ сæ хицæндзинæдтæ.

Нывæцæнтæ нывмæ гæсгæ.


4-æм темæ. Æрмæджы равзæрст æмæ йæ систематизаци нывæцæнтæм.

Литературон темæйыл нывæцæн (аивадон тексты анализ, йæ равзæрст, дзырдуатон – фразеологион афæлгæст æмæ а.д.)

Нывтæм гæсгæ нывæцæнтæ (нывгæнæджы цард æмæ сфалдыстад хуыздæр базонын, йæ нывты истори æмæ сæ аивадон хицæндзинæдты тыххæй фылдæр зонындзинæдтæ райсын)

Нывæцæнтæ цардыуаджы бындурыл (экскурситæ, музейтæм цæуын, хибарæй чиныджы кæсын, алыхуызон дæсныйад кæмæ ис, ахæм адæймæгтимæ фембæлдтытæ).


5-æм темæ. Нывæцæнты структурæ.

Эпиграфы роль темæ раргом кæныны. Нывæцæны пълан (хæрз цыбыр фыстæй). Пъланы хуызтæ æмæ сæ роль текст саразыны. Радзырды темæ куыд æмбæрстгонд у, уый бамбарын кæнын, æмæ куыд æгъдауæй рæргом цæудзæн уый снысан кæнын.

Сæйраг хай – аивадон уацмысы тексты анализы бындурыл æргомгонд цæуы нывæцæны бындурон хъуыды. Кæронбæттæн хай – æнæхъæн темæйæ иумæйаг хатдзæг скæнын. Нывæцæны алгоритм.


6-æм темæ. Фыст æрмæг æххæстдæр кæнын, анализ æмæ йын редакци скæнын.

Анализ (нывæцæн темæ нывæцæны аккаг у? Йæ бындурон хъуыды раргом? Йæ хæйтты æмбæрцад хæлд не 'рцыд?

Логикон бастдзинад се 'хсæн ис? Нывæцæны стиль æмæ 'взаг. Цитатæтæй раст пайдагонд æрцыд?) Хуыздæр дзы цы рауад, æмæ дзы цы нæ рауад? Нывæцæны текстæн редакци. Фыст æрмæг æххæст кæнын.















Литературæ.

Майрæмыхъуаты Ф. Скъоладзауты литературон уацмысы бындурыл сочинени фыссынмæ цæттæ кæныны методикæ.

Калганова Т.А. Сочинения различных жанров в старших классах. М., 1997

Морозова Н.Г. Учимся писать сочинения. - М., 1987

Русова Н.Ю. Как писать сочинения, изложения, диктант. – Н. Новгород; Деколь, 1998

Оберпихина Г.А. Сочинения на литературную тему. – М.: Аркти, 1998







Ц Э В Д «Творчество»



Информационно методический отдел




Народные праздники – источник формирования


национальной культуры






(выступление на метод. объединении

педагогов доп. Образования 26.01.07)





Составитель: методист Хадикова Ф.К.





















Каждая эпоха, любой исторический отрезок имеет свою неповторимость свое отражение во времени, свои особые отличия. Но на протяжении всей человеческой истории главным в семье и обществе было воспитание детей. Хорошее воспитание – это воспитание гармонично развитого человека.

Ни так давно, когда наши народы не знали грамоту, не умели читать и писать, они воспитывали только словом и делом. Молчаливое воспитание осетин, когда глазами, жестами указывали на то, как поступить, все знали наперед, где чье место, могли и умели слушать друг друга, и каждое движение имело свое значение. Тогда от старших к младшим переходил весь опыт традиций и обычаев. Сегодня мы умеем читать, писать. Более того, техника ушла далеко вперед и мы уже не мыслим себя без телевизоров, компьютеров, радио, телефонов. На нас обрушивается такой поток информации, что мы разучились слышать друг друга. Именно сейчас мы потеряли основные ценности, роль семьи в воспитании детей. Родители вынуждены зарабатывать на жизнь и к сожалению, мало времени уделяют детям, а дети большую часть драгоценного времени проводят у экранов, у компьютеров или на улице. Их воспитание переходит на плечи общества. Школа занимается образованием и все ищет новые пути, в этом они мудрят так, что потеряли наше традиционное образование (которое к слову сказать было лучшим в мире) и заводят детей в такие лабиринты, из которых и взрослые порой не могут выбраться. От этого не понимания у детей чаще всего появляется нежелание учиться.

Темп жизни, бешеный темп в котором сейчас пребывает общество, не дает нормально воспитывать детей. А хуже того, уже и рожать детей перестали, год за годом все меньше и меньше появляется детей.

В семье воспитывается двое или один ребенок, им дорожат, над ним трясутся, выполняя все его прихоти и капризы, и таким образом чаще всего вырастает эгоист, очень мало знающий и неценящий ничего. Ни родительский труд, ни общество, в котором он живет ни общечеловеческие ценности – урод социальный.

Мы в дополнительном образовании должны и делаем все, что в наших силах, то, что не может дать школа и семья.

В нашем центре обучаются многим видам рукоделия, дают музыкальное и хореографическое воспитание, учат художественному слову, живописи, театральному мастерству… все и не перечислить.

То, чем мы занимаемся в объединении «литературное творчество» - это понимание и бережное отношение к литературе и народному творчеству. Здесь мы знакомимся с традиционно –календарными -обрядовыми праздниками. Тема сегодняшнего занятия – зимний цикл календарных праздников и их значение.


Народный календарь – это обращение к генетической памяти народа. Праздники народного календаря – это коллективная и национальная форма осознания мира и своего места в нем. Стихия народной игры, народной музыки, различные формы организации жизни детей и их родителей в стиле народного календаря – все это обеспечивает приобщение подрастающего поколения к национальным традициям. Входя в мир народных традиций, человек становится участником акта творчества, носителем народного сознания.


