Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / «Певец судьбы народной» /Рекомендательный библиографический указатель/ Мухтар Ауэзов

«Певец судьбы народной» /Рекомендательный библиографический указатель/ Мухтар Ауэзов

  • Другое

Поделитесь материалом с коллегами:

Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі

Министерство образования и науки Республики Казахстан

Мағжан Жүмабаев атындағы гуманитарлық колледж

Гуманитарный колледж им. Мағжана Жүмабаева









«Шындық толғау»

/ Ұсынылатын библиографиялық көрсеткіш /hello_html_m21482137.pnghello_html_7d538bee.jpghello_html_7d538bee.jpg

«Певец судьбы народной»

/Рекомендательный библиографический указатель/









Петропавл

2008

Оқырманға

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің, барлық республикадағы кітапханалардың бастамасымен 2008 жылғы 24-28 қыркүйек аралығында елімізде екінші рет «Бір ел-бір кітап» акциясын өткізілді
Биылғы жылы жалпы ұлт болып оқуға Мұхтар Әуезовтың «Қилы заман» шығармасы таңдалды. Бұл кітаптың таңдалуының өзінде де терең мағына жатыр Кезінде бұл шығармаға Шыңғыс Айтматов жоғары баға берген.
Осы жоғары да аталған «Бір ел-бір кітап» Акциясына орай біздің облысымызда да барлық кітапханалар мен оқу орындарында, мектептерде кітап көрмелері, әдеби кештер, зерттеушілер . әдебиеттанушылар, мәдениет және қоғам қайраткерлерімен , ақын жазушылармен кездесулер ұйымдастырылып, аталған шығарма кең көлемді талқыланды

Ұсынылып отырған көрсеткіш жазушысы, қазақ әдебиетінің сыншысы,халық жазушысы Мұхтар Әуезовтің арналған.

Мағұламат алфавиттік тәртіпен орналасқан. Ақының өмірі мен шығармашылығы туралы ең соңғы басылымдар еңгізілген.

Көмекші құрал ұстаздарға,студенттерге және қалың оқырман қауымға арналған.



































Мұхтар Омарханұлы Әуезов

«Қилы заман»- кейін Әуезовтің телегей-теңіз
эпопеясын тудырған ең алғашқы қуатты арналардың
бірі. Дегенмен де әр шығарманың өз орны бар ғой.
Сонау өткен жылдарда жас Әуезов осы бір қиян - қилы
қайғылы повесть -жазушы талантының революциялық
қалыптасуының айқын мысалы.

Шыңғыс Айтматов

Мұхтар Омарханұлы Әуезов – Ұлы жазушы, қоғам қайраткері, ғұлама ғалым, Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1946), филология ғылымдарының докторы, профессор (1946), Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957).

Өмірбаяны

Ол қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы жерінде 1897 жылы жиырма сегізінші қыркүйекте туған. Алғашқыда 1908 жылы Семейдегі Камалиддин хазірет медресесінде оқып, одан кейін орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы Семей қалалық бес кластық орыс қазына училищесіне оқуға түсіп, соңғы класында оқып жүргенде «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады.

Училищені 1915 жылы аяқтап, Семей қалалық мұғалімдер семинариясына түседі. Семинарияда оқып жүріп Шәкерім Құдайбердіұлының «Жолсыз жаза» дастанының негізінде «Еңлік – Кебек» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ойқұдық деген жерде сахнаға шығарады.

Ресейдегі саяси төңкерістер Әуезов өміріне үлкен өзгерістер әкеледі. Ол Семейде «Алаш жастары» одағын құрып, түрлі үйірмелердің ашылуына ұйытқы болады. Жүсіпбек Аймауытовпен бірігіп жазған «Қазақтың өзгеше мінездері» аталатын алғашқы мақаласы 1917 жылы 10 наурызда «Алаш» газетінде басылды. 1918 жылы 5 – 13 мамырда Омбы қаласында өткен Жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Әуезов жазушы Аймауытовпен бірлесіп Семейде «Абай» ғылыми-көпшілік журналын шығаруға қатысады. 1919 жылы семинарияны бітіріп, қоғамдық-саяси жұмысқа араласады. 1919 жылы желтоқсанның төртінде Семейде большевиктер билігі орнап, Әуезов Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің меңгерушісі және «Қазақ тілі» газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады. 1921 жылы қараша айында Қазақ АКСР-і Орталық атқару комитетінің (ОАК) төралқа мүшелігіне сайланып, онда кадр мәселесімен айналысады. Сол жылы «Қорғансыздың күні» әңгімесі «Қызыл Қазақстан» журналының №3 – 4 сандарында жарияланды. 1922 жылы күзде Ташкенттегі Орта Азия университетіне тыңдаушы болып оқуға түседі әрі «Шолпан» және «Сана» журналдарына жұмысқа орналасады. Осы басылымдарда «Қыр суреттері», «Қыр әңгімелері», «Үйлену», «Оқыған азамат», «Кім кінәлі», «Заман еркесі» («Сөніп-жану») әңгімелері жарияланады. 1923 жылы маусым айында Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік университетінің қоғамдық ғылымдар факультетінің тіл-әдебиет бөліміне оқуға ауысады. 1924 – 1925 жылы Семейдегі мұғалімдер техникумына оқытушылыққа қалдырылды. Сонда жүріп «Таң» журналын шығарады. Онда «Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы сұлу», «Ескілік көлеңкесінде», «Жуандық» әңгімелері жарияланды. 1925 жылы Ленинградқа қайтып барып, оқуын жалғастырады. 1926 жылы жаз айында Семейге арнайы ғылыми экспедиция ұйымдастырып, оның материалдары негізінде жазылған «Әдебиет тарихы» монографиясы 1927 жылы кітап болып шығады. 1927 жылы жазда Жетісу өңіріне сапармен келіп, Ілияс Жансүгіровпен бірге болашақ шығармаларына материал жинайды. Ленинградқа қайтып оралысымен, осы материалдар негізінде «Қараш-Қараш оқиғасы» повесін, «Қилы заман» романын, «Хан Кене» пьесасын жазады. 1928 жылы Орта Азия мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданды әрі Қазақ ағарту институтында сабақ берді.

Алаш қозғалысы

Алаш қозғалысының көсемдерімен бірге 1930 жылы 16 қыркүйекте тұтқындалып, 1932 жылы сәуір айында үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айырылды. Дегенмен маусым айында түрмеден босатылып, Қазақ педагогика институтының (ҚазПИ-дің) аға оқытушысы болып қызмет істейді. Осы жылдары театр, драматургия, мәдениет пен өнер, әдебиет, фольклор тарихы, орыс әдебиетінің классиктері туралы мақалалары үзбей жарияланып тұрады. Әуезов сценарийі бойынша «Райхан» көркем фильмі (1940) түсіріледі. 1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысады. Осы жылдары «Абай» романын жазуға кірісіп, оны 1941 жылы бітіреді. «Абай» романының жарық көруі (1942) Қазақстанның мәдени өміріндегі ерекше оқиға болды. 1943 жылы «Абай» романын талқылау үлкен науқанға айналады. 1946 жылы романның екінші кітабын жазып бітіріп, ол 1947 жылы жарық көреді. 1950 жылы роман-эпопеяның «Ақын аға» аталатын үшінші кітабы жарық көреді. 1943 жылдың қыркүйегінен бастап Қазақтың мемлекеттік университетінің (ҚазМУ-дің) қазақ әдебиеті кафедрасына профессор болып орналасып, өмірінің соңына дейін сонда дәріс оқыды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында «Сын сағатта» (1941), «Намыс гвардиясы» (жазушы Әлжаппар Әбішевпен бірігіп, 1942), «Қынаптан қылыш» (1945) пьесалары мен «Абай» операсының либреттосын (1944), «Абай әндері» фильмінің сценарийін (1945) жазады. 1946 жылы Қазақстан Ғылым академиясы құрылғанда, оның толық мүшесі (академик, №1 куәлік) болып сайланады, филология ғылымдарының докторы, профессор атағы берілді.

1951—1954 жылдары Әуезов саяси-идеологиялық тұрғыдан тағы да қыспаққа алынып, 1953 жылы сәуір айында Мәскеуге жасырын аттанып кетуге мәжбүр болады. Мәскеу мемлекеттік университетінде профессор болып орналасып, «КСРО халықтары әдебиетінің тарихы» деген арнайы курс бойынша дәріс берді. 1954 жылы Алматыға қайтып оралып, «Абай жолы» роман-эпопеясын түпкілікті аяқтады.

1955 жылы шет елге сапарға шығып,Герман демократиялық республикасы (ГДР) жазушыларының Берлинде өткен съезіне құрметті қонақ ретінде қатысты. Үндістанға 40 күндік сапармен барып қайтады. 1956 жылы КСРО мәдениет қайраткерлері өкілдерінің қатарында Чехословакияда болды. Жазушының 60 жасқа толу мерейтойы Алматыда, Мәскеуде салтанатпен атап өтіледі. Атом және сутек бомбасын сынауға қарсы халықаралық қозғалыстың Жапонияда өткен 3-конференциясына қатысады. 1958 жылы Ташкентте өткен Азия және Африка елдері жазушыларының 1-конференциясын ұйымдастырушылардың бірі болды. 1960 жылы АҚШ-қа барып қайтып, 1961 жылы Үндістанға екінші рет сапар шегеді. 1955—1957 жылы алты томдық таңдамалы шығармалары басылып шығады.

Әуезовтің мұраcының аса қомақты бөлігі – оның ғылыми зерттеулері. Ол қазақ ауыз әдебиетін жинақтап, жүйелеп, қазақ әдебиеті тарихы, Абайдың өмірі мен шығармашылығы, әдебиеттану мен фольклордың теориялық-проблемалық мәселелері жөнінде іргелі еңбектер жазды. Қоғам және мемлекет қайраткері ретінде Әуезов жиырмадан астам шет елдерде болып, адамзат қоғамының дамуы, рухани ынтымақтастық үшін өз көзқарасын білдірді. Әлем халықтары оның «Абай жолы» роман-эпопеясын айрықша құбылыс ретінде таныды. 1961 жылдың жиырма жетінші маусымында Мәскеу қаласындағы ауруханада қайтыс болды; Алматы қаласында жерленген. Сол жылы Қазақстан Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтына оның есімі берілді, одан кейін жазушы тұрған үйде мұражай-үйі (1963) ашылып, ескерткіштер орнатылды. Қазақ академиялық драма театры, Алматы, Астана, Семей және басқа қалалар мен облыстардағы аудан, ауыл, көше, мектептер Әуезов есімімен аталады. Мұхтар Әуезовтің туғанына 100 жыл толуы ЮНЕСКО-ның шешімімен, дүниежүзілік деңгейде (1997) аталып өтті.

Туған жері — бұрынғы Семей уезінің Шыңғыс болысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданы). Әкесі Омархан мен атасы Әуез сауатты кісілер болған. Мұхтар атасының қолында өскен. Атасы Әуез бен әжесі Дінасылдың тәрбиесінде болған бала Мұхтардың алғаш сауатын ашушы да атасы. Соның арқасында ол алты жасынан Абайдың өлеңдерін ауылдастарына жатқа оқып беретіндей дәрежеге жетеді. 1908 жылы хазірет медресесінде оқып, одан орыс мектебінің дайындық курсына ауысады. 1910 жылы бес кластық орыс училищесіне түседі. Осы жерде оқып жүріп «Дауыл» атты алғашқы шығармасын жазады. 1915 жылы Семей қалалық мұғалімдер семинариясына қабылданады. Оқып жүргенде Шәкәрім Құдайбердіұлының «Жолсыз жаза» дастаны негізінде «Еңлік-Кебек» пьесасын жазып, оны 1917 жылы маусым айында Ойқұдық деген жерде тіркестіріп тіккен киіз үй сахнасына шығарады.

