Открытый урок по карачаевскому языку "Традиции народа"
Инфоурок Родной язык КонспектыОткрытый урок по карачаевскому языку "Традиции народа"

Открытый урок по карачаевскому языку "Традиции народа"

Скачать материал

Дерсни темасы:

«Узакъ эсенг ана тилингден, сый табмазса сен миллетингден»

 

Дерсни мураты:

Сабийлени тил байлыкъларын ёсдюрюу, ана тилге сюймекликлерин терен этиу; адеб, намыс, адет джорукъланы джашауда тюз хайырландырыргъа юретиу.

 

Дерсге керек затла: плакатла:

                                    2008- Ана тиллени джылы;

                                    2008- Юйдегини джылы.

                                    2007- Орус тилни джылы.

 ТСО: компьютер, видеопроектор, магнитофон;

Аудиоматериалла: эски къарачай макъам;

Видеоматериалла:  Къартланы адеб, адет, намысны юсюнден хапарлара.

 

Дерсни эпиграфы:

                        

 Ана тилим – тауларымы къадау ташы,

Намысымы, насыбымы сыйлы башы.

Ана тилим – джюрегими булбул джыры,

Миллетими нюр чырагъы, сыйы, сыры…

                                         Мамчуланы Дина.

 

                       Любой язык по-своему велик,

                        Бесценное наследство вековое.

                        Так берегите свой родной язык –

                         Как самое на свете дорогое…

                                                                                                  Расул Гамзатов.

 

 

 

 Дерсни барыуу – соруу, ушакъ халда.

I.                  Сабийлени дерсге хазырлыкъларын тинтиу.

 

II.                Дерсни темасы бла муратын ачыкълау, этиллик ишни магъанасын ангылатыу.

 

III.           Устазны ушагъы.

 

- Багъалы сабийле! Биз барыбызда билгенден 2007-чи джыл Россия Федерацияны Президенти В.В. Путинни указы бла орус тиллени Джылына аталгъан эди. Ол джыл бек мийик дараджада, джылы халда етдю. Сиз барыгъыз да анда кесигизни юлюшюгюзню къошхансыз, ечле алгъансыз.

    Бусагъатда мен сизге Боташланы Танзиляны назмусундан бир юзюкню окъургъа излейме. Мен ол назмуну экинчи  багъалы тилибизде окъуюм. Бу эки тил бир-бири бла байланыб келгени себебли.

                   

 

Считаю чудом, данным мне судьбой,

А тот язык, он есть язык - бескрайний океан,

Что сотни рек вбирает и питает,

Он русским языком от века зван.

И где-то на окраине приник

Как камушек, седой волной отмытый,

Родной мой, карачаевский язык. 

 

   Сабийле, къангагъа бир къарагъыз. Бу джыл, 2008 джыл, бизни республикабызны Президентини Указы бла Ана тиллени джылыды. Ана тилим – деу къалам деб айтабыз биз. Ана тилни юсюнден Семенланы Исмаилны айтхан сезлерин эсигизге салайым. 

 

Тил дегенинг адам джанны башха джандан

Сыйлы этген,

Тил деген хар инсанны, билим бериб,

Алгъа элтген.

Тили болгъан бу дунияны патчахыды,

Терюндеди.

Болмагъан а, баш баулуду, хайуанны

Кеминдеди.

 

       Аны кибик бу джыл Россия  Федерацияны Президенти В. В. Пуинни указы бла Юйдегини джылыды. Аннга уллу магъананы береди бизни къралыбыз. Адамны джашауунда юйдеги уллу орун алады. Юдегиден башланады адамны адамлыгъы, ишленмеклиги, адебни, намысны адетни тута билгени.

 

аудиозапись:  Сюйюнчлени Азаматны адамлыкъны юсюнден сезлери.

 

          Эй, адамлыкъ! Дунияда сенден ашхы, сенден онглу не болур?

