Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Воспитательная работа / Другие методич. материалы / Материал для уроков КНРС(Я) на тему "Сахалыы ааттаныахха"

Материал для уроков КНРС(Я) на тему "Сахалыы ааттаныахха"


  • Воспитательная работа

Поделитесь материалом с коллегами:

Алтан орто оскуолта

«Оҕо личность быһыытынан сайдарыгар норуот педагогикатын суолтатын үрдэтии» төрөппүттэр конференциялара















«Ɵбүгэ үгэһин утумнаан - Сахалыы ааттаныахха»



Толордо: Айталина Федоровна Тихонова













Алтан

2016

«Ɵбүгэ үгэһин утумнаан - Сахалыы ааттаныахха»

Айталина Федоровна Тихонова



Сыал: Сахалыы төрүт ааттанааҺыны тарҕатыы.

Соруктар:

  • Сахалыы аат историятын үөрэтии;

  • Сахалыы ааттар суолталарын билсиҺии.

Олохпут сайда турар кэмигэр оҕону киһилии сиэрдээх- майгылаах гына иитэр уустугуран иһэр. Омук- омук бэйэтэ туспа үгэстэрдээх, үтүө сиэрдээх, ол иһигэр ааты иҥэрии.

Киһи аата кини инники дьылҕатыгар сабыдыаллаах” диэн этэллэрэ сөптөөх. Ол иһин саҥа төрөөбүт оҕоҕо аат биэрэргэ төрөппүттэрэ, кини чугас дьоно улахан суолта биэрэллэр. Уһун-киэҥ толкуй кэнниттэн биирдэ оҕоҕо аатын иҥэрэллэр.

Сахалыы ааттаныахха” диэн кэпсэтии, санаа атастаһыыта хаһыатынан, араадьыйанан уонна күөх экранынан өрүү ыытыллар. Сахалыы аата суох киһини атын омуктар бэйэтэ культурата суох диэн көрөллөрө баар суол. Оҕону өбүгэ үгэһинэн иитии кини сахалыы аатыттан саҕаланар. Кини бэйэтин аатыттан, сахабын диэн билэн, аатын суолтатын өйдөөн, бэйэтин личноһын ол аакка сөп түбэһэригэр дьулуһан улаатар.

Сахалыы аат үөскээҺинин историятыттан кылгастык билиһиннэрдэххэ.

1 этап «Христианствоны ылыныы иннинээҕи»:

  • Саҥа төрөөбүт оҕоҕо дьиэҕэ бастакы киирбит киҺи аатын биэрэллэрэ. Бу үгэс Яков Иоганн Линденау «Описание народов Сибири (первая половина XVIII века)» үлэтигэр суруллубут. Багдарыын Сүлбэ бу үгэһи былыр сахалар аҕа ууһунан олорор кэмнэригэр, бары бэйэ бэйэлэригэр аймахтыы, хаан уруулуу буоланнар тутуһаллар этэ диэн быһаарар.

  • АбааҺыттан харыстаан оҕо турбат ыаллларыгар соруйан куҺаҕан ааты биэрии тэнийбит: Буос Оҕо, Ыт сааҕа, Саах От, Кутуйах, Күтэр.

  • Кыыл, көтөр, үүнээйи аатынан ааттааһын. Аҕа уус төрүтүнэн хайа эмэ кыылы ааҕыналлара. Ол курдук киэҥник тарҕаммыт Ыт кыыһа диэн эр киһи аата биллэр. Ону таһынан киһи дьүһүнэ, эбэтэр майгыта, тутара-хаптара хайа эмэ кыылга майгыннырынан эмиэ ааттыыллара.

  • Уолу кыра эрдэҕинэ туох эрэ бэйэтин уратытын таба көрөн ааттыахтарын сөбө.