Зимний цикл начинается с праздника Цыппурс (Рождество) – со значением сорок. Т. е. – сорокадневный пост предшествующий этому торжеству (с 28 н. – 7 янв.) Поститься или говеть – это не просто воздерживаться от скромной пищи. Истинный смысл, прежде всего в духовно-нравственном очищении человека. Физиологическая чистота, не совершать неблаговидных поступков, не произносить неприличные или ругательные слова, не вести веселый образ жизни, т. е. не ходить на свадьбы, концерты…

Празднование Цыппурс было преддверием Нового Года – Ног бон.

В первую неделю после Цыппурс – во вторник вечером праздновали Бынаты Хицау. – готовили ритуальный стол и оставляли его в ночной тьме и выходили после молитв к Богу и просьб к Бынаты Хицау: «Бынаты Хицау! Подай нам свою милость! Не искушай нас и не делай нам никакого зла, не тронь ни головы, ни лошадей, ни скота нашего, ни всего, что нам принадлежит. Вняв усердным нашим молитвам, прими эту жертву, это кушанье и это питье. Да будут они тебе единственным возданием этого года!».

Потом все выходят, оставив стол на угощение, через 5-7 минут возвращаются все члены семьи и дружно садятся за стол, вкушая то, что осталось от трапезы Бынаты Хицау. Все съедается в семье, без посторонних.

Обряд имеет свое значение. В каждом доме есть свой ангел хранитель – домовой. Хозяева дома должны умилостивить его за то, что он охраняет дом, посылает здоровье членам семьи и сопутствует благополучию дома.

Спустя неделю в ночь на четверг отмечали Ног бон (13-14 янв.). Эта ночь считается священной, хозяйки готовят из пшеничной муки лепешки в виде фигур людей, домашних животных. Это символизировало прибавление семьи и животных.

- дедатæ

Так же готовили лепешки с сыром

- басылтæ и большой пирог

- æртхурон. Съесть этот пирог должна была семья без посторонних.

Праздник Нового года мы вам сегодня покажем.


Следующий праздник – Доныскъæфæн (быстрого несения воды) – совпадает с Христианским Крещением.

В этот день (19) рано утром молодая невестка или девушка приносили из источника чистой (освещенной) воды. Отправляясь к источнику, она брала с собой фигурные печенья дедатæ, басылтæ – задынтæ (с солодом)

Произнеся молитву водному источнику и его святым патронам они бросали в воду свои подношения, обеспечивали себе безбедное существование в течение года (обряд совершался молча)

Принеся воды, она будит домашних: «вставайте, я принесла вам воды медовой и маслянистой». Все встают, моются принесенной водой и принесшая воды, раздает им лепешки» - (Вилен Уарзиаты)

На чистой родниковой воде замешивается тесто, и пекутся пироги, которыми возносят молитвы к Богу!

В воскресенье вернее в ночь на первый понедельник после Нового Года, в особенности среди жителей равнинных селений устраивают поминальные торжества – Бадæнтæ. Отмечают этот день только в тех семьях, которые в прошлом году лишились своих близких родственников.

В зимнем цикле народного календаря важное значение отводилось празднику Комахсæн (Заговенье).

- двухнедельная подготовка к великому посту.

Ком + Ахсæн – рот + завязать, сдержать. Мархотæ – пост.

Галæргæвдæн – 8 дней

Урсы къуыри – цæрвтæкъахæн. Неделя молочного питания (Масленница)

Алардыйы къуырисæр – которым завершалось все и начинался большой строгий пост. И собственно – это и есть проводы зимы.


Все эти календарные праздники были настолько выдержаны и отработаны, как в театре и проходили строго по ритуалу.

Конечно, наша задача научить детей всему этому, но в первую очередь дать им знания о праздниках и трауре (чем различны такие дни, и как накрываются столы). Как в такие дни себя вести.

Элементарно три пирога и два пирога. Почему? Что такое жертвоприношение. Как носится траур. Это и есть нравственность и лицо народа (примеры).

Последнее время очень широко принимаются наши обряды всеми народами, живущими в Осетии. Без трех пирогов не обходится праздник, без двух похороны. Стали отмечать Джеоргуыбу. И в самом деле, не все же на восточный или западный манер переходить и принимать далекую культуру, когда у нас у самих много интересного и замечательного.

Большую роль в воспитании детей играет литература, художественное слово, умение говорить и читать.

Один Нартовский эпос – этот бесценный клад, можно назвать библией осетинского народа. На обрядах и сюжетах Нартовского эпоса и осетинской литературы можно воспитать настоящих мужчин и хозяек.

Мы пока делаем первые шаги, но я думаю, эти шаги уверенно приведут нас к хорошим успехам.




Литература:


  1. Айларты Измаил. «Иры фарн»


  1. Къарджиаты Бекзæ. «Ирон æгъдæуттæ»



  1. Уарзиаты Вилен. «Праздничный мир осетин»


  1. Памятники устного народного творчества



  1. Хетæгкаты Къоста. «Ирон фæндыр»


  1. Хъодзаты Æхсар. «Къостайы Хæдзар»



  1. Къадзаты Станислав. «Ирдгæ»















Методикон амындтæ фысджыты юбилейтæ

бæрæг кæныны фæдыл.









Саразæг:

Сывæллæтты эстетикон-хъомылады центр «Сфæлдыстад»-ы методист

Хадыхъаты Фатимæ.























Ирон литературæйы ахадындзинад цæмæй рæза, цæмæй ирон фысджыты сфæлдыстадон бынтæ парахатгонд цæуой æмæ рæзгæ фæлтæр нæ литературæйы ахъаззагдæр уацмыстæ зона, йæ удварн хъæздыг уа, уый тыххæй афтид литературæйы уроктæ фаг нæ кæнынц. Æнæмæнг хъæуы фæсурокты куыст кæнын.

Литературон сфæлдыстадон къордты ахуырдзаутæ зонгæ кæнынц бындурон уацмыстимæ, литературæйы теориймæ, фысджыты цард æмæ сфæлдыстадимæ уроктæм уæлæмхасæн. Фæлæ сывæллæттæн ахадгæ дæр у литературон изæртæ, юбилейтæ, конференцитæ æмæ аив кæсыны ерысты (конкурсты) архайын, сæ хъарутæ фæлварын. Фысджытимæ фембæлдты æмæ адæмы размæ аив дзурын (кæсын) сценкæты хъазын сывæллæтты разæнгард кæны зонындзинæдтæм. Сæ арæхстдзинад та рæвдздæр кæны, литературæмæ уарзондзинад фылдæрæй фылдæр.