Кюнден джарыкъса, отдан иссисе, таудан мийиксе, тюзден кенгсе,

 тенгизден теренсе. Кючюнг, къудуретинг кёбдю!Сени къулачынг джетген джерде бюртюкден ханс, терек ёседи, адам адамгъа

къарнашлыкъ-эгечлик этеди.  Адамлыкъ, сенсе бизге рысхы, насыб!

 Джашауубузну магъанасы. Алтындан багъалы, фахмудан баш, джандан татлы – адамлыкъ! Адамны джазыууну иеси адамлыкъ!

Сен джер юсюнде хар инсанны арбазында, тёрюнде, кёкюрегинде бол! Сенсиз бир кюнню да болмайыкъ!

                                                                               Сюйюнчланы Азамат.

 

                                                                                  

 

 Бу эки тил бир- бири бла байланыб келедиле. Энди, сабийле , ол эки тилде билген назмуланы бир айтайыкъ.

 

 

 

На свете много стран больших

И много малых есть.

И для народностей любых

Язык свой – это честь.

Русский знают все ребята

В нашем горном крае.

Как прекрасен и велик

Русский, близкий всем язык.

Я на нем, как на родном

Разговаривать привык.

Любой язык по-своему велик,

Бесценное наследство вековое.

Так берегите свой родной язык,

Как самое на свете дорогое. 

 

Ана тилим – татлы тилли къонгурау

Къулагъымда татлы таууш этеди.

Менге ачыб бир аламат кенг джашау

Узакъ, узун кёб джоллагъа элтеди.

 

Считаю чудом, данным мне судьбой,

А тот язык, он есть язык - бескрайний океан,

Что сотни рек вбирает и питает,

Он русским языком от века зван.

И где-то на окраине приник

Как камушек, седой волной отмытый,

Родной мой, карачаевский язык.                     

Пусть незатейливый, но незабытый.

Ана тилим - тауларымы къадау ташы

Насыбымы, намысымы сыйлы башы.

Ана тилим - джюрегими булбул джыры

Миллетими нюр чырагъы, сыйы, сыры.

Как же может быть речь не родною

Если с ней я богаче стократ,-

Пушкин, Герцен, Некрасов со мною

На одном языке говорят.

Ана тил бла

Муратынга джетерсе,

Аны унутсанг

Сокъурана кетерсе.

Текут две речки в сердце не мелея,

Становятся единою рекой…

Забыв родной язык – 

Я онемею.

Утратив русский –

Стану я глухой.

 

 

Ёмюрюмю джарытхан кюнюм,

Джерге Джазны джайгъан – орус тил!

Тюзге дагъан болгъан, кёлге къанат салгъан

Ана тилиме – къанат тил.

Родной язык!

Он с детства мне знаком.

На нем впервые я сказала «Мама»

Родной язык!

Он дорог мне, он мой родной.

                                       

Ана тилим - миллетими джулдузу,  

Къарт да, джаш да джумушуна ыразы

О, ана тил, сен биринчи устазым,

Джюрегиме джазылады ауазынг.

   

    - Сау болугъуз, сабийле. Керемисиз, къаллай ариу, кескин сезле айтыладыла бу назмулада. Ма аллай бир да ариуду, байды бизни тилибиз. Биз кесибиз тилибизде селешмесек, тилибизни сюймесек, сакъламасакъ, есдюрмесек, башха миллетден бизге киши келиб тилигизни – тинигизни сакълагъыз, есдюрюгюз дерик тюлдю. Бусагъат джашаугъа кере къарачай тилибизни есюмю уруб алгъа бармай эсе да, артха да къалмайды.

 

IV.            Джангы дерс.

  

          Бюгюн дерсде къарачай миллет къайдан чыкъгъанбыз, тилибизни юсюнден, сыфатыбызны, кийимибизни, усталыгъыбызны эмда хантларыбызны юсюнден айтырыкъбыз.

    Къарачай миллет къайдан чыкъгъанды? Барыгъыз да билесиз аны. Алай а, къарачайны тарихини юсюнден кёб джазылгъанды. Ма аланы оюмлары:

«Къарачайлыла – тау татарлыладан, къара болгарладан, гунладан, къыпчакъладан, хазарладан, кърым татарладан д. а. к. башхаладан джаратылгъандыла» - дейдиле.

 

                         Болгардан тилинг,

                          Борбайынг алан,

                           Хазар тюрсюнюнг

                           Минги Тау ананг.

                                                         Гочияланы Софья.

 

    Мени акъылым бла ким къалай десе да, Къарачай бек уллу миллетни джонгурчхасыды. Уллу миллетден чартлаб, таш кюбюрге тюшюб, кишиге къатышмай, кеслери тиллерин, адеблерин, адетлерин таза сакълагъандыла. Бу затны юсюнден кёб зат табаргъа боллукъду.

                                

                                            

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                           

 

 

 

Биринчи тилни юсюнден сёлешейик.

Не билесиз аны юсюнден?

Сохта: Къарачай тил тюрк тиллени бирине саналады, илму айтханнга кёре 

            Алтай тиллени бир бутагъыды.

Устаз: Къарачай тилге эм джууукъ тилле къайсыладыла?

Сохта: Малкъар, къумукъ, ногъай, кърым татар, къазан татар тилледиле.

Устаз: Тюз айтасыз, къарачайлы бу тиллени бек дженгил ангылаб, сёлешиб

             тебрейди. Тюрк тилле, къарачай тил да ичинде болуб, тынч

              ангылашыннган тилледиле.

            

            

                    Бюгюнлюкде биз тилибизни багъалатыргъа, сюерге керекбиз. Алай а, бюгюннгю кюнюбюзде биз уялыр затла да бардыла. Ол затланы бири – тилибизни джарлы этгенибиз. Кесибизни сёлешгенибизге эс бёлюб тынгыласакъ, аз адам табылыр кирсиз, ата-бабаларыбыздан келген къарачай тилде сёлешген.

             

                Энди «телефон ушакъгъа» тынгылайыкъ да бир сагъыш этейик:

               «Мен а!»,- деб.

 

 

-

 Алло!

 

- Ой, не деенг?

- Къалайса?

- У меня все игиди. А ты как?

- Менде да все нормально.

- Бюгюн бизге келирмисе?

- Хорошо, барырма. У мамы сорурмада, барырма.

- Фатимачка, я вчера алай джыгъылгъанма, аягъымы бир бек ургъанма.

- А бусагъатда все нормально?

- Да все нормально, ол барысыда пустякладыла.

- Да выздоравливать эт!

- Сау бол, постараюсь.

- Ладно, сора, давай!

- Пока!

- Энди келигиз таза къарачай тилде селешиннгенгеда тынгылайыкъ.

 

1. «Узакъ эсенг ана тилингден,

       Сый табмазса сен миллетингден»

      

Бу сёзлени мен ангылагъаннга кёре, джаш тёлю амалсыз эсде тутаргъа

        керек болур.

2. «Эй, ана тилим! Эс бёл халкъынга.

       Джангыртыу чакъгъа джангыча къара.

       Тилин билмеген кесин билмейди,

        Кесин билмеген – хузумду – чола».

 

3. «Эй, ана тилим! Кете бараса,

     Арыдан ары, кериден кери.

     Болду узайгъанынг, кеч тюлдю, кетме,

      Тёллен ызынга бери».

 

      Бюгюнлюкде бизни тилибизге-тинибизге ёсюм берген, къайгъыргъан, болушхан, хар не джаны бла да миллетле арасында тас болмаз ючюн кюрешгенле джазыучула, Къарачай-Черкес драмтеатрны артистлери, къарачай джырчыла, «Къарачай» газетни редакциясы, анна тилни устазлары – уллу, хайырлы ишни бардырадыла.

  

Устаз: Мен да аланы ушакъларына къошулуб, Мамчуланы Динаны

             «Ана тилим» деген назмусундан сёзлерин эсигизге салайым.