  • Уол ситэн, эр киһи буоларыгар эмиэ аат биэрэллэрэ, эбэтэр урукку аатыгар эбии аат холбоноро. Оттон социальнай өттүнэн тугу эмэ ситистэҕинэ, холобура баһылык дуу туох дуу буоллаҕына, үксүн орто сааһыгар бэйэтэ аат талыныан сөбө

2 этап «Христианскай»

Сахалар православие ылыахтарыттан ыла сурукка киирэр (официальнай) ааттара Арассыыйа империятыгар туттуллар христианскай ааттар буолбуттара. Ол эрэн киһи олоххо туттуллар аата сахалыы да буолуон сөбө. Сыыйа киирии ааттар баһыйан билиҥҥи кэмҥэ сахалар үгүстэрэ «нууччалыы» ааттаахтар.

3 этап «Саҥа кэмнээҕи»

Улуу Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин кэнниттэн 1917 сыллаахтан араас омук уонна былыргы дьиҥ нууччалыы ааттар, ону таҺынан төрөппүт бэйэтэ айбыт ааттара олоххо киирбиттэрэ:

  • Альберт, Изабелла, Марат, Тимур;

  • Авангард, Агит, Мир, Идея;

  • Революция, Электрон; Владлен, Вилора;

  • Ярослав, Владислав, Людмила.

Революция кэнниттэн саха бастыҥ дьоно оҕолорун сахалыы аттаан киирэн барбыттара. Холобур, Былатыан Ойуунускай кыргыттарын Саргылаана уонна Сардаана диэн ааттаабыта. Биллэр саха тылын сөргүтээччи, патриот Алтан Сарын – Гаврил Васильевич Баишев сахалыы аат бырайыагын оҥорбута. «Кыым» хаҺыакка 1928 сыллаахха бэчээттэммит.

«Баhылай уола Алтан Сарын» бу манна «Баhылай»- аҕатын аата(отчество), «Алтан» - бэйэн аатын, «Сарын» - араспаанньа. Ити курдук кини уолун аата бу курдук буолар: Алтан уола Күн Сарын.

Онтон дойдуну Сталин диктатурата баһылаабыта. Бастыҥ дьоннорбутун националистар уонна дьоппуон үспүйүөннэрэ диэн хаайталаабыттара. Дьон националист буолумаары, кутталларыттан оҕолорун сахалыы ааттаабат буолан хаалбыттара.





Билиҥҥи кэмҥэ сахалыы ааттанааһын үгэстэрэ.

Билиҥҥи сахалыы ааттар уус-уран айымньылар геройдарын, сирдэр, үүнээйилэр ааттарыттан уо. д. а. таһаарыллаллар. Холобур, номохтор геройдарын ааттара — Эллэй, Манчаары, Туйаарыма (Туйаара), Ньургун, Күннэй — киэҥник тарҕаммыттар.

Билиҥҥи сахалыы ааттар үксүн санааҕа үчүгэй эттиктэр ааттарыттан таһаарыллаллар. Ону таhынан сахалар ааты оҕо төрөөбүт күнүнэн-дьылынан көрөн эмиэ биэрэллэр. Аныгы кэмҥэ аат талар кинигэлэр киэҥ эйгэҕэ тарҕаннылар: «Айыы ааттара» Тэрис, Дабыл, «Аатта тал» Багдарыын Сүлбэ.

Сахалыы ааты таба суруйуу.

1970-80-сс сылларга уҺун аҺаҕас дорҕоонноох ааты биир буукубалаах суруйаллар этэ. 1990-с сыллартан СССР эстиэҕиттэн ыла, Саха Ɵрөспүүбүлүкэтэ буолуохпутуттан ыла, сахалыы ааты таба суруйуу олоххо киирбитэ: уҺун аҺаҕас дорҕоонноох ааты сөпкө икки буукубанан уонна сахалыы һ,ө,ҕ,ү,ҥ буукубаларынан суруйар буолбуттара:

Холобур: Айал- Айаал, Туяра – Туйаара, Кюннэй – Күннэй.

Сахалыы ааттар тарҕаныылара.