Æвзæр йæхицæй дæнцæгтæ фæхæссы. Æз абон дæр бузныг дæн мæ ахуыргæнджытæ Кочысаты Наташæ, Тыбылаты Чермен, Дзгойты Батырбег æмæ Дзуттæгаты Эльмæйæ, кæцытæ мæн ахуыр кодтой аив кæсын, сфæлдыстадон цæстæй кæсын литературæмæ, цардмæ, уынын алцы дæр мæхи цæстæй, аргъ кæнын адæймагæн æмæ йæ миддунейы хъæздыгдзинадæн. Уыдон мæн фæлвæрдтой алы хуызты: Æрдзы фæзындтæ фыссынæй, аив кæсынæй, литературон уацмыстæ æвзарынæй… Кæд мæ ницы рауад, уæддæр литературæ сси мæ царды сæйраг хай æмæ уый тыххæй бузныг зæгъын мæ ахуыргæнджытæн. Эльмæйæн ма бирæ хæрзтæ бæфтæд йæ къухы, чи нал и, уыдон та дзæнæты фæбадæнт.

Хорз ма хъуыды кæнын, А. Лапис æмæ Шанаты Валерийы чиныг «Арыд базыртæ» - мæ гæсгæ сарæзтам конференци, æмæ нæм уазæгуаты æрцыдысты автортæ æмæ сæйраг хъайтар Зæнджиаты Валодя. Уым æз дзырдтон куыд зын у «Цæргæсæн къалатийы бадын»… Тынг фæцыдтæн сеппæты зæрдæмæ дæр æмæ уæдæй фæстæмæ райдыдтон Лаписмæ радиомæ цæуын. Уырдæм хастон Ольгинскæйы хабæрттæ æмæ та сæ – иу радиойæ радзырдтой. Наташæйæн йæ диссаджы хъæлæс иууылдæр нæ зæрдыл дарæм, фæлæ А. Лаписы хъæлæс хъуыды кæнынц æрмæст хистæр кары адæм… Дзæнæты бадæнт сæ дыууæ дæр. Ирыстонæн бирæ фæлæггад кодтой.

Кæд тынг бирæ уарзтон Наташæйæн йæ хъæлæс, уæддæр мын цы литературон факультатив амыдта уый мæ зæрдæйы бынтон арф фæд ныууагъта. Уыцы рæстæг мын у зынаргъ у.

Аивад, литературæ адæймаджы удыхъæд рæсугъд, хъæздыг кæнынц. Ирон литературæйæн, хъыгагæн уырыссаг литературæйы хуызæн авналæнтæ нæй. Уырыссаг классикæ экранизацигонд цæуынц цалдæргай хæттыты. Мах та нæ Нарты кадджытæ дæр нæма систам æмæ нæма базонгæ кодтам семæ нæ адæмы.

Кæд Достоевскийы «Идиот» - мæ бакæсгæйæ адæм чингуытæ райстой æмæ сæ кæсын райдыдтой, уæд Æрнигоны «Челе» цæмæй бакæсой, уый тыххæй ис æрмæстдæр ахуыргæнæг æмæ йæ арæхстдзинад.

Ирон фысджыты уацмыстæ парахат кæнынæй ахадгæ сты фысджыты юбилейтæ бæрæг кæнæн мадзæлттæ.


Цæмæй фыссæг кæнæ поэты юбилей сбæрæг кæнæм, уымæн хъæуы æппæты фыццаг фæндондзинад. Мадзæлттæ та сты алыхуызон. Ис саразæн конференци. Конференцимæ рахæссæн ис иу уацмыс кæнæ авторы сфæлдыстады æппæт фæзилæнтæ. Зæгъæм, фыссæджы бынтæй куы райсæм иу уацмыс, уæд æрдзурын хъæуы уацмысы авторы цардыл, историйыл, сюжет, æвзаг, хъайтартæ, йæ ахадындзинад æмæ ад. Алы къабаз дæр иртасы æндæр ахуырдзау. Афтæ уацмысыл бакусы фылдæр адæм. Конференцийы рæстæг хатдзæгтæ скæны разамонæг, стæй, кæнæ æппæты разæй, раттын хъæуы ныхасы бар автор-юбилярæн, кæнæ, кæд цардæгас нал у, уæд та зындгонд литератор, кæнæ фыссæгæн. Æрбахонæн сæ ис сæрмагондæй. Афтæ ацæуы конференци.

Хорз уаид аив изæр саразын. Зæгъæм 15 октябыры 1993 азы Плиты Грисыл сæххæст 80 азы. Уыцы фæззæг йæ бинойнаг, йæ цардæмбал Дзуккойты Афассæ цардæй ахицæн æмæ Грисы юбилей арæзт не ´рцыди. Махæн не 'скъоладзаутæ (Нанайы хуртæ) цæттæ уыдысты æмæ декабыры мæй æрбахуыдтам Грисы, скодтам ын кады изæр. Уыцы изæрмæ хуынд уыдысты фысджытæ, ирон театры артисттæ, ахуырады кусджытæ. Тынг зæрдæмæдзæугæ рауад нæ изæр.

Ахуырдзаутæ зæрдиагæй, тынг аив кастысты Грисы æмдзæвгæтæ: Æртхутæгдон, Хæцæны, Салдат… Авд цухъайы, Чермены монолог. Раныхас кодтой фыссæг Хуыгаты Сергей æмæ Грис йæхæдæг, стæй тынг аив ныхас ракодтой Куымæллгкаты Мурат æмæ Мелыккаты Замирæт, уыдон кастысты Грисы æмдзæвгæтæ. Нæ къорд ма бацæттæ кодтой кæфтытæ, зарджытæ, фæндыры цагъд æмæ изæр алцæмæй дæр æххæстгонд уыд, тынг фæцыд нæ уазджыты зæрдæмæ. Уыцы изæрмæ ма бацæттæ кодтам къулы газет, кæцыйы уыд æвдыст Грисæн йæ цард, йæ сфæлдыстад. Уым уыд Грисимæ интервью, рабæрæг йæ зондахаст, йæ цæстæнгас. Уæды политикон æмæ æхсæнадон цардмæ, культурæмæ… Грисы чингуыты равдыст уыд тынг цымыдиссаг. Авторæн йæхимæ цы чингуытæ нæй, ахæмтæ дæр дзы уыд.