 

Таугъа, тюзге таб джарашхан ана тилим,

Кёб джер – суу да  кёре келген, ана тилим.

Ташча ауур, тюкча дженгил, ана тилим,

Дарман дары бола билген, ана тилим!

 

            Сабийле, сиз джаш тёлю, бизни къралыбызны тутуругъусуз. Сиз бардырлыкъсыз къралны оноуун да, ишин да.  Ол себебден сиз саулугъу гъуз бла, кючюгюз бла, къарыуугъуз бла атларгъа керексиз уллу джашау джолгъа. Аны ючюн бизни кърал тамадаларыбыз саулукъну сакълаугъа уллу эс бёледи. Маяковский былай джазады.

 

                  

 

 

                                           Физминутка

Лучшего движения

                                     от хвори нет:

делай зарядку

                              до старости лет.

                                                                В. Маяковский.

 

Сиз а билемисиз саулукъну юсюнден назму? (сохта)

Энди арыгъан да болурсуз, келигиз бир  солуюкъ.                                        

 

                            Физкультурник

Чабаргъа эм чынгаргъа

Мухоллукъну салмайма,

Секирирге, джюзерге

Мен эриниб къалмайма.

Физкультура джашауда

Иги саулукъ береди.

Физкультурник болгъан,

Айхай да, ол тёреди.

                                                                              Бостанланы Х.

 

          Адеб. Намыс. Адет.

Была ючюсю да араб сёзледиле, къарачай тилге кёчюрсенг, бир сёз бла: Адеб - ишленмеклик,

Намыс – уят, сый,

Адет – джорукъ – деген магъаналаны тутадыла.

 

 Бу сёзле бек сейир сёзледиле – къайдан эседа ташада, теренден чыгъыб, джигинге-джилигинге ётюб, эсинги уятыб, атламынга сагъыш этдириб, дуниягъа башха кёзден къаратадыла. 

     Адамны махтасанг сёксенг да, багъасын-адамлыгъын бу сёзле бла билдиресе. Махтасанг: адебли, намыслы, адетни джолун-джоругъун билген. Сёксенг: адебсиз, намыссыз, адетден- джолдан хапары болмагъан-деб, саулай адамлыгъына багъа бересе. Бу сёзле, кеслери да бир-бири бла байланыбдыла, бир-бирине себеб боладыла. Адеби болмагъан адамны намысы да боллукъ тюлдю, намысы болмаса уа адеби бузуллукъду, адеби, намысы джокъ эсе, анга адет керек тюлдю, адет-адеб бла намысны сакълагъан джорукъду. Быланы мизамын тутмагъан адамгъа джахил, малдан башхасы болмагъан адам дейдиле.

   

 Адам къайсы ёмюрде джашаса да, къайсы къралда джашаса да, джамагъат ичинде адамлыгъы бла орун алады. Адамлыкъ деген кенг сёздю, аны толу ангылатыр ючюн кёб сёз бла хайырланыргъа керекди. Ол сёзню айырыр ючюн кёб ёмюрлени узунунда кёб ашхы адамланы иги шартларын алыб къараргъа керекди.

- Сиз, сабийле, адамлыкъны къурагъан шартлагъа нени санайсыз?

 

Сабийлени джууаблары:         Урламазгъа

                                   Алдамазгъа

                                    Уллуну айтханын этерге

                                    Къартха, сабийге, онгсузгъа болушургъа

                                   Атаны, ананы, эгечни, къарнашны къачын этерге

                                    Хоншу, тийре бла иги турургъа

                                    Иги окъургъа

                                    Урунууну сюерге

                                         Ата Джуртну сюерге.

 

- Сабийле, Къарча 600 джылны мындан алгъа джашагъанды, алай а биз бюгюн айтхан джууаблагъа келишеди аны бизге этген осияты.

 

Къарчаны осияты:

                            Джалгъан сёз айтмазгъа.

                            Ат белинде кесинги тута билирге.

                            Садакъ ата, къылыч тута билирге.

                             Джуртунгу сакъларгъа.

                             Къартны къачын, тиширыуну намысын кёрюрге.

                             Къонакъны сыйын мийикде тутаргъа.

                             Джыр этерге, джырларгъа.

 

     - Адам, адамлыкъ деген сёзле синонимле болургъа керекдиле. Адамлыкъны шартларын джюрютмеген адам - адам тюлдю…

Адамлыкъны тутхан адетни, намысны, билген – аланы юсюнден къартлагъа да бир тынгылайыкъ. (Видеофрагмент).

 

 

 

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

                     

 

                    

 

                Ачабайланы Мухаммат – Ташкёпюр элни имамы.

 

 - Сабийле, къартлагъа тынгыладыкъ, энди сиз а адебни, намысны юсюнден

     не билесиз? Ким айтыргъа излейди?

                                  (Сабийлени джууаблары)

      

     Ана тилни кючю, аны сейир макъамы, «кёк къобанча», узакъ ёмюрледен, 

    «нартланы джырларына эжиу эте» барсын.

    

      Джер юсюнде адам улу джаратылгъандан башлаб, бу заманнга дери джашауну баш магъанасы юйдеги болуб келгенди. Ол себебден къралыбыз аннга уллу эс бёледи. Шох, бирикген ариу хауасы болгъан ашхы юйдегиле кёбдюле. Аллай юйдегиле юлгю боладыла миллетге.

                   (видеофрагмент юйдегини юсюнден)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                            

                               Ёзденлены   Ариузат

Быллай юлгюлю юйдегиле кёб болсала джашауда насыб, берекет да джарыкъ джылыу да кёб болур деб ышанама.       

          

             Къарачайлыланы  сыфатлары къаллай болгъанды?

    

 Къарачайлыла, джарыкъ къанлы, уллукёз, тёгерекден  зугулгъа тартхан джаякълары, кёбюсю узун бойлу, ингичгебел, кенгджауорунлу, къатангы адамла болгъандыла.

                          

                     

 

 

 

                          

 

 

 

 

 

 

 

                    

 

                 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                     Энди кийимини юсюнден да сёлешейик.

                    

    Кийим киерге къарачайлыла уллу эс бёлгендиле. Джылны къачына кёре джарашыу, этин къабхан, ушагъыулу кийимле кийгендиле. Арт эки ёмюрге дери, не кереклерин да кеслери хазырлаб алай тикгендиле.

         Кийим тиге тиширыула барысы да билгендиле.

Алай а, хар тийреде, элде дегенча уста тигиучюле да болгъандыла. Къолларындан келгенле алагъа тикдиргендиле къууанчха, эл ортасына кийиб барлыкъ кийимлерин.

 Къойну джюнюнден юс, баш кийим, орун керек хазырлагъандыла.

Тууар териден аякъ кийимлик хазырлагъандыла.

                                 

                   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                      

 

 

 

 

 

 

 

                          

                                   

 

                          

 

                                

 

 

 

 

 

  Усталыкъ бла чемерлик.

   

        Бизни миллет усталыгъы бла чемерлиги бла белгили болуб тургъандыла. Сёз ючюн хар юй кесини джашаууна керекли затланы кеслери этгендиле. Агъач, темир усталыкъгъа да бек эртдеден юреннгендиле. Агъачдан юйле, баула, буруула, кёпюрле ишлегендиле. Юйлени къабыргъаларын базыкъ тёгерек агъачладан ишлегендиле.  Аны кибик агъачдан ашарыкъ сауутла этгендиле. Темирден балта, бычакъ, миз, сынджыр этгендиле.

       Къарачай миллет джер байлыкъ бла, малчылыкъ бла да уллу орун алгъандыла.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Энди Къарачайны хантларыны юсюнден ушакъ бардырайыкъ.

 

            Къарачай миллетни кеб тюрлю хантлары болгъанды.

       Хычын: кърым хычын, таба эт хычын, гардош хычын.

Айран, бышлакъ, сохта, джерме, къакъ эт, къыйма дагъыда кеб тюрлю хантлары болгъанды.

    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     

 

   

 

  

      Бу джыл «Ана тиллени джылы» болгъаны себебли, биз бютёу республикада джашагъан миллет бирлешиб, бир-бирибиз бла татлы джашаргъа керекбиз.

 

Бу джыйылыубузну Салпагъарланы Рамазанны

                                                                          алгъышы бла бошарым келеди.

Къарачай, черкес, абаза,

Ногъай, орус бирлешиб,

Барыбыз да джашайыкъ

Бир юйюрча келишиб.

Бюгюннгю чууакъ кёкню

Атом булут джабмасын.

Минги тауну башына

Къара джалын къонмасын!

Ёмюрле узагъына,

Бизден насыб кетмесин!

Зарауатлыкъ, къыйынлыкъ

Кишиге да джетмесин.

Адеб, намыс сакълансын,

Гитче уллуну эсгере!

Хар джангы джылгъа джарыкъ

Биз тюбейик кёб кере.

 

Тау джуртумда арбазла

Сабийледен толсунла,

Алгъышда да айтылырча

Джюз джыллыкъла болсунла!                  

                              Эгеч, къарнаш болсунла

                                Бир-бирине миллетле

                                Тебердини сууларыча

                               Таза болуб иннетле.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

     Ана тилле бла Юйдегини джылына аталгъан дерсни тамамлай, мен сизге этген ишигизге, айтхан назмуларыгъызгъа кёре уллу багъа салама.

Бек сау болугъуз, ана тилибизни деу къала этериксиз сиз деб ышанама.

 

                    «Ана тилин унутхан анасын унутхан кибикди».

 

Ана тилиме къайгъырыуму мен, къарачай тилни устазыча, белгили джазыучубуз Байрамукъланы Халиматны сёзлери бла айтыргъа излейме.

 

Джау джагъылгъанча, джумушакъ тилим,

Туугъан кюнюмде туугъанса меннге,

Сени юсюнг бла дун-дунияны

Сюйгенме, санайма халкъыма тенгнге.

 

Сенден уллу да болурла тилле,

Сау адам улу орналгъан джерде,

«Анам» деб мен а ауузуму джарыб

Биринчи кере айтханма сенде.

 

 

 

 

V.               Юйге иш.

 

   Сочинение – миниатюра: «Джаным – тиним, ана тилим, сенден алдым акъыл – билим…»

   

   VI. Этилген ишге багъа бериу, оюм этиу.    

    

Сабийле, бюгюн дерсде барыгъыз да ариу халда олтурдугъуз, мени бек къууандырдыгъыз. Бюгюн дерсде айтылгъан затла уллу джашау джолгъа чыкъсагъыз, бир кюн джарамаса да, бир кюн джарарла. Бир кюн эсигизге тюшмесе да, бир кюн эсигизге тюшмей къалмаз. Аталаны джеринде биз бетибизни джоймайыкъ, къайда болсакъ да, къайда айлансакъ да намысыбызны, адебибизни атмайыкъ. Сау болугъуз. Кёб джашагъыз. Энтда быллай джыйылыуларыбыз кёб болсунла. Эсен кёрюшейик. Алгъыш айта, насыб теджей хар джерге, болуб турсун ана тилибиз - деу къала.

 

       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Если Вы считаете, что материал нарушает авторские права либо по каким-то другим причинам должен быть удален с сайта, Вы можете оставить жалобу на материал.

Пожаловаться на материал
Скачать материал

Найдите материал к любому уроку, указав свой предмет (категорию), класс, учебник и тему:

также Вы можете выбрать тип материала:

Проверен экспертом

Общая информация

Скачать материал

Похожие материалы

Вам будут интересны эти курсы:

Оставьте свой комментарий

Авторизуйтесь, чтобы задавать вопросы.