70-с - 80-с сылларга киэҥник тарҕаммыт сахалыы аатар. Уолаттарга: Ньургун, Айаал, Айтал, Айсен, Дьулустан, Мичил. Кыргыттарга: Айталина, Сардана, Саргылана, Нюргуяна, Туяра.

Саҥа ааттар:

  • Кэскилээнэ, Аайа, Саскылана, Сайнаара, Айгылаан, Айуран,

  • Куонаан, Кэскил, Сахаяр, Тиит, Толбон, Харысхал, Харысхан, Эрэлик.



Түмүк тыл

Ил Түмэн депутаттара “Оҕо төрөөтөҕүнэ государственнай регистрациялааһыҥҥа сахалыы национальнай абыычайга сөп түбэһиннэрэн оҕоҕо араспаанньаны уонна аҕа аатын иҥэрии туһунан” диэн Саха Өрөспүүбүлүкэтин сокуонун ылбыттара. 2012 сыллаахха ыам ыйын 4 күнүгэр ити сокуон туһунан өрөспүүбүлүкэ Президенин Егор Борисов 1399 №-дээх Ыйааҕа тахсыбыта.

Бу сокуон 3 ыстатыйатыгар этиллэринэн, билигин төрөппүттэр баҕаларынан оҕо араспаанньатын оннугар аҕа ууһун аата-суола ыйыллыан эмиэ сөптөөх. “Аҕа ууһа” диэн өйдөбүлгэ кинилэр ааттара-суоллара эбэтэр олорбут сирдэрин-уоттарын ааттара киириэн сөптөөх. Маны таһынан сахалыы абыычайынан оҕо аҕатын аатыгар “уола” уонна  “кыыһа” диэн эбэн биэриэхтэрин сөп.

Төрөөбүт тыла суох омук суох” өйдөбүлгэ олоҕуран, өбүгэ үгэһигэр сүгүрүйүү, киэн туттуу, саха омуга буоларбытын кэрэһэлиир - бу биһиги Сахалыы ааппыт буолар.


Сыһыарыы

Айаал

Айааччы, үчүгэйи оҥорооччу

2

Айаана

Айааччы, үчүгэйи оҥорооччу

3

Айан

Айан диэнтэн, үтүө суолу тутуһааччы

4

Айантай

Айан диэнтэн

5

Айастаан

Ай диэнтэн, үтүөнү оҥорооччу

6

Айсиэн

Айыы сиэнэ

7

Айтал

Кэрэни, талбаны айааччы

8

Айталыына

Ый курдук ыраас, кэрэ

9

Айхал

Айыы кэл диэнтэн, таҥараттан төрүттээх

10

Айхаана

Айыы кэл диэнтэн, таҥараттан төрүттээх

11

Айыына

Ай диэнтэн, үтүөнү-кэрэни оҥорооччу

12

Алаас

Алаас диэнтэн, саха олоҕун төрүттээччи

13

Албан

Үтүө ааттаах-сурахтаах

14

Алгыс

Үтүө тыллаах-өстөөх

15

Алгыстаана

Үтүө тыллаах-өстөөх

16

Аман

Чэгиэн, чэбдик

17

Амаана

Чэгиэн, чэбдик

18

Арчын

Ыраастааччы, быыһааччы-абырааччы

19

Арчыына

Ыраастааччы, быыһааччы-абырааччы

20

Арылхан

Ыраас, чаҕылхай

21

Аталамы

Ат уола диэнтэн, Дьөһөгөйтөн төрүттээх

22

Байаана

Элбэх уйгуну-быйаҥы илдьэ сылдьааччы

23

Байан

Элбэх уйгуну-быйаҥы илдьэ сылдьааччы

24

Байанай

Байанайтан төрүттээх

25

Байдам

Баайы-дуолу бас билээччи

26

Барахсаана

Тапталлаах, харыстабыллаах

27

Барахсан

Тапталлаах, харыстабыллаах

28

Барылан

Баайы-дуолу бас билээччи

29

Боотур

Көмүскээччи, араҥаччылааччы

30

Быйаҥ

Уйгуну оҥорооччу

31

Быйаман

Уйгуну оҥорооччу

32

Бэргэн

Табыгас ытааччы

33

Дабаан

Үрдүккэ дьулуһааччы

34

Дайаана

Кынаттаах курдук чэпчэки, сэргэх

35

Дайан

Кынаттаах курдук чэпчэки, сэргэх

36

Далаана

Далан диэнтэн: киэҥ-холку майгылаах

37

Далан

Киэҥ-холку майгылаах

38

Далбар

Элбэх астаах-үөллээх

39

Далбара

Элбэх астаах-үөллээх

40

Далбарай

Күөрэгэй курдук кэрэ

41

Дархан

Ытыктабыллаах, дьоһуннаах

42

Добун

Ыарахантан толлубат

43

Дойду

Сирдээх-уоттаах төрүт киһи

44

Дойдууна

Сирдээх-уоттаах төрүт киһи

45

Долун

Кыайыылаах-хотуулаах

46

Долгууна

Сымнаҕас-эйэҕэс майгылаах

47

Дэлэгэй

Холку майгыннаах

48

Дэлэм

Баайдаах-дуоллаах

49

Дыгын

Үтүө төрүттээх

50

Дьулус

Ылыммыт дьыалатын толорооччу

51

Дьулустаан

Ылыммыт дьыалатын толорооччу

52

Дьулусхан

Инникини оһорооччу

53

Дьулуур

Моһоллортон иҥнибэт

54

Дьурустаан

Үрдүк, көнө уҥуохтаах

55

Кудай

Таҥараттан төрүттээх

56

Кудук

Уйгуну-быйаҥы биэрээччи

57

Кунай

Ыйаҥ төрдө

58

Кустук

Кустук курдук чаҕылхай

59

Кустуктаана

Кустук курдук чаҕылхай

60

Күбэйэ

Дьиэ-кэргэн төрдө буолааччы

61

Күндүл

Сырдык, чаҕылхай

62

Күндүмэн

Сырдык, чаҕылхай

63

Күндүүнэ

Үчүгэй, кэрэ

64

Күннэй

Күн курдук ыраас, кэрэ

65

Күөрэгэй

Күөрэгэй курдук истиҥ, тапталлаах

66

Кыталыына

Кыталык курдук кэрэ

67

Кэнчээри

Кэскиллээх

68

Кэрэмэн

Үчүгэй, тапталлаах

69

Кэрэчээнэ

Үчүгэй, тапталлаах

70

Кэскил

Сайдар, үүнэр кыахтаах

71

Кэскилээнэ

Сайдар, үүнэр кыахтаах

72

Мичил

Үөрүү-көтүү аргыстаах

73

Мичийэ

Үөрүү-көтүү аргыстаах

74

Мичилээнэ

Үөрүү-көтүү аргыстаах

75

Мургун

Бастыҥ, инники сылдьааччы

76

Мүлдьү

Моһолу туорааччы

77

Нарыйа

Эйэҕэс, сымнаҕас, истиҥ

78

Намыына

Эйэҕэс, амарах

79

Ньургуйаана

Нарын, ыраас

80

Ньургун

Бастыҥ, чулуу

81

Ньургустаан

Ыараханнартан толлубат

82

Ньургустаана

Нарын, ыраас

83

Ньургуһун

Ньургуһун курдук кэрэ

84

Ньургууна

Ньургуһун курдук кэрэ

85

Одун

Таҥараттан төрүттээх

86

Өктөм

Чэгиэн-доруобай

87

Өнөр

Үүнэр-сайдар

88

Өркөн

Айыылартан бэлиэлээх

89

Сааскыйа

Саас курдук чэбдик

90

Саарын

Бэйэтигэр эрэнэр

91

Сайаана

Сайдар, үүнэр кэскиллээх

92

Сайдам

Сайдыыны ылааччы

93

Сайдыына

Үтүө сабыдыаллаах

94

Саймыына

Үтүө сабыдыаллаах

95

Сайыына

Сайыны аҕалааччы

96

Самаана

Саас курдук чэбдик

97

Санаайа

Үчүгэй ыралаах

98

Сандар

Ыраас, чэбдик

99

Сандаара

Ыраас, чэбдик

100

Сандал

Ыраас, чэбдик

101

Сандаман

Ыраас, чэбдик

102

Саргылаана

Дьолу-соргуну аҕалааччы

103

Саргын

Дьолу-соргуну аҕалааччы

104

Сардаана

Сардаана курдук кэрэ

105

Сарыада

Сарыал курдук сырдык

106

Сахаайа

Таҥараттан төрүттээх

107

Сулус

Сулус курдук сытыы, чаҕылхай

108

Сулустаана

Сулус курдук сытыы, чаҕылхай

109

Сүргэн

Күүстээх санаалаах

110

Сырал

Сылаас, эйэҕэс

111

Сырама

Сылаас, эйэҕэс

112

Сэргэ

Төрүт буолааччы

113

Сэргэх

Өйдөөх-санаалаах

114

Тайбыыр

Үтүө санааны биэрээччи

115

Талба

Үтүө, бастыҥ

116

Талбаана

Үтүө, бастыҥ

117

Талбан

Үтүө, бастыҥ

118

Талыман

Үтүө, бастыҥ

119

Таман

Үчүгэй дьүһүннээх

120

Толбон

Сырдык, чаҕылхай

121

Толлуман

Ыарахантан толлубат

122

Туйаара

Күөрэгэй курдук кэрэ

123

Туйаарыма

Нарын кэрэ

124

Туйгун

Бастыҥ, чулуу

125

Туйгууна

Бастыҥ, чулуу

126

Туймаада

Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй

127

Туллуктаана

Туллук курдук кэрэ

128

Тулуй

Ыарахантан толлубат

129

Тулуйхан

Ыарахантан толлубат

130

Туналыына

Сырдык, ыраас

131

Тупсун

Үчүгэй, кэрэ

132

Тупсууна

Үчүгэй, кэрэ

133

Тургун

Ыарахаттары кыайааччы

134

Тускун

Үтүөнү оҥорооччу

135

Тускууна

Үтүөнү оҥорооччу

136

Түмэн

Холбуур, түмэр

137

Уйгун

Баайдаах-дуоллаах

138

Уйгууна

Баайдаах-дуоллаах

139

Умсуура

Үчүгэй ыралаах

140

Уран

Сатабыллаах

141

Ураана

Сатабыллаах

142

Урсун

Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй

143

Урсууна

Киэҥ-куоҥ, дэлэгэй

144

Уххан

Дьулуурдаах, көхтөөх

145

Хаачылаана

Үтүөнү-кэрэни оҥорооччу

146

Харыстаана

Көмүскэллээх

147

Харысхан

Көмүскэллээх

148

Хомус

Абылаҥнаах-тардылыктаах

149

Хоһуун

Кыайыылаах-хотуулаах

150

Хотой

Хотой курдук кыахтаах

151

Хотууна

Баайы-дуолу бас билээччи

152

Чэлгийээнэ

Үүнэр-төлөһүйэр

153

Чөмчүүнэ

Чөмчүүк курдук кэрэ

154

Чэмэлиинэ

Ыраас, чэгиэн

155

Эллэй

Или төрүттээччи

156

Эркин

Тирэх буолааччы

157

Эрчим

Күүстээх-уохтаах

158

Эрэл

Үтүөнү аҕалар кыахтаах

159

Эрсан

Эр санаалаах

160

Эрхаан

Эр киһилии кытаанах майгылаах, үтүө санаалаах






Автор
Дата добавления 14.11.2016
Раздел Воспитательная работа
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров98
Номер материала ДБ-349232
Получить свидетельство о публикации

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх