Биология 9 сынып Тақырыбы: Анаэробты және аэробты тыныс алу (Бұл тақырыпта түсіндірме, сұрақ-жауап, дидактикалық, логикалық, тест тапсырмалары жинақталып берілген)

Биология 9 сынып

Тақырыбы: Аэробты, анаэробты тынысалу үдерістерімен байланысты бұлшық еттердің қажуы. Аэробты және анаэробты тынысалуға физикалық жүктемелердің әсері.

Аэробты және анаэробты тыныс алу процестері бұлшық еттердегі энергия өндірудің негізгі жолдары болып табылады және физикалық жүктемелер кезінде олардың әрқайсысы ерекше рөл атқарады.

Аэробты және анаэробты тыныс алу үдерістерінің сипаттамасы

1. Аэробты тыныс алу:
   • Аэробты тыныс алу барысында энергия оттегінің көмегімен бөлініп, глюкоза мен майлар толығымен ыдырайды. Бұл үдеріс кезінде көп мөлшерде энергия (АТФ) бөлініп, көмірқышқыл газы мен су пайда болады.
   • Ол ұзақ мерзімді, төмен және орташа қарқындылықтағы жүктемелерде (жүгіру, велосипед тебу) белсенді болады, өйткені ол бұлшық еттерге қажетті энергияны тиімді қамтамасыз етеді.
2. Анаэробты тыныс алу:
   • Анаэробты тыныс алу – оттегісіз жүретін энергия өндіру үдерісі. Бұл үдерісте глюкоза толық ыдырамайды, нәтижесінде аз мөлшерде энергия бөлінеді, ал жанама өнім ретінде сүт қышқылы түзіледі.
   • Ол қысқа мерзімді, қарқынды жүктемелерде (мысалы, спринт, ауыр салмақ көтеру) іске қосылады, өйткені мұндай жағдайларда оттегінің қажеттілігі жоғарылап, аэробты тыныс алу жылдам энергия бере алмайды.

Бұлшық еттің қажуы және оның себептері

Қысқа мерзімді, жоғары қарқынды жүктемелерде, бұлшық еттер анаэробты тыныс алу арқылы жылдам энергия алады, бірақ бұл кезде сүт қышқылы жинала бастайды. Жиналған сүт қышқылы бұлшық еттің қажуын туғызады және ауырсыну тудырады. Бұл жағдай ұзақ уақытқа созылса, бұлшық еттерде қалыпты функцияларын орындау 

Биология 8 сынып

Тақырыбы:Дәрумендер – олардың сипаттамасы және жіктеу

Дәрумендер адам денсаулығы үшін маңызды органикалық қосылыстар. Олар денедегі көптеген биохимиялық үдерістерді реттейді. Дәрумендер майда және суда еритін болып бөлінеді. Әр дәруменнің өзіндік маңыздылығы, тағамдарда кездесетін орны, және жетіспегенде тудыратын аурулары бар.

1. С дәрумені (Аскорбин қышқылы)

• Маңыздылығы: Антиоксидант, иммундық жүйені нығайтады, коллагеннің түзілуіне қатысады, темірдің сіңірілуін жақсартады.
• Тағамдарда кездесетін жері: Цитрус жемістері (апельсин, лимон), қызанақ, бұрыш, киви, брокколи.
• Жетіспесе тудыратын аурулар: Сауықпайтын жаралар, цинга, иммунитеттің төмендеуі.
• Еру қабілеті: Суда ериді.

2. РР дәрумені (Ниацин, В3 дәрумені)

• Маңыздылығы: Метаболизм үдерістерінде маңызды рөл атқарады, жүйке жүйесін қалыпта ұстайды.
• Тағамдарда кездесетін жері: Ет, балық, тауық еті, бұршақ дақылдары, жержаңғақ, астық.
• Жетіспесе тудыратын аурулар: Пеллагра (терінің қабыршақтануы, ас қорыту жүйесінің бұзылуы, жүйке бұзылысы).
• Еру қабілеті: Суда ериді.

3. В1 дәрумені (Тиамин)

• Маңыздылығы: Нерв жүйесін қорғап, көмірсулардың дұрыс метаболизміне қатысады.
• Тағамдарда кездесетін жері: Бұршақ, бидай өнімі, ет, жаңғақтар.
• Жетіспесе тудыратын аурулар: Берибери (жүйке және бұлшық ет ауруы), жүрек бұзылыстары.
• Еру қабілеті: Суда ериді.

4. В2 дәрумені (Рибофлавин)

• Маңыздылығы: Көз, тері және шырышты қабаттарды қорғау, энергия өндіруге қатысу.
• Тағамдарда кездесетін жері: Жұмыртқа, бауыр, сүт өнімдері, жасыл көкөністер.

Биология 8 сынып

Тақырыбы: Ағзаның ішкі ортасы. (қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы) және оның ағза тұрақтылығын ұстаудағы маңызы. Лимфа жүйесі. 

Ағзаның ішкі ортасы — тіршілік әрекеттерін қамтамасыз ететін қан, лимфа және ұлпа сұйықтығы секілді негізгі құрамдас бөліктерден тұратын орта. Бұл сұйықтықтар ағза жасушалары мен тіндеріне қажетті заттарды жеткізіп, зат алмасу қалдықтарын шығарып, тұрақты гомеостазды сақтауда маңызды рөл атқарады.

1. Ағзаның ішкі ортасының құрамдас бөліктері: қан, лимфа, ұлпа сұйықтығы

• Қан: Ағзада оттегі мен қоректік заттарды тасымалдайтын негізгі сұйықтық. Қан артериялар, капиллярлар, және веналар арқылы бүкіл денеге таралып, жасушаларға қажетті заттарды жеткізеді және метаболизм қалдықтарын шығарады. Қан құрамында плазма, эритроциттер (қызыл қан жасушалары), лейкоциттер (ақ қан жасушалары) және тромбоциттер бар. Плазма арқылы электролиттер, гормондар және басқа заттар тасымалданады.
• Лимфа: Ұлпа сұйықтығынан пайда болатын түссіз сұйықтық. Лимфа лимфа жүйесі арқылы айналып, ағзадағы сұйықтықтың тепе-теңдігін қамтамасыз етеді, токсиндер мен бөгде заттарды шығарып, иммундық қорғанысты күшейтеді. Лимфа түйіндерінде лимфа сүзгіден өтеді, бұл жерде зиянды микроорганизмдер мен бөгде бөлшектер лимфоциттер арқылы жойылады.
• Ұлпа сұйықтығы: Жасушалар арасындағы кеңістікте орналасқан сұйықтық. Ұлпа сұйықтығы жасушаларға оттегі мен қоректік заттарды жеткізіп, метаболизм қалдықтарын кері қабылдайды. Ол қан капиллярларынан сүзіліп шығады және лимфа жүйесіне айналады. Бұл сұйықтық жасушаларға қолайлы қоршаған орта жасап, олардың өміршеңдігін қолдайды.

2. Ішкі ортаның ағза тұрақтылығын ұстаудағы маңызы

Ағзаның ішкі ортасы гомеостаздың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Гомеостаз — ағзаның ішкі ортасының (температура, рН деңгейі, электролиттер, қан қысымы) тұрақты сақталуы. Бұл тұрақтылық:

Тыныс алу, ас қорыту, шығару және қан айналым процестерінің дұрыс жүруін