1918 жылы М.Әуез Семей қаласының өкілі ретінде Омбы қаласында өткен жалпы қазақ жастарының құрылтайына қатысып, оның орталық атқару комитетінің мүшесі болып сайланады. Құрылтайда «Алаш¬орда» үкіметі мен Алаш қозғалысының бағытын ұстанған «Жас азамат» атты Бүкілқазақстандық жастар ұйымы құрылады. Ұйымның белсенді мүшесі бола жүріп, «Абай» ғылыми-көпшілік журналын шығаруға (Ж. Аймауытовпен бірге) атсалысады.

1919 жылы — Семей губревкомының жанынан ашылған қазақ бөлімінің қызметкері, 1920жылдың ақпанынан бөлім меңгерушісі. «Қазақ тілі» газетінің ресми шығарушысы болып тағайындалады.

1921 жылы Семей облревкомының төралқа мүшесі, атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарады. 1921 жылғы қараша айында Қазақ АКСР-і ОАК-нің төралқа мүшелігіне сайланып, онда саяси хатшы міндетін атқарып, кадр мәселесімен айналысады. Мұхаңның «Еңбекші қазақ» газетіне басшылық жасайтын тұсы да осы кезеңмен дәлме-дәл келеді.

Бір қыс Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінде, төрт жыл Ленинград университетінде оқып, филология факультетін бітіреді. Сол жылы Орта Азия университетінің Шығыс факультетінің жанындағы аспирантурада оқиды.

Ұлттық теңсіздік пен сауатсыздықты, аштықты жою жөніндегі ашық пікірі мен шығармалары үшін «ұлтшыл, алашордашыл» атанып, саяси сахнадан шеттету басталған тұста Мұхаң бірыңғай шығармашылық жұмыспен айналысуға көшеді. Ғылыми жұмыстарды да қолға алады.

1930 жылы идеялық көзқарасы үшін тұтқынға алынады. Тергеу ұзаққа созылып, 1932 жылғы сәуір айында үш жылға шартты түрде бас бостандығынан айыру туралы үкім шығарылады. Осы жылғы 10 маусым күнгі «[[Социалистік Қазақстан]]» және «Казахстанская правда» газеттерінде М. Әуезовтің «Ашық хаты» жарияланады. Онда Мұхаң өзінің қазақ әдебиетінің тарихы және Абай туралы зерттеулерінен, «Қарагөз», «Еңлік-Кебек», «Хан Кене», «Қилы заман» сияқты шығармаларынан бас тартатынын мәлімдеуге мәжбүр болды. Сонан кейін ғана ол түрмеден босатылып, оқытушылық жұмыспен айналысуға рұқсат алды.

Ол 1961 жылы 27 маусымда Мәскеу қаласындағы Кремль ауруханасында операция кезінде қайтыс болды. 1961 жылы қайтыс болғаннан кейін Республика Үкіметі қаулы қабылдап, ұлы жазушының есімін мәңгі есте қалдыру мақсатымен Ғылым академиясының Әдебиет және өнер институты мен [Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры|Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрына Мұхтар Әуезовтың аты беріледі, әдеби мемориалдық мұражайы ашылып, бірқатар мектеп, көше және Алматының бір ауданы М.Әуезов атымен аталды.

«Абай жолы» роман-эпопеясы

«Абай жолы» – Мұхтар Әуезовтың әлемге әйгілі роман-эпопеясы. «Абай жолы» – қазақтың көркем прозасын классикалық деңгейіне көтеріп, әлем әдебиетіне көркемдік қуат әкелген үздік туынды. Әуезов өзінің роман-эпопеясында қазақ халқын, оның ұлттық дәстүрін барлық қырынан энциклопедиялық деңгейде жан-жақты ашып көрсетті. Әуезовтың «Абай жолыроман-эпопеясы әлемдік деңгейде: «ХХ ғасырдағы ең үздік шығармалардың бірі» (Луи Арагон) деген жоғары баға алды. Сондай-ақ бұл роман-эпопея қазақ халқын, қала берді бүкіл түркі әлемін дүние жүзіне танытқан ұлы шығарма ретінде де танылды. Әуезов алғашқыда екі кітаптан тұратын «Абай» (1942, 1947), онан кейін мұның жалғасы болып табылатын «Абай жолы» (бұл да екі кітаптан тұратын; 1952, 1956) романын жазды. Осы төрт томнан тұратын «Абай жолында» қазақ қоғамының алуан түрлі топтары кең қамтылып, сан қырлы тұтас галерея жасалды. Онда қазақ халқының этнографиялық, діни, жалпы мәдени-танымдық дәстүрлері: жаз жайлауға көшу, құдалыққа бару мен той жасау, кісі өлімі мен аза тұту, ас беру, жұт, болыс сайлауы, дауға билік айту, аң аулау мен табиғат көріністері, т.б. бәрі бар. Роман-эпопеяның танымдық мәнімен бірге ұлттық әдебиет пен мәдениетті, ана тілін өркендетудегі рөлі зор болды. Алғашқы екі кітаптан тұратын «Абай» романы үшін жазушыға КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1949) беріліп, төрт томдық «Абай жолы» роман-эпопеясы жарық көргеннен кейін ол Лениндік сыйлықтың лауреаты (1959) атанды. Эпопея дүние жүзі халықтарының бір жүз он алты тіліне аударылған. Ол екі жүз томдық «Әлем әдебиеті кітапханасы» топтамасында екі том болып басылды.

«Қилы заман»

«Қилы заман» Алатауды құт-мекен еткен қазақтың қабырғалы руларының бірі албандардың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісін бейнелейді. Повестің басты кейіпкерлері - осы көтерілісті басқарған Ұзақ, Жәмеңке, Серікбай, Тұрлықожа секілді ел ағалары мен халықтың қанын сорып семірген Рахымбай болыс, Оспан, Жебірбаев секілді тілмаштар, орыс отаршысы, қалық қазақ «Ақжелке» атап кеткен пристав Подпороков т.б. 

Таңқаларлық жағдай бұл повесть жазылғаннан кейін қырық бес жылдан соң, авторы қайтыс болғаннан кейін көп жылдан соң оқырмандарына алғаш рет ұсынылып отыр. 

«Қилы заман» - қандықол отаршыл империяның қорлығына көнбей, басын оққа байлаған азатшыл ел туралы реквием. Осы шығарманы дүниеге келтірген отыз жасар Мұхтар Әуезовтің ұлттық ой – санасының кемелдігі, қазақтық мәселені азамзаттық өреде, әлемдік масштабта толғаған парасаты кім-кімді болса да таң қалдырғандай»  Әбіш Кекілбаев.



Жазушының драматургия саласындағы еңбектері

Әуезов драматургия саласыңда көп еңбек еткен. Мұның бірнеше себептері бар. Халық әдебиетінде, фольклорда түр жағынан драматургияға жақын нұсқалар көп. Батырлар жырында толғаулар мол. Салт өлеңдері, беташар, сыңсу, жар-жар, жоқтау түрі мазмұны жағынан драмалық шығармалармен ағайындас.

20 ғасырға дейін қазақтың халық әдебиетінде драматургияға өзек болатын мол қазына жиналды. Осы байлықты игерген қаламгер - Әуезов Ол халық әдебиетінен нәр алды. Әрине қазақтың көшпелі өмірі, қаланың болмауы драматургияның дамуына кедергі жасады. Қазақ тұрмысындағы сауық түрлері, қыз ұзату салтанаты, алтыбақан ойындары тұңғыш драмаға енгізілді. Әуезов көп ұлтты театрда істеген. Осы тәжірибе оған сахна сырын жете үйретті.

Әуезовдың драмалық шығармалары

Әуезов қаламынан 30-дан аса драмалық шығарма туды. Жеке пьесалардың варианттарын қоссақ, 50-ден асады. Әуезов драматургиясында жанрлық формалардың бәрін қамтыған. Онда трагедия да, комедия да, драма да бар. Әуезов кейбір шығармаларын бірігіп жазған. Олар: Л. Соболев («Абай»), С. Мұқанов («Ақан - Зайра»), Ғ. Мүсірепов («Қынаптан қылыш»), Ә. Тәжібаев («Ақ қайың»), Ә. Әбішев («Намыс гвардиясы»), «Октябрь үшін» (1933) пьесасының материалдары - Жетісү қазақтарының революцияға келуі. Кейіпкерлері - Д. Фурманов, Ж. Бәрібаев. Кітаптың мұқабасында «Мұны жазуға Қ.Байсейітов, Бековтар қатысты» деген сөздер бар. Әуезовті әдебиетке «Еңлік - Кебек» алып келді. Шығарма өзегі - эпостық материал. Әлемдік әдебиеттегі мұндай тәжірибе енімді дәстурлердің бірі. Әуезовтің «Еңлік - Кебегі» 1922 жылы Орынборда басылды. Кейіпкерлері сахна тілімен сөйлейді. Автор өзінен бұрынғы мотивтерден алыс кетпеген. Билер сахнасы - көркемдік тамаша табыс. Кемшілік, олқылықтарды ескеріп, Әуезов пьесаны 1943 жылы қайта жазды. Бірнеше көрініс қысқарды. Аса терең, мәнді шығарманың бірі - «Түнгі сарын». Бұл - қазақ драматургиясында реализмнің орныққанын көрсеткөн туынды. Мұнда көркемдік шешім ақындық идеалмен тығыз байланысты. Таптық тартыс шығармада жай схема түрінде емес, адам тағдырлары арқылы бейнеленеді. «Т. с.» - қазақ драматургиясында жағымды кейіпкерлер проблемасын шешкен туынды. «Октябрь үшін», «Тартыс»пьесаларында Әуезов реалистік драма жасаудың түрлі-түрлі құралдарын пайдаланған.

1934 жылы сахнаға шыққан «Хан Кене»трагедиясы Әуезовтің азаттық идеясын терең бейнелеген, аса көркем тарихи пьесасы. Мұнда Хан Кененің, Наурызбай батырдың, қазақ, қырғыз билерінің реалистік бейнелері жасалып, тарихи шындық пен көркем шындық табиғи бірлік тапқан. «Қарагөз» 1926 жылы бірінші сыйлық алды. 30-жылдардағы белгілі әдебиет сыншысы Ғ.Тоғжанов трагедияда ескі көшпелі өмірді мадақтау бар дейді. Ж.Орманбаевтың да бір мақаласында осындай пікірі айтылғанды. Әуезов бұл пьесаға кейін кайта оралып, жаңа нұсқа жасады. 30- жылдары Әуезов реализмді меңгеруде көп еңбек етті. Әсіресе драматургияда көптеген ізденістерге барды. 1918 жылы Әуезов тұңғыш рет Абай жайлы мақала жазып, Абай заманы туралы білген, естігендерін қағазға түсірген. Л. Соболевпен бірлесіп жазған «Абай» пьесасы кейінгі эпопея тақырыбының барлауы еді. Онда Абай өмірінің соңғы кезеңдері қамтылған. 30-жылдардың аяғында Әуезов білімі жөнінен, рухани толысуы жағынан шыңға көтерілді. Ол Абай тақырыбына осындай шақта келеді.