Зæрдæвæрæны мæй (майы мæй) бæрæг фæкæнæм Уæлахизы бон æмæ махæн дæр нæ хæс вæййы æрыгон фысджытæй хæсты чи фесæфт, уыдоны æрымысын. Уæлдайдæр зæрдæвæрæны мæй кæд у, уæд нæ зæрдыл сæ рухс нæмттæ кæй дарæм уымæн æвдисæн у Нанайы хуртимæ цы Зæрдæвæрæн скодтам 1993 азы 46 скъолайы, уый. Мах бацæттæ кодтам Калоты Хазби, Баситы Мысост, Дзахотт æмæ Кочысаты Мухарбег æмæ Белеккаты Харитоны æмдзæвгæтæ æмæ фыстæджытæ. Скодтам зианы фынг. Æрбахуыдтам фысджытæ æмæ хæсты ветеран. Дзакайты Никъалайы. Сывæллæттæ федтой, куыд хæлар кæнынц фынг. Радзырдтам сын цы у зианы фынг, алчидæр «хæлар» загъта, фысджытæй нæм уыд Ходы Камал æмæ Дзасохты Музафер.

Куыд загътон, афтæмæй фæндгæ кæнæд адæймаджы, уый йæдтæмæ йæ бон бирæ цыдæртæ у


Юбилейтæ алы хуызы ис кæнæн. Скъолайы, районы, горæты, республикæйы. Æппæты æнцондæр – скъолайы мидæг. Фæлæ уæрæхдæр авналæнтæ куы уа, уæд мæнæ мах æрæджы сарæзтам «Къостайы фæдонтæ» - зæгъгæ декадæ æнæхъæн горæты скъолатæн. Æрбацыд нæм 27 скъолайы. Дыууæ бонмæ ацыд конкурс 4 районæн, 4 хуызы фæлварæны: аив кæсынæй, инсценировкæйы, иллюстрацийы, сочиненийы. Чи æрбацыд, уыдонæй хуыздæрты хуыздæртæ равзæрстам æмæ скодтам юбилейон изæр, кæцыйы сбæрæг кодтам æртæ юбилейы: Къубалты Алыксандыры 135 азы, Малиты Георгийы 120 азы æмæ Дзанайты Иваны (Нигеры) 110 азы.

Кæй зæгъын æй хъæуы ацы ирон литературæйы цæджыдзтæй, алчи дæр сæрмагонд ныхасы аккаг у. Фæлæ йæ мах цы мадзалæй сбæрæг кодтам Къостайы гуырæнбон, уымæн дæр ис гæнæн. Ахуыргæнджытæн æххуысæн дæттæм декадæ куыд арæзт æрцыд, уый æвдисæг æрмæг.








Управление образования АМС города Владикавказа и

ЦЭВД «Творчество».


Положение

о проведении декады «Къостайы фæдонтæ».



Ι. Коста Хетагуров – основоположник осетинской литературы, своим творчеством и всей своей жизнью стал идеалом для многих осетинских юношей, современников Коста. Они, по примеру Коста, не только стали писать, но и посвятили себя своему народу целиком, до последнего вздоха Жизнь каждого из них это – подвиг и их имена и творчество должны жить. В этом году отмечаются юбилеи трех больших поэтов: Александра Кубалова (135 лет), Георгия Малиева (120 лет) и Ивана Дзанаева (Нигера) 110 лет.

В декаду Коста Хетагурова мы решили отметить эти три юбилея. Такая декада даст возможность лучше узнать осетинскую литературу и имя Коста засияет еще ярче в окружении других, зазвучит еще звонче, если не будет одиноко.


ΙΙ. 1. Предлагаемая декада даст возможность раскрыть творческий потенциал учащихся, расширить их знания, способствует пропаганде осетинской классической литературы.


2. Такие мероприятия имеют большое воспитательное значение


ΙΙΙ. Участники декады.


Учащиеся школ города. 7 – 11 классы.


ΙV. Условия, порядок и сроки проведения


Ι этап – провести в школах 29 – 30 сентября


ΙΙ этап – районные. проводятся в центре «Творчество» 5 октября – Иристонский и Промышленный, 6 октября - Северо-Западный и Советский районы.


ΙΙΙ этап – Городское мероприятие. 13 октября. Респ. Юношеская библиотека им. Гайто Газданова в 14:00



V. Формы проведения.

  1. Конкурс чтецов

  2. Конкурс иллюстраций

  3. Инсценировки

  4. Сочинения: «Къостайы фæдонтæ», «Æз дзыллæйæ къаддæр куы дарин»


VΙ. Требования


Предлагаемые формы проведения дают школам право выбора, возможность принять участие в разных творческих конкурсах или в одном из них. На районных отбирают самые лучшие творческие работы и проводится городское мероприятие с выставкой рисунка, выступят лучшие чтецы и покажут одну лучшую сценку, отметят лучшие сочинения



Жюри:


  1. В школах учителя – осетиноведы сами проводят отбор лучших творческих работ и лучших чтецов.

  2. Районные проводят представители и управление образования,

кафедры ос. яз. и лит. РИПКРО, ЦЭВД «Творчество».

  1. На третьем этапе это уже не конкурс, а скорее праздничный вечер на который приглашаются писатели, поэты, артисты, художники и они же и вручают награды победителям.

Выступят здесь лучшие из лучших, победители районных конкурсов


Награждение проходит в номинациях:

  1. лучшая иллюстрация

  2. лучшее сочинение

  3. Лучший чтец

  4. Актерское мастерство



К наградам прилагаются подарки: книги писателей – юбиляров.




Сценарий


Декадæ «Къостайы фæдонтæ» - йы кæронбæттæн изæрæн.


Нысан. 1. Сбæрæг кæнын æртæ стыр юбилейы: Къубалты Алыксандры 135, Малиты Георгийы 120, Дзанайты Иваны (Нигеры) 110 азы.


2. Ирон литературæйы классикты уацмыстæ уæрæхдæр парахат кæнын, кæстæртæн уарзын кæнын ирон литературæ.


Аразджытæ: горæты ахуырады управлени, сывæллæтты сфæлдыстадон центр «Сфæлдыстад». РИПКРОйы ирон æвзаг æмæ литературæйы кафедрæ,. Республикон фæсивæдон библиотекæ-йы кусджытæ.


Кæм цæудзæн: Республикон фæсивæдон библиотекæ.


Кæд цæудзæн: 13.09.06. в 14:00


Изæры фæлыст: юбилярты къамтæ, цитатæтæ, сæргæндтæ, юбилейон нымæцтæ, номарæн равдыстытæ, дидинджытæ.


Изæры цыд: Цæгъды ансамбль «Фарн» Рагон цагъд


Амонджытæ:


Къостайы фæдонтæ

Ирыстоны кад

Ирон фарнæй хайджын

Иронау сæ зард.


Нæ адæмы хъыгтæ

Нæ адæмы цин –

Сæ хъысмæт, сæ амонд

Æмхуызон у, иу.


Алыксандр райста

Бибойы фæндыр,

Ныр дæр ма йæм

Хъусы æппæт дзыллæ, Ир.


«Таходуй» фæкодта

Георги æ цард

Ма дунейтæбæл

Æрзилдтæй æ зар


О сау лæг, Нигер.

Нæ зыдтай фæллад

Дæ хистæр, кæстæрæн

Фæкодтай лæггад



Мах буц кæнæм абон

Нæ Иры хæрзты

Сæ нæмттæ æнустæм

Æрттивынц, уарынц.



Оркестр «Фарн» - къахкъухтыл кафт




  1. Разныхас: «Къостайы фæдонтæ» - цæмæн схуыдтам нæ декадæ афтæ – Хетæгкаты Къоста – ирон аив литературæйы бындурæвæрæг. Йæ цард æмæ сфæлдыстадæй сси фæзминаг бирæ ирон фæсивæдæн, кæцытæ йæ фæдыл ацыдысты æрмæст литературæмæ нæ, фæлæ Къостайау сæ цард снывонд кодтой сæ ирон адæмæн. Алыксандр, Георгий, Нигеры тыххæй раныхас.


Куыд ацыдысты конкурстæ уый тыххæй радзурын

Конкурсы аивдæр æмæ арæхстджындæр цы скъоладзаутæ уыдысты уыдоны равдыст:

1.Къубалты Алыксандр «Æфхæрдты Хæсанæ» композици кæсынц: 22, 26, 4 скъолаты ахуырдзаутæ



«Байхъусут, лæппутæ, байхъусут зæрæдтæ»


2.Тайсауты Давид «Зар» Малиты Г.

3.Гæбæраты Дианæ Нарсау лæп Къубалты А.

4.Хадаты Ангелинæ Малиты Г. «Дзераскæ»

5.Цорæты Туган Нигер «Æз хъусын»

6.Аргъау «Мæгуыр лæг æмæ æлдары фырттæ» Нигер æмæ Тæтæри

27 скъола инсценировкæ

7. Цъæхилты Сабинæ Нигер «Фæззыгон нывтæ»

8. Челдыты Зæринæ Малиты Г. «Æлхъуыст»

9. 38 скъола «Бадилон симд» Нигер. Инсценировкæ



Очень низкие цены на курсы переподготовки от Московского учебного центра для педагогов

Специально для учителей, воспитателей и других работников системы образования действуют 65% скидки при обучении на курсах профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца с присвоением квалификации (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: KURSY.ORG


Краткое описание документа:

ТЕМÆ  : ХЕТÆГКАТЫ  КЪОСТАйы      БАСНЯ   "  БИРÆГЪ  ÆМÆ  ХЪРИХЪУПП ".

 

НЫСАН  :                     1.  Хæдзармæ   куыст   сбæрæг   кæнын  .

                                     

                                      2. Басняйы мидис   бамбарын   кæнын.

                                                   

                                     3. Æгъдау  ,   æфсарм  ,  уæздандзинады

 

                                                                                                               Эпиграф

 

                                                                                                                                                             1 . Адæймаг   йæхицæн  цы  нæ  фыдбылыз   ары  ,  ахæм   нæй  .   Уыцы  фыдбылызты  сæйрагдæр  сты :  искæмæ  хæлæг  кæнын  æмæ   хæлæф  кæнын  .

                                                                                         Мамсыраты   Дæбе  .

2 . Царды  бирæ   хорз   амæлттæ  ис  ,   æмæ  сæ  зонын  хъæуы …   Фæлмæн   ныхасæй  цы  бакæнай  ,   уый  тызмæгæй   нæ   сараздзынæ  .   «  Æз  дæн  »   у   æгъатыр  низ ,  æмæ  дзы  дæхи  бахиз…

 

                                                                                                                               Коцойты  Арсен .

 3 . Уæвгæ ,  куыд   хорз  æмæ  куыд  æнцон  у  искæмæн   мисхалы  бæрц   циндзинад  æрхæссын  ,  фæлæ   йæ , хъыгагæн, цæст   куыд  нæ   фæуарзы  арæх .

 

                                                                                                                          Гаглойты   Владимир .

( Иу  дзы   фыссæм  фæйнæгыл ,  иннæтæ  гæххæттыл

   ДЗЫРДУАТОН   КУЫСТ:

                      Хæдмæл -  истæй  мард .

                      Тугуарæн – фыдбылыз , 

                      Фæзæрдæхæлд – ам  баууæндыди .

                      Дзæгъæлхæтæг – æнæ  хъуыддагæй  чи  цæуы  ,  уый .

                      Ацы  тыхтона – ам  зын  рæстæг .

(Дзырдтæ  æмæ  дзырдбæстытæ  амынд  цæуынц  урочы  дæргъы ).

 

АХУЫРГÆНÆГ :  Йæ  алыварс  лæггад  кæнынмæ  чи  фæтырны  ,  ахæмæн  адæм  дæр  никуы  базивæг  кæндзысты  æххуысмæ   æрцæуын .  Адæм  кæрæдзи  ныфсæй  цæрынц .  Кæрæдзи  цин ,  рыст ,  маст  æнкъарынц .

Кæрæдзийæн  ныфсытæ   æвæргæйæ  царды  уæз  рогдæр  кæнынц .

      Къостайы   сфæлдыстад   царды  уæз  рогдæр   кодта  æви  нæ  ?

 

АХУЫРДЗАУ : Къостайы   сфæлдыстады   æвдыст   цыдис  ирдæй 

цард , куыд   уыдис   ,   афтæ  .  Поэт   йæхæдæг   уыцы  цардæй   рацæуæг   уыд  .   Уымæ   гæсгæ  ,  нæ   бон   зæгъын   у  :    мæгуыр  адæймаджы  цард  æмбæрста  ,   æнкъардта   æмæ   йыл  зарыд .

(  Кæсынц  æмдзæвгæ  наизусть .  Ахуыргæнæг  дзуæппыты  æхсæн  фæрстытæ  дæтты ).

АХУРГÆНÆГ :  Цавæр  « зарæг » у поэты  æмдзæвгæ ?

АХУЫРДЗАУ :   Поэты  « зарæг » у  хъарæг .

АХУЫРГÆНÆГ :  Цавæр  литературон – аивадон  мадзалæй  пайда  кæны  Къоста  цæмæй  « хъарæг » равдиса ?

АХУЫРДЗАУ :  Къоста  спайда  кодта  абарстæй , зæгъæм : 

                                        Адæмæн  сæ  рæсугъд  уæттæ  

                                        Хъармæй  ,  райдзастæй  лæууынц,

                                        

                                            Абарст

 

                                        Махæн  та  нæ  сывæллæттæ 

                                        Уазал  лæгæтты  кæуынц…

АХУЫРГÆНÆГ :  Æмдзæвгæйы  композицийы  тыххæй  цы  у  уæ  бон  зæгъын .

АХУЫРДЗАУ :  Æмдзæвгæ  арæзт  у  4  строфайæ .  Алы  строфайы  дæр  4  рæнхъы .   Иу  хъуыды  иннæ  хъуыдыимæ  бары .

АХУЫРГÆНÆГ :  Æмдзæвгæ  уæ  цы  хъуыдытыл   бафтыдта ,  ууыл  æрдзурæм …   Стæй  æмдзæвгæйы  мидис  аивынæн  цы  бакæниккат .

( Ацы  хæс сын  лæвæрд  уыд  хæдзармæ ,  дзуæппытæ  дæттынц ).

АХУЫРГÆНÆГ :   Къостайæн  йæ  царды  нысан  уыд  адæмæн  лæггад  кæныны  мидæг .  Лæггад  сын  кодта , йæ  бон  куыд  уыд  ,  афтæ .

Байхъусут  ма , сабийæ  сын  куыд  æххуыс  кодта  ,  уымæ …

    (  Ахуыргæнæг  кæсы  «  Къостайы  кадæг » - æй  24  сæргонд ).

Къоста  йæ  алыварс  уыдта ,  адæм  кæрæдзийæн  куыд  æххуыс   кæнынц ,

 уый .  Куыд  нæ  хъуамæ  сахуыр   уыдаид  уыцы   царды   хæрзиуæгыл ,   кæд  æмæ  йæ  царды  Балаты  Хакъойы   хуызæн  адæм  уыд .   Хакъо  уыд йæ  фыццаг  ахуыргæнæг .

           Кæд   цард   уæззау  уыд  ,  уæддæр  адæмы  нæ  рох  кодта  циндзинад ,   сæхи   ирхæфстой  ,   сæ  хъæндзинæдтыл  худын  зыдтой .  Кæрæдзийæн – иу  ахæм  хабæрттæ  ракæдтой ,  кæцытæй – иу  сæхицæн  стыр  зонд  истой .

Адæймаг  йæхи  куыд  дара  ,  хи  дарæн  куыд  нæй  ,  уыдоныл  ахуыр  кодта  адæмон  сфæлдыстад .

Цы  у  адæмон  сфæлдыстад ?

АХУЫРДЗАУ :  Фыдæй  фыртмæ  ,  дзыхæй  дзыхмæ  адæм  цы  уацмыстæ  лæвæрдтой  иу  фæлтæрæй  иннæмæ  ,   уыдон  хонæм  адæмон  дзургæ  сфæлдыстад .

АХУЫРГÆНÆГ :  Адæмон  дзургæ  сфæлдыстад  цал  хуызыл  дих  кæны ?*

АХУЫРДЗАУ :  Мах  зонæм :  аргъæуттæ ,  таурæгътæ ,  кадджытæ , зарджытæ ,  æмбисæндтæ , уыци – уыцитæ .  Адæмон  дзургæ  сфæлдыстады  хуызтæ  сты  иууылдæр .

АХУЫРГÆНÆГ :  Аргъæуттæ  цал  хуызыл  дих  кæнынц  ?

АХУЫРДЗАУ :  Аргъæуттæ  дих  кæнынц  3  хуызыл :  цæрæгойты  аргъæуттæ ,  цардуаджы  аргъæуттæ ,  алæмæты  аргъæуттæ .

( Дæнцæгтæ  хæссынц ).

 

АХУЫРГÆНÆГ : Къоста  тынг  бирæ  уарзта  адæмон  сфæлдыстад  .  Йе  сфæлдыстадыл  бæрæг  дары  дзургæ  сфæлдыстадæ  тæфаг .

       Чи  зоны  ,  зымæгон  бон – иу  сæ цырæгътæ скъолайы  сыгъд  куы  фесты ,  уæд - иу

Сын  сæ  ахуыргæнæг  Хакъо  дзырдта  аргъæуттæ  ,  кадджытæ  ,  таурæгъæтæ ,  зарыд  сын  зарджытæ …   Афтæмæй  сæ ,  сывæллæтты  ,  стыр  зондыл  ахуыр  кодта .

           Къоста  куы  рахъомыл , уæддæр æй  нæ  ферох  сты  уыцы  зондамындтытæ , уый  æдде   ма  сæ  пайда  дæр  кодта  ,  йæ  уды  сæ  хъахъхъæдта  стыр  хæзнайау .

      Ахæм  зондамындтытæй  райгуырдаид   басня  «  Бирæгъ  æмæ  хърихъупп»

Бакæсæм  ма  ацы  уцмысмæ .

  ( Развæлгъау  ахуыргæнæг  бацæттæ  кодта  3 ахуырдзауы ,  уыдон  æвдис  сценкæ  ,  иннæ  скъоладзаутæ  хъазынц  публикæйы  ролы .   Хъуысы  музыкæ, бирæгъ  хуыссы  æмæ  зад  хæрд  кæны  .   Автор  рацæуы,  уайдзæфгæнæджы  каст  æм  кæны  ,  йæ  сæр  батылдта ,  публикæмæ  ракаст  æмæ  дзуры …

Сценкæ  хъазынц .  Фæхудтысты .  Кусынц  уацмысыл ).

АХУЫРГÆНÆГ :  Цæмæ  бакастыстæм  ,   уым поэт  кæуыл  дзуры ,  сырдтыл ?

АХУЫРДЗАУ : Къоста  кæд  сырдты  тыххæй  дзуры ,  комкоммæ  сæ  æвдисы  , уддæр ,  мæнмæ  гæсгæ  адæмыл  хъуыды  кæны .  Уымæн  æмæ  сæ  адæмы  æгъдауыл  æхуыр  кодтой  рагæй  фæстæмæ .

АХУЫРГÆНÆГ :  Нæ  фыдæлтæм  зыдгæнаг  адæймаг  уыд  æгад ,  йæ  гуыбыныл хæцын  чи  нæ  зыдта , уый  та  уыд   фидиссаг .  Се ххормаг  æргом  никуы  равдыстаиккой  ,  стæй – иу  афтæмæй  фынгыл  æрбадтысты , зæгъгæ ,  уæд – иу йæ  æнæвнæлдæй  ныууагътой .  Ирæтты  хсæн  зыдгæнаг  адæм  нæ  уыд  ,  фæлæ  цæмæй  сæ  хсæн  ахæмтæ  ма  фæзына  ,  уый  тыххæй  

«Бирæгъы» хуызæттыл  хъуыды  кодтой  аргъæуттæ ,  æмбисæндтæ …

Зæгъæм :  гуыбыны  коммæ  куы  кæсат , уæд  дæ  сæр  худинаджы  бын  фæуыдзæн , гуыбын  мæрдтæм  кæны , гуыбын  скъæт  у …

Бахъуыды  сæ  кæнут  ,  уæ  сæрмæ  худинаг  макуы æруадзут

Къоста  цавæр  аргъауы  хуызæй  спайда  кодта , цæмæй  басня  ныффысса ?

АХЫРДЗАУ : Фыссæг  спайда  кодта  цæрæгойты  тыххæй  аргъауæй .

( Кæсынц  басня ).

АХУЫРГÆНÆГ :  Автор  зыдгæнæджы  куыд  хоны ?

АХУЫРДЗАУ :    Автор  зæгъы :           Алчи   зыдгæнæджы 

                                                                Бирæгъ  фæхоны .

                                                                Бирæгъ зыд  кæй  кæны ,-

                                                                Чидæрид  зоны …

АХУЫРГÆНÆГ :  Йе  нæфсисæй  адæмæн  цы  кæны ?   Цы  йыл  æрцыд ?

АХУЫРДЗАУ :                                        Раджы  та  иу  бирæгъ

                                                                Нард  хæдмæл  хордта ,

                                                                Афтæмæй  адæмæн

                                                                Тугуарæн  кодта .

                                                                

                                                                Диссаг æвналынмæ .-

                                                                Цас ын  æнтысти  !

                                                                Уалынмæ  уæны  стæг

                                                                Хурхы  нынныхсти .

 

                                                                Атылди , адаргъ  и ,

                                                                Нал  уыд  йæ  сæрæн …

                                                                Амонд  йæ  хъахъхъæнæг

                                                                Ахæм  æвзæрæн !

 

АХУЫРГÆНÆГ :   Кæмæй  агуры  æххуыс  бирæгъ ?

 

АХУЫРДЗАУ :                                        Хърихъупп  хæстæджыты

                                                                Донбылтыл  зилы …

                                                                Бирæгъ  йæ  цыппæртæ

                                                                Хърихъупмæ  тилы .

АХУЫРГÆНÆГ :  Хърихъупы  хъуыдытæ .

АХУЫРДЗАУ :                                        - Ай  та  цы  диссаг  у ? –

                                                                  Рагæй – æрæгмæ

                                                                  Никуы мæм  бабæллыд 

                                                                  Бирæгъ  хæстæгмæ …

                                                                  Хърихъупп  фæзæрдæхæлд ,

                                                                  Абадт  йæ  цуры :

                                                                  - Цæй – ма  ,  цы  мæ  кæныс ? –

                                                                  Сырд  ма  кæм дзуры !

АХУЫРГÆНÆГ :  Хърихъупп  куыд  ирвæзын  кæны  бирæгъы ?

АХУЫРДЗАУ :                                          Иу  цæст  ма  фезмæлыд

                                                                  Иннæ  ныдздзагъыр …

                                                                  Хърихъупп  цæстæнгасыл

                                                                  Рагæй  уыд  ахуыр,-

 

                                                                  Бирæгъы  хъæлæсы

                                                                  Фатау  фæцавта

                                                                  Даргъ  бырынкъ , афтæмæй

                                                                  Оны  стæг  сдавта .

 

АХУЫРГÆНÆГ :  Бирæгъ  фервæзт , хърихъупп  йæхи  куыд  дары ?

 

АХУЫРДЗАУ :                                         Бирæгъ  æсулæфыд …

                                                                 Фервæзт  нæ  рынчын ! …

                                                                 Хърихъупп  æм  бадзырдта :

                                                                 - Цæй – ма  мæ  мызд  мын !

 

АХУЫРГÆНÆГ :  Раздæры  рынчын  цавæр  дзуапп  дæтты ?

АХУЫРДЗАУ :                                          Сырд  дын  фæхъæр  ласта :

                                                                  - Гъæ , дзæгъæлхæтæг !

                                                                  Гас  мын  кæй  баззадтæ

                                                                  Абон  дæхæдæг .

 

                                                                  Бузныг  цæуылнæ  дæ,

                                                                  Гайтма  мæ  дзыхæй

                                                                  Де взæр  лæгун  къоппа

                                                                  Райстай  дзæбæхæй ?!

 

                                                                  Барст  дын уæд  ацы  хатт

                                                                  Ацы  тыхтона !

                                                                  Искуы  ма  фембæлæм

                                                                  Додой  дæ  къона !

 

АХУЫРГÆНÆГ :   Бирæгъæй  ,  хърихъуппæй  уæздандæр ,  уæзбындæр  ,  растдæр ,  æгъдауджындæр  чи  у  ?

АХУЫРДЗАУ  :   Нæдæр  бирæгъ  ,  нæдæр  хърихъупп .   Адон  дыууæйæ  дæр  сты  æнæуæздандзинады  хицæутта .  Бирæгъ  у  зыдгæнаг ,  йæ  гуыбыны фæдыл  цæуы ,  бузныг  дзурын   та  æппындæр  нæ  зоны .  Кæны хæлоф.

       Хърихъупп  та у  æнæсæр  .  Мæлæтæй  кæйдæр фервæзын кодта  æмæ  дзы  æвиппайды  куры  мызд .  Уый  дæр  зыдгæнаг  у  ,  уымæн  æмæ  йæ  хоздзинадæн  агуры  мызд .

АХУЫРГÆНÆГ :  Адæймаг  хъуамæ  йæ  алыварс  циндзинад  хæсса  ,  æвгъау  æй  ма  кæна . « Уæвгæ  ,  куыд  хорз æмæ  куыд  æнцон  у  искæмæн  мисхалы  бæрц  циндзинад  хæссын , фæлæ  йæ  ,  хъыгагæн  ,  цæст  куыд  нæ  фæуарзы  арæх .» - дзырдта  ирон  фыссæг  Гаглойты  Владимир .

        Абон  урочы  дæргъы   басняйы кой  кæнæм  .   Цы  у  басня ,  ууыл  æрдзурæм .   Куыд  бамбæрстат  ,  афтæмæй  басня  дæр у литературон  термин .

        Къоста  цы  æмдзæвгæ  ныффыста  ,  уым  кæуыл  дзуры ?

АХУЫРДЗАУ :  Мах  бамбæрстам  уый  ,  æмæ  поэт  сырдтыл дзургæйæ  дзырдта  махыл ,  адæмыл .

АХУЫРГÆНÆГ :  Ахæм  ныхас  хоном фæсномыг ныхас . 

      Фæсномыгæй  уацмысы  мидис  æвдыст  кæм  фæцæуы  ,  сырдты  миниуджытыл  дзургæйæ  адæмы  кæм равдисынц  ,   ахæм  уацмыс  хонæм  басня .  Басня  вæййы  стыр  зондхæссæг .

Ацы  басня  нын  цы  амоны ?

АХУЫРДЗАУ :  Зыд  ма  кæн  ,  бузныг  дзурын  зон , дæ  хорзæн  мызд  ма  агур, ахæм  зонд  нын  амоны  Къоста .

АХУЫРГÆНÆГ :  Бирæгъ , мæгуыр , йæхицæй  тыхджындæр  æмæ  хуыздæр  никæй  æнхъæлы . Уый  у тынг  тæссаг  низæй  рынчын . Коцойты  Арсен  уыцы  низы  тыххæй  афтæ  загъта : « Царды  бирæ  хорз  амæлттæ  ис ,  æмæ  сæ  зонын  хъæуы …   Фæлмæн  ныхасæй  цы  бакæнай , уый  тызмæгæй  нæ  сараздзынæ .   « Æз  дæн »  у  æгъатыр  низ ,  æмæ  дзы  уæхи  бахизут …»

 

Иу  хатт  ма  мын  зæгъут , басняйы  цы  бæллæхтæ  æрцыдысты ,  уыдон  цæй  фæдыл  æрцыдысты ?

АХУЫРДЗАУ :  Ацы  бæллæхтæ  æрцыдысты  зыд  æмæ  кæрæфы тыххæй , рогсæр æмæ « æз  дæн » низы ахосæй .

АХУЫРГÆНÆГ :  Адæймагмæ  , хъыгагæн , ис  бирæ  хъæндзинæдтæ .  Зын  у адæймагæн  йæхиимæ  тохы  бацæуын ,  фæлæ  хъæуы .  Куы  нæ  тох  кæна  адæймæг  ,   басняйы  аккаг  суыдзæн .  Махæй  та  никæй  фæнды

 « бирæгъ»  æмæ  « хърихъупп »  уæвын . 

          Бадарын  нæ  хъæуы  нæ  зæрдыл  зындгонд  ирон  фыссæг  Мамсыраты  Дæбейы  ныхæстæ  : « Адæймаг  йæхицæн  цы  нæ  фыдбылыз  ары , ахæм  нæй .  Уыцы  фыдбылызты  сæйрагдæр  сты :  искæмæ  хæлæг  кæнын  æмæ  хæлоф  кæны

Общая информация

  • 1086
  • 11.02.2015
Номер материала: 381673

Похожие материалы

Получите наградные документы сразу с 38 конкурсов за один орг.взнос: Подробнее ->>