Автор Абайға лайық сөз өрнектерін тапқан. Бұл трагедия қоғамдық мені бар күрделі жағдайларды көрсетеді. Шығармада тартыс, әрекет бірлігі мықты. Пьесада қақтығыс көп. Осы пьесаның негізінде кейін опера либреттосы, киносценарий жазылды. Трагедияны тұңғыш сахнаға қойған - Асқар Тоқпанов. Абай рөлін Қ.Қуанышбаөв ойнады. Драма формасын Әуезов көп байытты. Әуезов фантастикапық пьеса да жазған. Ол - «Дос - Бедел дос».Пьесада «бір адам әр түрлі формацияда өмір сүрсе қандай болар еді» деген сұрауға жауап іздейді. Әуезов драматургиясында қазақ халқы өмірінің сан алуан қырлары үлкен шеберлікпен көрсетілген. Өмірдің терең қабаттарын қопарып, типтік жағдайлардағы характерлерді дәл тауып, олардың өзара қақтығысынан туған үлкен тартыстарды көрсету - Әуезов пьесаларының басты ерекшеліктерінің бірі. Шығармаларға құбылыстың сырт көрінісі, яки адамдар арасындағы ұсақ интригалар емес, әлеуметтік конфликтілер негізгі арна болады. Әуезов - қазақ драматургиясының жаңашылы. Ол дүниежүзілік драматургияның асыл үлгілерін оқып, аудару арқылы шеберлік мектебінен өтті. Мұның үстіне Әуезов пьесаның еуропалық үлгісіне соны ұлгтық бояу, нақыш қосты. Қазақтың ежелгі өдебиетіндегі драматургияға жақын үлгілерді (айтыс, беташар, жар-жар, ше- шендік дауы) жаңашылдықпен пайдалана білді. [2]

Әуезов трагедияларында сан алуан образдар галереясы бар. Олар өздеріне ғана төн, айрықша сөздік сипаттамаларымөн көйіптелген. Әуезов - қазақ әдөби тілін дамытуға орасан мол үлес қосқан, реформа- тор суреткер. Әуезов қазақ тілінің негізгі сөздік қорын жеріне жеткізе пайдаланады. Мақал-мәтәлдерді, айқышты сөздерді, фразаларды бағды күйіндө ала салмай, оларды өз мақсатына орай жаңғыртып,жайнатып, қайтадан құйып шығарды. Әуезов пьесалары - қазақ едебиетінің алтын жамбадай қымбат, асыл шығармалары, біздің ұлттық мақтанышымыз.

Мұхтар Әуезов Шығармалары шет тілінде шыққан басылымдары

  1. Абай жолы. Роман-эпопея, А., 1952, 1953, 1955, 1956, 1958, 1961, 1979, 1980 (орыс тілінде: Путь Абая. Роман-эпопея, М., А., 1952, 1955, 1957, 1958, 1960, 1965, 1971);

  2. Армян тілінде: Абай. Роман, Ереван, 1952;

  3. Әзербайжан тілінде: Абай. Роман, Бакы, 1954;

  4. Башқұрт тілінде: Абай юлы. Роман-эпопея, Өфә, 1961;

  5. Қырғыз тілінде: Тарыхый роман, Фрунзе, 1—2 кітап, 1957;

  6. Абай жолу. Роман-эпопея, 1957 — 63;

  7. Латыш тілінде: Abajs. Roman, І — ІІ, Rіga, 1948 — 49;

  8. Abaja Cels, І — ІІ — ІІІ — ІV, Rіga, 1963;

  9. Koksereks. “Druva”, ғ15, 1960;

  10. Литва тілінде: Suvіs Kalnuose, Vіlnіus, 1963;

  11. Abajus. Romanas ІІІ, Vіlnіus, 1950;

  12. Abajaus Kelіas, Vіlnіus, 1960;

  13. Jaunojі karta [Өскен өркен], Vіlnіus, 1969;

  14. Молдова тілінде: Абай, ІІІ, Кишинэу, 1959 — 62;

  15. Вицэ тынэрэ [Өскен өркен], Кишинэу, 1969;

  16. Тәжік тілінде: Садои тирдар ағба [Қараш-Қараш оқиғасы], 1962;

  17. Нозанини мотам гирифта [Қаралы сұлу], 1967;

  18. Абай, Сталинабод, 1955 — 57;

  19. Татар тілінде: Абай. Тарихи роман, 1 — 2 т., Казан, 1957 — 60;

  20. Тыва тілінде: Көк кааррак, Кызыл, 1964;

  21. Чалыы салган, [Өскен өркен], Кызыл, 1969;

  22. Түрікмен тілінде: Абай. Роман, 1—2, Ашхабад, 1958;

  23. Абайың елы, Ашхабад, 1961;

  24. Өзбек тілінде: Бургутчи, Тош., 1960;

  25. Уқимишли йигит”, Тош., 1960;

  26. Қараш — Қараш вақеаси, Тош., 1962;

  27. Кукел, Тош., 1964;

  28. Абай, І — ІІ к., Тош., 1951 — 52;

  29. Абай йули, Тош., 1957, 1959, 1960;

  30. Ұйғыр тілінде: Абай. Роман, 1 — 2 к., А., 1949, 1954;

  31. Абай йоли, А., 1955, 1957, 1962;

  32. Украин тілінде: Сірий лютий, Киів, 1955;

  33. Эстон тілінде: Abaі. Romaan, І — ІІ kn, Tallіn, 1950, 1951;

  34. Abaі tee. Romaan-epopoa, Tallіn, 1960;

  35. Cаха тілінде: Абай. Якутск, 1965;

  36. Ағылшын тілінде: Abaі. Book one, M., 1957;

  37. Abaі. Book two, M., 1957; Араб тілінде: Қорғансыздың күні, М., 1966;

  38. ҚарашҚараш оқиғасы, М., 1967; Бенгал тілінде: ҚарашҚараш оқиғасы, М., 1966;

  39. Болгар тілінде: Абай. Първа кн., София, 1950;

  40. Пътят на Абай, София, 1964;

  41. Мадьяр тілінде: Egy Kolto utja [Ақын жолы], Budapest, 1956;

  42. Моңғол тілінде: “Абай жолы”. Роман-эпопея, 1 т., 1972; 2 т., 1978;

  43. Вьетнам тілінде: Жас Абай, 1 — 2 т., Ханой, 1965;

  44. Неміс тілінде: Derqrіmіge Graue [Көксерек], Вerlіn, 1962 — 64 — 65;

  45. Der Schuss auf dem Gebіrqspass [Қараш — Қараш оқиғасы], Вerlіn, 1964;

  46. Abaі. Romaan, ІІІ b., M., 1953;

  47. Парсы тілінде: ҚарашҚараш оқиғасы, М., 1966;

  48. Поляк тілінде: Okrutny szary [Көксерек], Warszawa, 1961;

  49. Syn Kazachctana (Abaj), Powіesc, 1, Warszawa, 1950;

  50. Syn Kazachctana (Abaj), Powіesc, 2, Warszawa, 1951;

  51. Droga Abaja, Warszawa, 1954;

  52. Румын тілінде: Abaj. Roman, Bucurestі, 1950;

  53. Abaj. Roman-epopea, Bucurestі, 1961;

  54. Cловак тілінде: Abaj, Bratіslava, 1951;

  55. Abajova cesta, Bratіslava, 1961;

  56. Француз тілінде: Abaі, Parіs, 1960;

  57. Le coup de feu, M., 1963;

  58. Хинди тілінде: ҚарашҚараш оқиғасы, М., 1967;

  59. Чех тілінде: Abaі. Roman, Praha, 1948;

  60. Әр жылдар ойлары, А., 1959;

  61. Мысли разных лет, А., 1961;

  62. Уақыт және әдебиет, А., 1962;

  63. Өскен өркен, А., 1962;

  64. Абай Құнанбаев, А., 1967;

  65. Абайтанудан жарияланбаған материалдар, А., 1988;

  66. Абайтану дәрістері, А., 1995;

  67. Ескермедім, қабылдамадым, А., 1998.

  68. Шығ. жин., 6 томдық, А., 1955 — 57;

  69. Шығ. жин., 12 томдық, А., 1967 — 69;

  70. Путь Абая, Библиотека Всемирной литературы, сер. 3, т. 7 (134) — 8 (135), М., 1971;

  71. Собр. соч. в 5 томах, 1 — 5-т., М., 1973 — 75;

  72. Шығ. жин., 20 томдық, А., 1979 — 85;



Әлемнің ірі тұлғалары М.О.Әуезов туралы

«Абай жолы» - қазақтардың ұлттық оянуынан ұлттық кемелденуіне қарай апаратын жол, ол қиын да күрделі, өзін-өзі таныту жолы. Мұхтардың телегей-теңіз көрегендігі, оның жағалаусыз теңізден кейін жағалаусыз мұхит бар екеніне данышпандықпен иландыра білуі бізді қайран қалдырады.

Мұстай Кәрім, Башқортстан

Мұхтар Әуезов әдебиет майданында Шыңғыс Айтматовқа ақжол тілегеннен бері көп жыл өтті. Шығыс халықтарының әдебиетінде бірінші қатарда тұрған авторлардың қатарында біз Мұхтар Әуезовпен бірге Ш.Айтматовтың есімін атаймыз. Мұхтар Әуезов пен Ш.Айтматовтың шығармашылық байланыстары-екі бауырлас халықтың риясыз достығының дәлелі.

Абдылдажан Ахматалиев, Қырғызстан

Әуезов – қазақтың ұлы жазушысы, бірінші қазақ драматургы, тамаша аудармашы, көрнекті ғалым. Ол қазақ әдебиетінің, өнерінің, ғылымының дамуына үлкен үлес қосты және қазақ халқын бүкіл әлемге паш етті. Қазақ мәдениеті, қазақтың ұлы ақыны Абай, жазушысы Мұхтар Әуезов және оның «Абай жолы» романы-біртектес егіз ұғымдар, олар бірін-бірі жалғастырады.

Али Аббас Чинар, Түркия

Мұхтар Әуезов ақындар өнерінің сақтаушысы және мұрагері болды, ол Орталық Азиядағы ақын-жыршылардан жанды қозғалыс пен жұмсақ әуезділік үйлесім тапқан стильге бағынатын сөз үндестігін меңгеруді мирас етті.

Альбер Фишлер, Франция

Біздің алдымызда орасан үлкен мәдени құбылыс тұр: оны мен ұлы деп атаудан тайсалмаймын, адамгершілігі мол, адамға сене білетін тұлға.

Всеволод Иванов, Ресей

Мұхтар Омарханұлы біздің өмірімізге тек тамаша жазушы болып қана енген жоқ. Ол-құбылыс, біздің өміріміздің ұлы рәмізі, аңыз-адам, жаңа заманның кемеңгері, нағыз ақын, әрі азамат. Нәзік жанды, ақжарқын, мейірімді, барлығын түсіне білетін сүйкімді адам. Біздің әдебиетімізде ол өз қозғалыстарыңды салыстыруға болатын өлшемге, негізгі кезеңге, от жалынға жататын санаулылардың бірі.

Ираклий Анронников, Ресей

Оның шығармалары – қазақ халқының үні, халықтың мақсат-мүдделері, армандары мен үміттері тарихының үні. Жарқын болашаққа үміт артып, осы жолдан өткен халықтың қасіреті мен азабы. Романдар, повестер, пьесалар, әңгімелер жазған, соларда ескі көшпелі дүниенің күйреуін көрсеткен Мұхтар Әуезов дүниеден адамға қарай қадам жасайды. Өмірдің сарқылмайтын түпсіз құдығынан өз шығармаларының мазмұны мен философиясын саралаған Мұхтар Әуезовтің көркем ойы ұлттық төл мінездер жасайды да, осы бейнелер, мәселен, Абайдың бейнесі әлемдік әдебиеттің аса көрнекті үлгілерінің қатарына тұрып, сол арқылы жалпыадамзаттық мәнге ие болады.

Мұхтар Әуезовтің шығармалары-өмірдің өзі секілді, арнасы толы өзен сияқты, аспан аясымен жылжыған күн мен ай сияқты, баяу көтерілетін, бірақ желмен қызу тербелетін даланың шөбі сияқты шынайы дүниелер.

Роллан Сейсенбаев, Қазақстан

Мұхтар Әуезов-қазақ жерінің ұлы жазушысы, академик-ғалымы, ол әдебиеттің түрлі жанрларын керемет дамыта білген кемеңгер тұлға. Оның шығармашылығы әлемнің бір бөлігімен ғана шектелмейді. Кеңістікті уақыттық межелерді ысырып тастаған ол, бүкіл әдемілікті, игілік пен жоғары мәдениетті паш ететін феноменге айналды. Пәкістандықтар Әуезовті ойшыл, ғалым, интеллектуал ретінде құрмет тұтады. Ол өз халқының мүдделерін таза да шынайы көрсете білген жан.

Фахар Заман, Пәкістан

Менің басқа елдерге апаратын, өзге халықтардың табалдырығынан аттайтын екі қасиетті тұмарым бар. Олар – «Манас» пен Мұхтар Әуезов. Менен қазақ пен қырғыз, сендер кімсіңдер деп сұрағанда, мен «Манас» пен Мұхтар Әуезов туралы айтамын. Екеуі де біздің халықтарымыздың рәмізі, мақтанышы.

Шыңғыс Айтматов, Қырғызстан

Эпикалық шығармалар жазған және драматург Мұхтар Әуезов, Генрих Манн сияқты ұлы сәуегей және суреткер жан. Дарын иесі Қазақстанды тұмшалаған феодалдық дәуірдің шымылдығын көтерген сияқты; бізде «Таң алдында» деген атпен шыққан «Абай» романы осылайша жарық көрді. Ағартушы және қазақ әдебиетінің негізін қалаушы Абайдың бейнесі айшықты да әсерлі көрсетіледі... Егер Гете мен Гейне, Зегерс пен Бредель алыс Қазақстаннан екінші әдеби отанын тапса, ал М.Әуезов «Таң алдында» романы арқылы біздің жерімізге өзі үшін берік киіз үй тікті.

Эрих Мюллер, Германия



















Еңбектердің әліпбилік көрсеткіші

Әуезов М. Абай Құнанбаев. Монографиялық зерттеулер мен мақалалар/ М. Әуезов.- Алматы : Санат, 1995.- 320 б.

Әуэзов М. Әдебиет тарихы.-Алматы,1991.-240б.

Әуезов М. Әдебиет туралы . О литературе/ М. Әуезов; .- Алматы : Санат, 1977.- 304 б.

Әуезов М. Әдебиет туралы . О литературе/ М. Әуезов; .- Алматы : Ана тілі, 1991.- 240 б.

Әуезов М. Қилы заман.-Алматы,1979.-384б.

Әуезов М.Қилы заман:Роман.-Алматы,1997.-208с.(на Франц.)

Әуезов.М Қорғансыздың күні: Әңгімелер,повестер/ Әуезов.М.- Алматы : Атамұра, 2003.- 432 б.

Әуезов.М. Повестер, әңгімелер/ Әуезов.М.- Алматы : Мектеп, 1983.- 333 б.

Әуэзов М. Уақыт жене әдибиет.-Алматы,1962.-426б.

Әуезов.М . 12 томдық шығармалар жинағы / Әуезов.М.- Алматы : Жазушы, 1969.

Әуезов.М . 12 томдық шығармалар жинағы / Әуезов.М.- Алматы : Жазушы, 1969

Әуезов.М . Абай жолы: Роман – эпопея. 4 томдық / Әуезов.М.- Алматы : Жазушы, 2004.



Өмірі мен шығармашылығы жайындағы мақалар

Алдабек Н. М.О.Әуезов және ұлт-азаттық идея.-А.,2006.-135б.

Асылбекұлы С. «Қилы заман» тағылым.//Қазақ әдебиеті.-2008.-22тамыз.-10-11б.

Әбілкәрімов С. Өлмейтуған артына сөз қалдырған :М.Әуезовтің түғанына - 110 жыл // Солтүстік Қазақстан.- 2007.- 14 қыркүйек. - С. 2.

Әлқожақызы Ә. Ұлағатты ұлы тұлға :Мұхтар Әуезов // Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектебінде.- 2003.- № 3. - С. 93-100.

Әуезов М. Абай еңбектерінің биік нысанасы // Шәкәрім.- 2007.- № 1. - С. 19-23.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов.-Алматы,2006.-191б.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов // Ана тілі.- 2003.- 11 желтоқсан. - С. 8.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов // Ана тілі.- 2003.- 4 желтоқсан. - С. 10.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов // Ана тілі.- 2003.- 27 қараша. - С. 10.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов // Ана тілі.- 2003.- 13 қараша. - С. 10.

Байқадамова Д. Мен білетін Әуезов // Ана тілі.- 2003.- 16 қазан. - С. 10.

Бисенгали З.Г. М.Әуезов Абай қарасөздері туралы // Қазақ тілі мен әдебиет.- 2003.- № 8. - С. 28-33.

Бұгінгі шындық және Мұхтар Әуезов//Сыдықов Өңінде тұлпар мінгендер.-Алматы,2004.-б.57-92

«Біздің заманымыздың зор адамы»//Майтанов Бақытжан.- Сөз сыны.-Алматы,2002.-344 б.

Біздің Мұхтар. - Алматы,1976.-132б.

Дәдебаев Ж. Мұхтар Әуезов / Ж.Дәдебаев. – Алматы: Рауан, 1991. – 88 бет. – (Сенің сүйікті жазушың)

Жомарт дарын//Каратаев М. Туған әдебиет туралы ойлар:Мақалалар жинағы.-Алматы,1958.-б.301-320

Жұмағұлова М. М.Әуезов тіліндегі мақал-мәтелдік қолданыстар // Қазақ тілі мен әдебиет.- 2005.- № 12. - С. 12.

Жұртбаев Т. Талқы.-Алматы:Қазақстан,1997.-368б.

Жұртбай Тұрсын «Бесігіңді аяла!..».-Астана,2002.-504б

Жүнісов С. Мұхтар Әуезовтің Абайтану туралы лекциясынан студент Сәкен Жүнісовтің конспектісі [текст] : учебное : Көмекші оқу құралы/ С. Жүнісов.- Алматы : Санат, 1996.- 80 б.

Кабдолов З. Мухтар Әуезов және оның әсемдік әлемі.-Алматы,1986.-56б.

Кекілбайұлы Ә. Кемел: М.Әуезов // Егемен Қазақстан.- 2007.- 28 қыркүйек. - С. 1,3-4.

Кузембаев Е. Мұхтартану.-Алматы,2007.-358б.

Қазақстан фотошежіре.Том2.//Алматы.-2005.-58-59б.

«Қилы заман» роман-трагедиясының көркемдік ерекшеліктері.//Алдабек Н. М.О. Әуезов және ұлт – азаттық идея.-Алматы,2006.-96-116б.

Қоңқай С. М.Әуезов "Қорғансыздың күні": баспасөз - кнонференция сабағы // Қазақ тілі мен әдебиет.- 2003.- № 12. - С. 33-35.

Құл-Мұхаммед М. Әуезов әлемі // Егемен Қазақстан.- 2006.- 20 қазан. - С. 5-6.

Майтанов Б. М.Әуезов шығармашылығы этнопсихологиялық негіздері // Этнопедагогика в системе образования.- 2006.- № 6. - С. 33-44.

Нұрғали Рымғали Әуезов және алаш.-Алматы,1997.-432б

Нұрғали Рымғали Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры.-Астана,2002.-528б.

Нұрғали Р .Сөз өнерінің эстетикасы.-Астана,2003.-420б.

Нұрсұлтанқызы Қ. Мұхтар Әуезов // Айголек.- 2004.- № 11. - С. 6-7.

Рысқұлов Ә. "Абай жолындағы" қырғыз ағайындар // Қазақ әдебиеті.- 2007.- 28 қыркүйек. - С. 1,4-5.

Сүйінкина П. Ахмет Байтұрсынов мен Мұхтар Әуезов // Қазақстан мектебі.- 1999.- № 4. - С. 75.

СыздықовК.Мұхтартанудың беймәлім беттері.-Алматы,1997.-222б.

Тайшыбай З. Мұхтар Әуезовтің жанайқайы // Ақиқат.- 2007.- № 1. - С. 33-40.

Тебегенова Э. М.Әуезов - қазақ тарихын зерттеуші // Қазақ тарихы.- 1998.- № 6. - С. 45.







Құраст.: Жумашева Г.Ж:































К читателям

Предлагаемый вашему вниманию рекомендательный указатель подготовлен в рамках акции «Одна страна – одна книга» по книге года «»Лихая година» Мухтара Ауэзова.

В указателе представлена биография писателя, список его произведений, материалы о его жизни и творчестве, дан краткий библиографический обзор некоторых произведений автора, имеющихся в фонде библиотеки Петропавловского гуманитарного колледжа им. Магжана Жумабаева.

Пособие предназначено для преподавателей, студентов, а также для широкого круга читателей.











































Ауэзов Мухтар Омарханович

Выдающийся казахский писатель, драматург и учёный. Академик АН Казахской ССР, председатель Союза писателей Казахстана.

28 сентября 1897 года в местечке Аяккараган (близ зимовки Борли) в семье кочевника-казаха Чингисской волости Семипалатинской области Омархана Ауэзова родился сын Мухтар. Его прадед Бердиходжа был оратором и начитанным человеком, хранил обычаи предков, обладал даром красноречия. Хроники и летописи удостоверяют родственные связи Ауэзовых с шейхом Бакшайыш-ходжой, жившем в ХIII веке на Ближнем Востоке, правнуком самого Ходжа Ахмеда Яссави.

Первые впечатления детства были связаны с Чингистаускими степями и горами. Сохранилось свидетельство того, что бабушка Динасил водила внука в юрту Абая, и знаменитый поэт, по-отечески погладив его по голове, пожелал доброго жизненного пути и большого счастья. В шестилетнем возрасте дедушка Ауэз (1830-1917) по рукописной книге стихов Абая стал обучать Мухтара и его дядю и ровесника Ахмета арабскому алфавиту. Дед, подражая учителям-муллам, держал учеников над книгой с утра до заката, и все выученное за день нужно было перед ужином прочесть ему и отцу наизусть.

Мухтар Ауэзов рано лишился родителей: отец Омархан умер в 1900 году, мать Нуржамал – в 1912. Маленький Мухтар воспитывается у дяди Касымбека, который в 1907 году после года учебы в медресе устраивает мальчика в 5-классное городское русское училище в Семипалатинске на земскую стипендию Чингисской волости. В русских школах готовились переводчики-толмачи, мелкие служащие административного аппарата. В 1912-1913 учебном году Мухтар с наградой заканчивает первый класс учительской семинарии, а завершает обучение в Семипалатинской учительской семинарии в 1919 году.

Преподаватели семинарии Абикей Сатпаев, И.В.Малахов, Николай и Виктор Белослюдовы, Н.Е.Коншин, Назипа и Нургали Кульджановы, В.И.Попов, Н.Сулима-Грузинский, В.М.Морозов привили вкус к казахской народной литературе и языкам, к классике русской и мировой литературы, заложили основы знаний по основным отраслям. Молодой Ауэзов, по свидетельству педагогов, выделялся безупречным прилежанием, незаурядными дарованиями, благородной внешностью, изысканными манерами, стройной фигурой и какой-то аристократической величавостью. Незаурядный спортсмен играл за первую в городе футбольную команду «Ярыш». Русская школа, по свидетельству будущего писателя, «притягивала своим нескрываемым радушием».

В ученические годы Мухтар подолгу слушает воспоминания своего деда Ауэза, всего несколько годами старше Абая, о Кунанбае. С будущим главным героем всей своей жизни судьба связывала Мухтара Ауэзова многими нитями. Сам Абай почтил своим присутствием семейное торжество, устроенное Ауэзом по случаю появления на свет внука. Нурганым, одна из жен старого Кунанбая, отца Абая, была сестрой Ауэза. Впоследствии Мухтар сдружился с сыном Абая Турагулом и женился на Камиле, внучке великого поэта, дочери его сына Магауи. Ауэзов видел Дильду, первую жену Абая. Много сведений рассказала об Абае глубоко преданная его памяти Айгерим, пережившая мужа на десять с лишним лет. «Читать о прошлом - по свидетельству самого М.Ауэзова - приходилось в потускневшей, ослабнувшей памяти моих престарелых собеседников. Многое приходилось оживлять своими догадками, расшифровывать путем сопоставления с рассказом другого собеседника. С этими воспоминаниями приходилось обращаться бережно и осторожно: так запоздалый путник, отыскав в пепле костра, оставленного давно ушедшим караваном, тлеющий уголек, бережно и осторожно раздувает его, вызывая своим дыханием огонь».

В 1917 году в юрте Айгерим в виде подарка по случаи выдачи замуж и проводов Акыш, внучки Абая, была поставлена написанная Мухтаром Ауэзовым пьеса «Енлик-Кебек». Первыми самодеятельными артистами-любителями были внуки Абая и близкие родственники автора пьесы, причем женские роли исполняли аульные джигиты. Эта первая пьеса на казахском языке не сходит со сцены 90 лет.

Летом 1917 года по старинному обычаю и по воле близких родственников Мухтар женился на 15-летней красавице Райхан. В 1918 году у них родилась дочь Мугамила, о благополучии которой отец заботился всю жизнь. По рассказам самой Мугамили-апа, в ауле был устроен той-шилдехана, на котором присутствовали Султанмахмут Торайгыров, семинаристы Каныш Сатпаев и Алькей Маргулан. Через год родился сын Чокан, рано ушедший из жизни. В 1920 году, когда Райхан исполнилось 18 лет, ее брак с Мухтаром распался.

В 1918 году Мухтар Ауэзов и Жусупбек Аймаутов издают в Семипалатинске журнал «Абай», который после выхода двенадцатого номера был закрыт по идеологическим мотивам. С 1 декабря 1919 года в Семипалатинске окончательно установилась Советская власть. В 1919 году Мухтар Ауэзов вступает в Коммунистическую партию и продвигается впоследствии по партийной линии до должности председателя Семипалатинского губисполкома и секретаря КазЦИКа в Оренбурге, одновременно пробуя силы в драматургии и журналистике. С октября 1919 года М.Ауэзов участвует в подпольной организации против Колчака. Согласно выписке из книги приказов по Семипалатинскому облревкому от 23 декабря 1919 года М.Ауэзов «допущен» к исполнению должности заведующего Инородческим подотделом Управления областного ревкома. В июле двадцатого года из заведующего подотделом Ауэзов превращается в заведующего Отделом. В мае следующего года М.Ауэзов, после непродолжительного ареста «за неприятие энергичных мер по проведению в жизнь мобилизации киргизского населения», становится полноправным членом губкома, председателем Семипалатинского губисполкома, редактором газеты «Ќазаќ тiлi». Он – делегат всех конференций, в том числе IХ Всероссийского съезда Советов, член ЦИКа Казахской автономии.

В Семипалатинске Мухтар Ауэзов своими пьесами оказал неоценимую помощь в становлении и росте первого культурно-просветительного кружка «Ес аймаќ». В клубе «Сибирские бурлаки» для затонских рабочих была поставлена пьеса «Ел аєасы», рукопись которой впоследствии, к сожалению, была утеряна. В начале 1921 года Мухтар пишет четырехактную драму «Байбише и токал», постановка которой под непосредственным руководством драматурга была осуществлена 23 марта 1921 года в клубе имени Свердлова. 20 декабря 1922 года зрители театра имени Луначарского увидели пьесу «Енлик-Кебек», жемчужину казахской драматургии, о степных Ромео и Джульетте. Неслучайно занавес первого профессионального театра в Кзыл-Орде в 1926 году открылся пьесой М.Ауэзова «Енлик-Кебек». Всего написано М.Ауэзовым свыше двадцати пьес, но судьба их была разной.

В Семипалатинске особым успехом пользовалась пьеса М.Ауэзова «Карагоз», созданная вскоре после «Енлик-Кебек» и смутно напоминающая гамлетовскую ситуацию, опубликованная в 1926 году и тогда же поставленная в Семипалатинске. Она почти сразу же была снята с репертуара и возвратилась на сцену тридцать лет спустя, после ХХ съезда КПСС.

Мухтар Ауэзов преподает в казахском педтехникуме и совпартшколе. Помимо драматургии М.Ауэзов пробует силы в художественной прозе, пишет рассказы и очерки, занимается переводами. К первым рассказам М.Ауэзова относятся повествовательная миниатюра «Ураган», «Ќорєансыздыѕ кїнi» («Сиротская доля», 1921), «Оќыєан азамат» («Образованный гражданин», 1922), «Ќыр суретi» («Степные картины», 1922-23), «Ќыр јѕгiмелерi» («Степные рассказы», 1923), «Їйлену» («Женитьба», 1923), «Барымта» (1925), «Кiнјмшiл бойжеткен» («Разборчивая невеста», 1925), «Ќаралы сўлу» («Красавица в трауре», 1925), «Жуандыќ» («Пресыщение», 1926) и др. Рассказы публикуются в журналах «Шолпан», «Сана», «Таѕ», «Абай», «Ќызыл Ќазаќстан», в Семипалатинской областной газете «Ќазаќ тiлi» и др. Рассказ «Сиротская доля» - первая опубликованная вещь писателя – первоначально увидел свет в мартовском номере журнала «Ќызыл Ќазаќстан» за 1921 год, затем был издан в Оренбурге в 1922 году отдельной книгой, как и «Енлик-Кебек». Именно этот рассказ, подписанный псевдонимом Аргын, определеннее обнаруживает эпическое дарование М.Ауэзова. а его стилистика и атмосфера перекликается со стилистикой Джозефа Конрада.

Большинство первых публикаций были под псевдонимами: Аргын, Жаяу сал (Пеший певец), Ќоѕыр, Айєаќ (Очевидец) и др.

В эти же семипалатинские годы Мухтар Ауэзов переводит произведение «Будда» Л.Н.Толстого и публикует его в 1918 году в первом номере журнала «Абай». В Ташкенте в 1924 году выходят отдельной книгой «Рассказы о происхождении Земли» профессора Ю.Вагнера в его переводе. В дальнейшем в творческом арсенале переводчика - произведения У.Шекспира, Н.Гоголя, И.Тургенева, Дж.Лондона, Л.Толстого, Н.Погодина, К.Тренева и др. Более того, М.Ауэзов становится одним из авторитетных теоретиков художественного перевода, на протяжении большей части своей жизни занимаясь не просто переводами: «перевоплощаясь в Гоголя, Тургенева, Чехова, он одновременно воплощает в них дух национальной культуры» (Н.Анастасьев).

В публицистических статьях писатель-драматург затрагивает актуальные темы просвещения, культуры и науки, социального устройства, пишет о необходимости строительства заводов и фабрик, разработки рудников и техническом оснащении производства. О Японии («Абай», №4 за 1918 г.) он пишет как о стране, где с особой ответственностью относятся к образованию и обучению нового поколения.

Осенью 1922 года М.Ауэзов оставляет свой крупный государственный пост в Оренбурге и поступает вольнослушателем в Среднеазиатский Туркестанский университет (г.Ташкент), начиная сотрудничать в журнале «Шолпан». За «нарушение партдисциплины» и «проявления национализма» Ауэзов был исключен из партии большевиков, в которой состоял три с половиной года. В Ташкенте было напечатано несколько рассказов. Но 9 мая 1923 года М.Ауэзов «выбывает из числа студентов факультета общественных наук Туркестанского государственного университета ввиду отсутствия в составе факультета избранной им специальности» - истории русской литературы.



Весной двадцать третьего года Мухтар Ауэзов по предложению крупного этнографа, историка и фольклориста Абубакира Диваева, выпускника Оренбургского кадетского корпуса, принимает участие в научной комиссии в Чингизскую волость Каркаралинского уезда «для сбора и приемки сохранившихся рукописей переводов работ Дрейпера, Льюиса, Спенсера» и оригинальных трудов Абая – философских заметок и стихов. Спутниками Ауэзова были Халел Досмухамедов и Магжан Жумабаев.

В октябре 1923 году поступает на филологическое отделение Ленинградского государственного университета. На факультете общественных наук, в славяно-русской секции литературно-лингвистического отделения происходит знакомство Мухтара Ауэзова и Валентины Николаевны Кузьминой, его будущей супруги. Едва закончив первый курс, он, по настоянию органов просвещения Казахстана, возвращается в Семипалатинск, где в 1924-1925 годах преподает казахскую литературу, теорию и историю литературы в педтехникуме и редактирует журнал «Тан». В качестве члена Восточно-Сибирского отделения Русского Географического общества М.Ауэзов входит в совет Семипалатинской секции.

Летом 1924 года в Семипалатинске состоялось знакомство М.Ауэзова и Н.Анова, одного из переводчиков «Абая». Из университета его отчисляют, восстановиться стоило немалых усилий. Из Семипалатинска поступает письмо с убедительной просьбой восстановить М.Ауэзова в числе студентов Московского университета.

В этот период написаны рассказы «Кровавая ночь», «В тени прошлого», «Красавица в трауре», «Происшествие на Караш-Караш». Избирается заместителем председателя Семипалатинского отдела русского географического общества, является членом методсовета ГубОНО. Активно публикуется в периодической печати, преподает на курсах переподготовки учителей, выступает с докладом «Место Абая в киргизской литературе» на литературном вечере в связи с 20-летием смерти Абая.

Летом 1925 года Мухтар Ауэзов отправляется в экспедицию по аулам Семиречья, собирая образцы песенно-фольклорного творчества казахов. Незадолго до этого он успевает застать последнюю в истории Каркаралинскую ярмарку с ее прославленными айтысами – состязаниями акынов. Результатом этих путешествий стала объемная статья «Казахское народное творчество и его поэтическая среда» с ключевым тезисом: «Ни один значительный факт в жизни казаха не проходит для него просто так, не будучи отмеченным хотя бы давно устоявшейся традиционной формой поэтического слова. Несомненное, неколебимое, полновесное значение поэтического слова, унаследованное, как устойчивая традиция, от далекого прошлого казахов и до настоящего времени, для огромного большинства степного населения не потеряло… своего актуального значения». Статья так и не была опубликована.

В этой поездке из Ленинграда в Пишпек и подводами через Курдайский перевал в Семиречье происходит его знакомство с И.Джансугуровым, расстрелянном впоследствии в 1938 году как «японский шпион». Его супругу Фатиму, «в которой дух педагога и просветителя удивительно сочетался с ослепительной красотой», высылают из Алма-Аты в Семипалатинск, затем в Мерке. М.Ауэзов сближается с вдовой «врага народа», и в 1943 году у них рождается сын Мурат.

Осенью 1925 года он возвращается в Ленинград и заканчивает университет в 1928 году. Среди преподавателей блистали академик В.Щерба, А.А.Шахматов, профессор Сиповский, живо интересовавшийся переводами Абая Пушкина и Лермонтова, пушкинист Н.Оксман, молодые тогда С.П.Обнорский и В.В.Виноградов и недавние выпускники университета Б.Эйхенбаум и В.Жирмунский. На Восточном факультете Мухтар Ауэзов слушал лекции академика Бартольда, Самойловича и других востоковедов. Безмятежная и счастливая пора в жизни М.О.Ауэзова. В двух шагах от улицы Декабристов, 14, где М.Ауэзов снимал квартиру, - Таврический сад. Четкая геометрия проспектов города помогает сохранить сходство с домом. В литературе зарождались новые направления: акмеизм, ОПОЯЗ – Общество по изучению поэтического языка, Объединение Реального Искусства, «Серапионовы братья» и др.

В 1926 году студент-третьекурсник заключает с Наркомпросом Казахстана договор на издание уже написанной «Истории казахской литературы» на казахском языке, едва отпечатанный тираж которой идет под нож. Редакция Большой Советской Энциклопедии предлагает М.Ауэзову заказ на составление словника и написание статей о заметных фигурах казахской и киргизской литератур.

«Килы заман» («Лихая година»)

Более сорока лет повесть «Лихая година» лежала под спудом. Издана она была однажды, в 1928 году, в Кзыл-Орде, тогдашней столице Казахстана, напечатана еще арабским шрифтом. «Вы почувствуете, надеюсь, какая боль заложена в этой вещи,- говорил Ауэзов.- Ныне страшно подумать, из какой социальной бездны поднялся казахский народ. Имя этой бездне патриархальщина. Восстание 1916 года в Средней Азии переросло в революцию, но развивалось не везде равномерно. В Тургае оно выдвинуло Амангельды Иманова и Алиби Джангельдина, которые позднее стали героями гражданской войны. Мои герои Узак Саураков и Жамекен Мамбетов-тоже исторические лица, народные вожаки, но судьбы у них иные, ибо дело происходит не в «громком» Тургае, а в «тихой» Каркаре, и Семиречье, в родовом гнезде «смирного рода албан», то есть самой бездне социальной отсталости, которая порождала лишь стихийный порыв, ибо в основе были вопиющая политическая наивность, неопытность, детская доверчивость, предрассудки и иллюзии, патриархальная темнота и беспомощность…». То, что при его жизни воспринималось как размышление, ныне приобретает силу творческого завещания. Чингиз Айтматов первый отменно сказал «о сочной, поистине раблезианской кисти Ауэзова» в этой вещи, «написанной с упоеньем». Но более всего привлекает и увлекает в «Лихой године» беспомощадная правдивость, с которой Ауэзов показывает истинную диалектику времени, историческую реальность без прикрас, без малейшей идеализации своего родного народа, с дерзновенностью настоящего поэта, «властителя дум».

По окончании Ленинградского университета в августе 1928 года молодая семья переезжает в Ташкент. Мухтар Ауэзов продолжает образование в аспирантуре при восточном факультете Среднеазиатского государственного университета г.Ташкента. Изучая литературу «средне-азиатских тюрков» и эпос «Манас», он старается разгадать тайну долголетия и неиссякаемой поэтической энергии этого памятника. Результат – научное исследование «Сказители «Манаса» и слушательская среда». В 20-е годы, пору научной юности и писательской зрелости, М.Ауэзов становится профессиональным ученым-фольклористом, первый шаг к этому был сделан в Ташкенте.

Смерть первенца Эльдеса. Рождение дочери Лейлы. В Ташкенте, в 1929 году, написана повесть «Коксерек», «лучшая вещь в малом повествовательном формате» (Н.Анастасьев). За гибельной историей героя – неприрученного волка – встает путь самого художника и путь художников целой эпохи.

М.Ауэзов назначен ученым секретарем терминологической комиссии, через год после поступления в аспирантуру Среднеазиатского университета стал научным сотрудником и читал курсы по истории казахской литературы в лесном техникуме (г.Ташкент) и в Казахском институте народного просвещения. В Кзыл-Орде выходят учебные пособия, русский букварь для детей-казахов, книга для чтения на русском языке. Но 21 февраля 1929 года на заседании коммунистической фракции Казахского института просвещения М.Ауэзов был отстранен от преподавания. Коллегия Наркомпроса предлагает восстановить преподавателя М.Ауэзова в прежней должности.

1 октября 1930 года – арест, обвинение во вредительстве, мздоимстве и кумовстве, в связи с организацией «Алка». 28 сентября 1931 года следствие закончено. Мухтар Ауэзов приговорен к трехлетнему заключению в концлагерь условно. 2,5 года М.Ауэзов проводит в заключении. В печати опубликовано «Заявление Мухтара Ауэзова», после которого он освобожден из-под стражи, «как осужденный условно к заключению в к/л сроком на три года, считая с 8.10.30». М.Ауэзов принят в литературную часть Казахского академического театра драмы, где проработал заведующим литературной частью до 1938 года, и Алма-атинский зооветеринарный институт – доцентом кафедры казахской и русской литературы. К 1932 году относится начало педагогической деятельности в КазПИ им.Абая, профессором которого оставался М.Ауэзов до 1949 года. С 1934 по 1961 годы продолжалась преподавательская деятельность в КазГУ им.С.М.Кирова.

В 30-е годы М.Ауэзов создает оригинальные пьесы «За Октябрь», «Айман-Шолпан» (1934 г.), «Зарницы», «Схватка», «Каменное оперение», «В яблоневом саду», «Ночные раскаты», «Белая береза», «На границе», историческую пьесу «Хан Кене».

По существу, первый абаевед М.Ауэзов в 1933 году выпускает первое подлинное собрание стихотворений Абая «Абай Кунанбайулы толык жинак» (Кзыл-Орда, латинский шрифт), снабженное очерком жизни поэта. В 1936 году руководит подготовкой первого научного издания произведений Абая Кунанбаева, проделывая огромную, бесценную по своему значению работу, восстанавливая отдельные слова, выражения и целые строфы его произведений.

С постановки музыкальной комедии М.Ауэзова «Айман-Шолпан» начинает свою работу Казахский музыкальный театр, который в начале 1934 года отделился от театра драматического. В мае 1937 года состоялся первый пленум Союза писателей Казахстана, где с речью о драматургии, поражая широтой своих знаний специфики жанра, выступил М.Ауэзов. Бесспорно, к середине 30-х годов Мухтар Ауэзов – первая фигура в литературе Казахстана. Его известность приобрела всесоюзный характер. Это самый репертуарный драматург республики. В середине 30-х годов Вячеслав Иванов, уроженец Северного Казахстана, переводит на русский язык ауэзовское стихотворение в прозе «Я, казахская песня, пою…». Но 27 ноября 1937 из библиотеки Театрального отдела изымаются 16 экземпляров пьесы М.Ауэзова «Алма Багында» и 4 экземпляра «В яблоневом саду». Литература, как следует из акта, уничтожена, сожжена. Приказом №38 по делам искусств при СНК КазССР от 29 января 1938 года отклонено ходатайство о постановке «На границе» М.Ауэзова. В то же время Протоколом совещания художников от 29 июня 1934 года рекомендовано провести конкурс на лучшее изображение Абая, в составе жюри которого М.Ауэзов. За глубоко продуманную работу над спектаклем «Ревизор» в Казгосдрамтеатре тов. Ауэзову М. выражается благодарность от Управления по делам искусств при СНК КазССР. В 1937 году увольняют со службы.

11 сентября 1933 года секретно-политический отдел Полномочного представительства ОГПУ в Казахстане в докладной записке на имя секретаря ЦК компартии республики Мирзояна, разоблачая буржуазно-националистическую партию «Алаш», именует М.Ауэзова одним из ее вождей. Сам М.Ауэзов многократно повторял, что в партию не входил, а участвовал в изданиях, близких алаш-ординцам.

Осенью 1939 года в Переделкино под Москвой завершена в соавторстве с Л.Соболевым трагедия «Абай». В конце 1939 - начале 1940 годов московский журнал «Литературный критик» публикует в двух номерах научное исследование М.Ауэзова и Л.Соболева «Эпос и фольклор казахского народа». В Москве в 1940 году выходит сборник образцов казахской поэзии «Песни казахских степей», авторы вступительной статьи - М.Ауэзов и Л.Соболев. 18 октября 1940 года Казахский репертком выпускает акт приема спектакля «Абай» в Казахском академическом театре драмы. В 1942 году выходит в свет первая книга романа «Абай».

Еще до войны в 1938 году Ауэзов пишет либретто к опере А.Зильбера «Беккет». А.Жубанов и Л.Хамиди создают партитуру оперы «Абай». В начале 1944 года в Алма-Атинском театре оперы и балета – премьера, имевшая шумный успех. М.Ауэзов пишет сценарий фильма, ставить который должны Г.Рошаль и Е.Арон. 22 сентября 1945 года в Москве – просмотр русской и казахской версий фильма.

В 1942 году (в соавторстве с А.Абишевым) М.Ауэзов завершает пьесу «Гвардия чести», посвященную ратным делам панфиловской дивизии. Отзыв от бесстрашного солдата и писателя Баурджана Момыш-улы был получен обескураживающий: «…современная война не является войной мушкетеров и пикинеров, и офицер Отечественной войны – это Вам не рыцарь ХIV века…» Но впоследствии у М.Ауэзова и Б.Момыш-улы установились самые теплые отношения, Баурджан подарил Мухтару Ауэзову, перед чьим мощным даром писателя преклонялся, свой личный фронтовой браунинг. Пьеса «Гвардия чести», посвященная 25 годовщине Великой Октябрьской социалистической революции, была признана выдающимся произведением казахской драматургии. Управление по делам искусств при СНК КазССР ее авторам – драматургам Мухтару Ауэзову и Альжаппару Абишеву объявило благодарность.

1943 год – старший научный сотрудник Института языка, литературы и истории КазФАН СССР.

В 1945 году, в год столетия со дня рождения Абая, М.Ауэзов написал либретто оперы «Абай», сценарий художественного кинофильма «Песни Абая», новый вариант биографии Абая и несколько статей о нем. В Москве выходит первая книга «Абай». Награжден орденом Трудового Красного Знамени. В 1946 году появляется задумка создания киносценария (в соавторстве с Г.Мусреповым) по роману А.Бека «Волоколамское шоссе».

В 1947 году опубликована вторая книга «Абай» на казахском языке, в 1948 году – обе книги на русском языке. В 1949 году роман удостаивается Сталинской премии первой степени.

1946 год. Присуждена ученая степень доктора филологических наук, утвержден в звании профессора, избран действительным членом (академиком) Академии наук Казахской ССР. Заведующий сектором истории казахской литературы Института языка и литературы АН КазССР. Будучи с 1946 года, с первого года создания Академии наук Казахской ССР, ее академиком, он до конца своей жизни фактически координировал литературоведческую работу в республике.

В первой половине 1947 года выходит Постановление ЦК Компартии Казахстана «О грубых политических ошибках в работе Института языка и литературы АН КазССР», в котором упоминалась рукопись первого тома «Истории казахской литературы» (под общей редакцией М.Ауэзова). В 1947 году пишет последнюю свою вещь в новеллистическом жанре – «Стойкое племя».

В 1949 году на театральной сцене – премьера новой версии «Абая» в постановке Ш.Айманова. Литературный институт в Москве приглашает М.Ауэзова прочитать обзорный курс истории казахской литературы. Президиум Верховного Совета Казахстана награждает М.О.Ауэзова Почетной грамотой. Награда всесоюзная – «Знак Почета».

В 1957-1961 гг. - заведовал отделом устного народного творчества объединенного тогда Института языка и литературы АН КазССР, готовил научные кадры. Под его руководством и при его непосредственном участии создан в стенах Академии Институт литературы и искусства, который носит его имя. Им определены основные направления научной деятельности, главные проблемы и структурные подразделения нового Института. Под его руководством изданы академические собрания сочинений Абая, Джамбула, создан капитальный труд «История казахской литературы», он - член редколлегии «Истории Казахской ССР» (Алма-Ата, 1957, 1959), «Очерка истории казахской советской литературы» (Москва, 1960), многих фольклористических изданий и научно-исследовательских работ.

Во время дискуссии 8 июля 1952 года о монументальном эпосе «Манас», который начал изучать с 30-х годов, М.Ауэзов страстно защищал его народность. Погружение в мир «Манаса» и казахского народного творчества – внутренняя эмиграция писателя. «Пусть это увлекательное интеллектуальное путешествие обернулось крупными научными открытиями, а нужда превратилась в охоту и радость творчества, - изначально это было изгнание, поиск ниши, хрип уходящего от погони волка. Что же касается внезапного отъезда в Москву, - считает Н.А.Анастасьев, - в начале 50-х и последующего пребывания в столице, то это, хотя звучит, конечно, чистым абсурдом, была эмиграция в буквальном смысле слова: жить дома, в Алма-Ате, не представлялось никакой возможности».

В 1952 году выходит в свет первая книга «Путь Абая» на казахском языке, в 1954 – биографический очерк об Абае. 23 декабря 1952 года «Казахстанская правда» публикует статью «Против искажения образа Ч.Валиханова в сценарии «Валиханов», в которой М.Ауэзов обвиняется в притуплении политической бдительности. На страницах «Правды», рецензируя критико-биографический очерк о творчестве М.Ауэзова З.Кедриной, вновь выдвигается обвинение в недостатке гражданской бдительности. Статью «Правды» от 30 января 1952 года на следующий день перепечатывает «Казахстанская правда». Профессора, академика М.О.Ауэзова увольняют за «буржуазно-националистические ошибки» из университета, выводят из коллектива авторов многотомной «Истории Казахской ССР».

В 1955 году Министерство культуры Казахстана докладывает о том, что пьеса М.Ауэзова «Кобланды» в 1950 году при пересмотре фольклорно-исторических пьес снята с репертуара и не подлежит восстановлению, «ибо до сих пор не определено, прогрессивен или реакционен эпос «Кобланды батыр» и действия главного героя Кобланды… Министерство культуры просит Вас дать указание Академии наук КазССР об уточнении характера эпоса «Кобланды-батыр» и цели действия его главного героя».

Весной 1953 года в Московском университете была создана первая в Советском Союзе кафедра литератур народов СССР. Профессор М.О.Ауэзов по просьбе зав. кафедрой Мединэ Искандеровны Богдановой читает на протяжении двух лет увлеченно, зажигательно лекции по казахской литературе. В статье «Общее дело советских литераторов» («Правда», 2 августа 1954 г.) М.Ауэзов подчеркивает особую роль научных институтов и высших учебных заведений в систематическом изучении литератур народов СССР, подготовке кадров исследователей, критиков, переводчиков и преподавателей. Завершена последняя книга тетралогии об Абае в Москве 10 февраля 1954 года.

В канун Второго всесоюзного съезда писателей в статье «Наше общее дело» («Литературная газета», 14 декабря 1954 г.) М.Ауэзов пишет о необходимости создания «единой истории литературы всех народов СССР». Он был одним из инициаторов и активным участником обсуждения рукописи «История литератур народов Средней Азии и Казахстана», вышедшей в издательстве МГУ в 1960 г. На ХХV Международном конгрессе востоковедов в МГУ летом 1960 года профессор М.О.Ауэзов выступил с докладом «О традиционном и новаторском».

В 1954 году – возвращение в Алма-Ату. Предложение войти в состав редколлегий журналов «Иностранная литература» и «Дружба народов». 24 сентября 1954 года М.Ауэзов выступил с докладом о творчестве Абая на торжественном собрании в Колонном зале Дома Союзов Москвы.

Вторая половина декабря 1954 года – доклад (совместно с П.Антокольским и М.Рыльским) о художественном переводе на Втором Всесоюзном съезде писателей. В декабре 1954 года М.Ауэзова вновь включают как крупнейшего специалиста по литературоведению и филологии в состав комиссии для ознакомления с текстом рукописи первого тома «Истории Казахской ССР» и восстанавливают в составе редколлегии.

1955 год – Депутат Верховного Совета КазССР IV созыва. В 1955 году выходит из печати очерк М.Ауэзова «Так рождался «Туркестан» о целинных хозяйствах Казахстана.

1955 год положил начало зарубежным поездкам писателя. В начале 1955 года в составе делегации деятелей советской культуры во главе с А.Сурковым он побывал в Индии. Делегация, посетив пять крупнейших университетов Индии, в том числе в Дели, Мадрасе и Бенаресе, была дружески принята президентом республики Р.Прасадом и премьер-министром Индии Дж.Неру. Вернувшись из поездки, профессор М.О.Ауэзов встретился со студентами и преподавателями университета, поделившись планами приступить к работе над новой книгой «Индийские очерки» (1958).

Мухтар Омарханович выступил консультантом сценария диафильма «Абай», который в 1955 году московская студия «Диафильм» предложила написать литературоведу, доктору филологических наук Сергею Дароняну. Диафильм с поправками М.О.Ауэзова был отснят в 1956 году и демонстрировался в Московском университете студентам, слушавшим курс истории литератур народов Средней Азии и Казахстана.

В 1956 году М.Ауэзов пишет статью «Ф.М.Достоевский и Чокан Валиханов».

Мухтар Омарханович одобрил предложение С.Дароняна, соредактора вместе с Ю.Светлановым, его двухтомника, жанр двухтомника «Абай» определить как «роман-эпопея», причем название первой книги – «Абай» (1 и 2 части), второй – «Путь Абая» (3 и 4 части). Весной 1958 года «Абай» с содержательной вступительной статьей З.С.Кедриной вышел в свет.

При подготовке к изданию «Антологии казахской поэзии» Мухтар Омарханович как член редколлегии и один из авторов вступительной статьи осуществлял научное наблюдение за дореволюционным разделом «Антологии». В предисловии он умел лаконично сказать о многом, что свидетельствовало об исключительно четкой организации его творческой мысли. В Дни казахской декады в Москве 1958 года в центре внимания были двухтомный роман-эпопея М.Ауэзова «Абай» и солидная «Антология казахской поэзии». М.Ауэзов - член комитета по Ленинским премиям.

В январе 1956 года он посещает в составе делегации советских писателей, возглавляемой К.Фединым, IV конгресс писателей ГДР в Берлине. Встречается с Анной Зегерс, которая говорит писателю из Казахстана, что он – необыкновенный человек, «человек-летопись», одна биография которого – «учебник истории». В этом же году состоялась поездка в ЧССР в составе делегации деятелей культуры. Награжден орденом Трудового Красного Знамени.

Блестящими были выступления М.О.Ауэзова на Первой конференции ученых-востоковедов в Ташкенте в июле 1957 году, конференции писателей стран Азии и Африки в Ташкенте в 1958 году, Первой конференции солидарности народов Азии и Африки в ноябре 1960 года в Душанбе и ХХV Международного конгресса по востоковедению в августе 1960 года в Москве. Выступления М.О.Ауэзова всегда оказывались в центре всеобщего внимания. Судьба казахской литературы точно вписывалась им в историю всего мирового литературного процесса и давала возможность оригинального толкования его тенденций. В Москве были заранее розданы тезисы его доклада «О традиционном и новаторском в казахской советской литературе». Резюме доклада было изложено академиком В.М.Жирмунским на немецком языке.

Август 1957 года – посещение Японии в качестве делегата 3-й Международной конференции противников ядерного оружия.

28 сентября 1957 года – 60-летие М.О.Ауэзова. Награжден орденом Ленина, присуждено звание «Заслуженный деятель науки КазССР».

18 мая 1958 года в «Литературной газете» опубликована статья М.Ауэзова «Размышления об эпосе семилетки». Выдвижение «Абая» на Ленинскую премию.

Февраль 1959 года – III съезд писателей Киргизии. В своей яркой, взволнованной речи Мухтар Омарханович остановился на проблемах национальной формы и социалистического содержания, по поводу которых шла оживленная дискуссия на страницах литературной печати. По окончании съезда писателей во время правительственного приема состоялся трогательный разговор Мухтара Ауэзова со знаменитым манасчи Саякбаем Каралаевым, словно живая фольклорная традиция соприкоснулась с живой классикой письменной литературы.

В 1959 году за дилогию «Путь Абая» М.Ауэзову присуждена Ленинская премия. Депутат Верховного Совета Казахской ССР V созыва.

С группой советских писателей в 1960 году посетил США. Лето 1960 года – начало работы над циклами очерков «Американские впечатления». С середины лета 1960 года - работа над романом «Племя младое».

В марте 1961 года, вторично посетив Индию, принял участие в работе III Международного конгресса в защиту мира в Дели в составе делегации под руководством Н.С.Тихонова. В июне этого же года он планировал побывать в Англии, на родине Шекспира. В мае 1961 года отправился в поездку по югу Казахстана.

3 июня 1961 года – отъезд в Москву на обследование. 27 июня 1961 года – остановка сердца во время операции.

Мировые величины о Мухтаре Ауэзове

Устами Ауэзова говорит сама Великая степь. Он показал великому читающему миру целую галерею выразительных портретов, грандиозную схватку миров и страстей, острейшие мгновения осознания правды и справедливости своих поступков его героями, будь то правда гордого одиночки Бахтыгула из повести «Караш караш» или же правда и ярость великого воителя Ханкене. Когда речь идет о казахах, после Ауэзова нет необходимости доказывать, большой это или маленький народ. Устами Ауэзова говорит сама Великая степь. Он показал свой народ с его певческой крылатой душой как полное воплощение степи, дерзко раскинувшейся на полконтинента, легко сливающейся с небом родимого края.

Великая личность, Ауэзов своим творчеством доказал, что самобытное творчество казахов невозможно отделить от истории всего человечества. И если о Петре Первом великий русский поэт сказал, что он «прорубил окно в Европу», то об Абае и Ауэзове можно сказать, что они своим мощным гением буквально «прорубили окно» из степи в широкий мир, соединив казахов со всем человечеством.

Абдижамиль Нурпеисов, Казахстан

Мухтар Ауэзов был свидетелем и катализатором всех исторических событий, явившись сам общечеловеческим гигантом ХХ в. Вот уже 80 лет Мухтар Ауэзов известен как писатель, ученый, мыслитель. Он вынес на своих плечах и выдержал все перипетии громадной, устрашающей истории.

Абиш Кекильбаев

Ауэзов – великий казахский писатель, первый казахский драматург, замечательный переводчик, видный ученый. Он внес большую лепту в развитие казахской литературы, искусства, науки и сделал всемирно известным казахский народ. Казахская культура, казахский великий акын Абай, писатель М.Ауэзов и его роман "Путь Абая" - это понятия единой цепи, в которой одно звено продолжает другое.

Али Аббат Чинар

Мухтар Омарханович вошел в нашу жизнь не только как замечательный писатель. Он – явление, он – великий символ нашей жизни, человек-легенда, мудрец нового времени, истинный поэт и человек. Человек – тонкий, душевный, благородный, бесконечно обаятельный, способный понять решительно все. В нашей литературе он – один из немногих – был мерилом, вехой, огнем, по которому можно было соизмерить собственные движения.

Ираклий Андроников

Главная тема Ауэзова-писателя - судьба нации, судьба народа. Концепция национально-освободительной борьбы казахского народа, разработанная М.Ауэзовым, выдержала испытание временем. Писатель, обладавший даром предвидения, опередив свое время, зримо воссоздал панораму трагедии колониального Степного края. Его исторические воззрения характеризовались целостным подходом к планетарным проблемам, составной частью которых была и отечественная история казахского народа. Он изучал историю казахов в едином ключе с историей других народов мира как часть целого. Определяя роль и место казахской нации в мировом освободительном движении, он увековечил в своих произведениях образы предводителей, посмевших восстать против империи, ее колониального режима и поплатившихся за свободу жизнью. В период расцвета культа личности и разгула реакции, М.Ауэзов создал концепцию освободительной борьбы народа, совершил творческий подвиг как герой освободительной войны 1916 года хан Кене.

Манаш Козыбаев

Эпопея М.Ауэзова "Путь Абая" не только литературное произведение, это новое направление общественной и научной мысли середины ХХ века в Казахстане…

Деятельность М.Ауэзова была многогранной. Он уже в те годы ставил проблемы "языковой экологии", очищения от ненужных заимствований. Так материализовалось желание писателя - поднять культурный уровень народа, просветить его через науку и искусство, раскрыть все богатство мировой литературы, вооружить его знанием всех духовных пластов человечества.

Абдумалик Нысанбаев, Казахстан

Мухтар Ауэзов был хранителем и наследником искусства акынов, этих бардов Центральной Азии, от которых он унаследовал владение звучанием слов, подчиненных такому стилю, где соединились живое движение и мягкая мелодичность.

Албер Фишлер, Франция

Абай - могучая скала казахской литературы ХIХ века. Ауэзов - вершина казахской литературы ХХ века. Для этих двух великанов мысли и разума не существует временных барьеров. Они будут шагать из эпохи в эпоху, из века в век. Абай во все времена Абай и Ауэзов - также. М.Ауэзова и М.Шолохова объединяет сила и красота таланта. Абай не только поэт-художник, но и философ-мыслитель в общечеловеческом масштабе. Талант Ауэзова как писателя, педагога, ученого развивался и ввысь, и вглубь, и вширь. И такая монолитная целостность не могла не привести Ауэзова к Абаю и Абая к Ауэзову, тем самым, проложив золотой мост между двумя гениями.

Зейнолла Кабдолов, Казахстан

Художник, общественный деятель, основоположник абаеведения, исследователь фольклора и эпоса, истории и литературы тюркоязычных народов, М.О.Ауэзов был не только теоретиком и ученым, но и человеком редкого творческого чутья и широчайшей души, воспитавший целую плеяду научной и творческой элиты Казахстана. Мухтар Ауэзов – ровесник нашего века, полного драматизма человеческого бытия, его падений и взлетов.

Имангали Тасмагамбетов, Казахстан

Мухтар Ауэзов – плоть от плоти казахской интеллигенции 20-30 годов. Верность идеалам молодости он пронес через всю жизнь. И в этом – ключ к пониманию его многогранного творчества…

Подобно Абаю, который как никто другой, умел осуществить суфийский «тасарруф» или «захват» души потенциального прозелита, он достигает гармоничного единения в своих творениях логического и образного начал, обаяния и неотразимости своих жизнетворящих интеллектуальных экспансий, мерцания глубокого смысла в бесчисленных деталях и подробностях художественного текста.

Имея перед собой задачу, столь же величественную, как и буднично-естественную – удержать в сознании и тем самым спасти для будущности народа духовный мир рухнувшей кочевой цивилизации, он действует с уверенностью и мастерством творца-демиурга. Из хаоса, из развалин дальней и ближней истории он создает космос души и разума казаха. И самим фактом этого действия, подтверждением его осуществимости сообщает своему космосу энергию бесконечного бытия в будущем.

Мурат Ауэзов, Казахстан

МухтарАуэзов, создатель эпических произведений и драматург, является подобно Генриху Манну, великим провидцем и художником. Поэт как бы приподнимает завесу, которая окутала период феодальной эпохи Казахстана; так появился роман «Абай», изданный у нас под названием «Перед рассветом»… Ярко и эмоционально вырисовывается образ Абая, просветителя и основателя казахской литературы…. Если Гете и Гейне, Зегерс и Бредель обрели вторую литературную Родину в далеком Казахстане, то романом «Перед рассветом» М.Ауэзов поставил для себя прочную юрту у нас.

Эрих Мюллер, Германия



















Произведения Мухтара Ауэзова

Ауэзов М. Путь Абая/ М. Ауэзов.- т. 1.- Алма - Ата : Жазушы, 1977.- 608 c.

Ауэзов М. Путь Абая / М. Ауэзов.- т. 2.- Алма - Ата : Жазушы, 1977.- 592 c.

Ауэзов М. Выстрел на перевале: Рассказы, повести. / М. Ауэзов, пер. с каз. А.Пантелеева. - Алма - Ата : Жазушы, 1982.- 256 c.

Ауэзов М. Красавица в трауре: Повести, рассказы, очерки: Пер.с каз. / М. Ауэзов; Сост.: Р.Сейсенбаев.- М. : Художественная литература, 1989.- 447 c.

Ауэзов М. Повести и рассказы. / М. Ауэзов; пер. с каз. - Алма - Ата : Жалын, 1984.- 512 c.



Список литературы о творчестве М.Ауэзова

Ауэзова.Л. История Казахстана в творчестве М.Ауезова / Ауэзова.Л .- Алматы : Санат, 2001.- 320 c.- (На материалах эпопеи "Путь Абая" и "Лихая година").

Кедрина З. Мухтар Ауэзов: Критико-биографический очерк/ З.Кедрина. – Москва: Советский писатель, 1951. – 124 с.

Мир Ауэзова / сост.М. Мадамова.- Алматы : Международный клуб Абая, 2004.- 212 c.- (Международные связи казахской литературы).

Мухашова С. М.О.Ауэзов – переводчик русской советской драматургической классики/ С.Мухашова. – Алма-Ата: Мектеп, 1977. – 80 с.

Султанбеков М. Величие таланта Мухтара Ауэзова: Монография. В помощь преподавателям, студентам и учащимся ВУзов, ССУЗов, СПТУ и школ/ М. Султанбеков.- Семипалатинск, 1992.- 46 c.

Тайжанов А.Т. М.О.Ауэзов – мыслитель / А.Т. Тайжанов.- Алма-Ата : Гылым, 1991.- 168 c.



Список статей о жизни и творчестве М.Ауэзова

Алмашев Ж. Люди, чтившие Ауезова :Литературное эссе // Нива.- 2006.- № 1. - С. 104-110.

Алмашулы Ж. Мир Ауэзова - вечная тема // Страна и мир.- 2007.- 28 сентября. - С. 20.

Анастасьева Н. Мухтар Ауезов в свете сегодняшнего дня // Северный Казахстан.- 2007.- 24 января. - С. 5.

Арцишевский А. Мухтар Ауэзов: художник и власть // Central Asia Monitor.- 2006.- 29 қыркүйек.- № 39. - С. 7.

Бейбытова К. Вещее сердце писателя :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Казахстанская правда.- 2008.- 26 сентября. - С. 5.

Бердигалиева Р. Помня о прошлом, созидая бдущее :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Казахстанская правда.- 2008.- 24 сентября. - С. 4.

Биданова А. Классик из рода ходжей :Мухтар Ауезов // Казахстанская правда.- 2007.- 28 сентября. - С. 12.

Гапонова Н. Година лихая, судьба вековая :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Казахстанская правда.- 2008.- 30 сентября. - С. 5.

Гапонова Н. Книга на все времена :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Казахстанская правда.- 2008.- 25 сентября. - С. 2.

Джилкибаев Э. Здесь слово правды корневой :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Казахстанская правда.- 2008.- 1 октября. - С. 6.

Жаманкулов Т. Ораторское слово в пьесе М.Ауэзова "Енлик - Кебек" // Мысль.- 2004.- № 6. - С. 83.

Кешин К. Тайна великого прорыва :Мухтар Ауезов // Казахстанская правда.- 2006.- 23 сентября. - С. 1.

Кул-Мухаммед М. Трагедия триумфатора :Мухтар Ауезов // Казахстанская правда.- 2006.- 17 ноября. - С. 3-4.

Мукжанова Ш. Читаем "Лихую годину" Ауэзова :Акция "Одна страна - одна книга", м.Ауэзов, "Лихая година" // Северный Казахстан.- 2008.- 24 сентября. - С. 2.

Петрова В. Ауэзовские родники // Северный Казахстан.- 2004.- 19 марта. - С. 7.

Соловых Л.Ф. М.О.Ауэзов - гордость казахской литературы :Литературный вечер // Мастер - класс.- 2008.- № 9. - С. 16-19.

Тальцев А. Дружба земляков :Мұхтар Әуезов // Казахстанская правда.- 2004.- 12 марта. - С. 6.

Тихоновская Р.П. Минуты встреч, что помнятся годами :Мухтар Ауезов // Казахстанская правда.- 2007.- 28 сентября. - С. 13.

Шашкова Л. Вспоминаю горячо :Валентина Николаевна Ауезова // Казахстанская правда.- 2004.- 12 марта. - С. 6.





Подготовила: Жумашева Г.Ж.

Ответственная за выпуск: Касымова Р.С.

Выберите курс повышения квалификации со скидкой 50%:

Краткое описание документа:

         Предлагаемый вашему вниманию рекомендательный указатель подготовлен в рамках акции «Одна страна – одна книга» по книге года «»Лихая година» Мухтара Ауэзова. В указателе представлена биография писателя, список его произведений, материалы о его жизни и творчестве, дан краткий библиографический обзор некоторых произведений автора, имеющихся в фонде  библиотеки Петропавловского гуманитарного колледжа им. Магжана Жумабаева. Пособие предназначено для преподавателей, студентов, а также для широкого круга читателей. 

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің, барлық республикадағы кітапханалардың бастамасымен 2008 жылғы 24-28 қыркүйек аралығында елімізде екінші рет «Бір ел-бір кітап» акциясын өткізілді
            Биылғы жылы жалпы ұлт болып оқуға Мұхтар Әуезовтың «Қилы заман» шығармасы таңдалды. Бұл кітаптың таңдалуының өзінде де терең мағына жатыр Кезінде бұл шығармаға Шыңғыс Айтматов жоғары баға берген.
            Осы жоғары да аталған «Бір ел-бір кітап» Акциясына орай біздің облысымызда да барлық кітапханалар мен оқу орындарында, мектептерде кітап көрмелері, әдеби кештер, зерттеушілер . әдебиеттанушылар, мәдениет және қоғам қайраткерлерімен , ақын жазушылармен кездесулер ұйымдастырылып, аталған шығарма кең көлемді талқыланды

        Ұсынылып отырған көрсеткіш   жазушысы, қазақ әдебиетінің сыншысы,халық жазушысы Мұхтар Әуезовтің  арналған.

         Мағұламат алфавиттік тәртіпен орналасқан. Ақының өмірі мен шығармашылығы туралы ең соңғы басылымдар еңгізілген.

 

       Көмекші құрал ұстаздарға,студенттерге және қалың  оқырман қауымға арналған.

Автор
Дата добавления 22.05.2015
Раздел Другое
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров493
Номер материала 541972
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх