Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация "Ыдысын көріп - асын іш"
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 24 мая.

Подать заявку на курс
  • Другое

Презентация "Ыдысын көріп - асын іш"

библиотека
материалов
География пәні мұғалімі Ыдысын көріп – асын іш
БАҚЫТТЫ БАЛАЛЫҚ ШАҚ ! «Ыдысын көріп - асын іш, шешесін көріп – қызын ал» дег...
Қасиетті қара қазан. Қазан – басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәден...
Қазан тоқшылық пен берекенің, ырыс-несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс. Ұлт...
Сұраулы сөйлем деп біреу я бірдеме жайында білу мақсатымен сұрай айтылған сө...
Саба. Қымыз құюға арналған, ел ішінде кең таралған кәделі ыдыстың бірі. Ол ж...
Жылқы терісінен сыйымдылығы 5-10 литрлік шағын ыдыстар да жасайды. Оны торсық...
Табақ – ет салынып таратылатын ағаш ыдыс.Мұны емен, қайың сияқты кепкен қатты...
Астау - жоғарыда айтылғандай қатты ағаштардан тұтас ойылып жасалады.Ол табақт...
Күбі – малды ауылдың қысы – жазы пайдаланатын ыдысы. Бұған қымыз, шұбат, айр...
Піспек - күбідегі сусынды пісіп, араластыру үшін піспек пайдаланылады. Оны...
Аяқ – ағаштан ойылып жасалатын ас құйылатын, сыйымдылығы 1 литрдей шұңғыл, д...
Қасық. Сыртқы түрі ожауға ұқсас, көлемі кіші, әдемі, ыңғайлы етіп ойылып жаса...
Мес – қымыз, шұбат , айран тағы басқа сусын құюға және сақтауға арналған тері...
1.Мес 2.Бұлқыншақ 3.Ожау 4.Тостаған
1.Шара 2.Саптыаяқ (Ожау) 3.Кеселер
1.Келі 2.Келсап  
21 1

Описание презентации по отдельным слайдам:

№ слайда 1 География пәні мұғалімі Ыдысын көріп – асын іш
Описание слайда:

География пәні мұғалімі Ыдысын көріп – асын іш

№ слайда 2 БАҚЫТТЫ БАЛАЛЫҚ ШАҚ ! «Ыдысын көріп - асын іш, шешесін көріп – қызын ал» дег
Описание слайда:

БАҚЫТТЫ БАЛАЛЫҚ ШАҚ ! «Ыдысын көріп - асын іш, шешесін көріп – қызын ал» деген қазақ қағидасында өте зор тәрбиелік және әлеуметтік терең ой жатыр. Демек ұлт тұрмысы өмір салтында ас сақталатын ыдыс-аяқтарға да ерекше көңіл бөлген. Оған жоғарыда айтылған екі ауыз мәтелдің өзі куә болып тұрған жоқ па? Ата-бабалар мен шеберлер асқа пайдаланатын ыдысты тек таза заттардан, яғни емен, қайың, арша, алтын, күміс сияқты металдардан ғана жасаған.

№ слайда 3 Қасиетті қара қазан. Қазан – басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәден
Описание слайда:

Қасиетті қара қазан. Қазан – басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәдениетінде алатын орны мүлде жоғары. Өйткені ол күнделікті тіршілік құралы. Қазақ дастарханынна түсетін тағамдардың барлығы да (қымыздан басқасы) ең алдамен осы қазаннан өтеді. Халық жай ғана қазан демей «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Бұл жерде қара сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді. Қазан шойыннан жарты шар үлгісінде құйылады, ұстауға қолайлы төрт құлағы болады. Сыйымдылығына қарай көлемі әр түрлі болады. Ең үлкенін он екі қарыс қара қазан немесе тайқазан дейді. Қазан кәдімгі үш бұтты ошаққа немесе жерошаққа асылады. Бетіне қақпақ жабылады. Көшпелі елде қазан қирамас үшін оған қалың кенеп, киізден арнаулы қазанқап жасалады. Оттан көтеріп алғанда қол күймес үшін және күйе жақпас үшін тұтқыш қолданылады. Қазан түбіндегі қаспағын қыру үшін қырғыш пайдаланылады.

№ слайда 4
Описание слайда:

№ слайда 5 Қазан тоқшылық пен берекенің, ырыс-несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс. Ұлт
Описание слайда:

Қазан тоқшылық пен берекенің, ырыс-несібенің айғағы, қасиетті киелі ыдыс. Ұлттық әлеуметтік тарихи оқиғаларда да қазаннның алатын айрықша орны бар. Қазанын сындыру – отбасын ойрандатудың, қазанын төңкеру – аштықтың, масқаралаудың белгісі. Мысалы: «жеті жарғыда» өлім жазасына бұйырған адам жеті айып төлеп құтыла алады. Оның біріншісі – қара қазан төлеу /2.42-бет/. Сол сияқты Абылайхан Көкшетаудан көшкенде арғын Бекболат бидің қуып келетінін біліп, өз қара қазанын жұртына тастап кетуінде үлкен философиялық ой, тоғам бар еді. Оны зерделі би Бекболат дәл шешіп атынын басын тарқан.

№ слайда 6 Сұраулы сөйлем деп біреу я бірдеме жайында білу мақсатымен сұрай айтылған сө
Описание слайда:

Сұраулы сөйлем деп біреу я бірдеме жайында білу мақсатымен сұрай айтылған сөйлемді атаймыз. Сұраулы сөйлем соңына сұрау белгісі қойылады.

№ слайда 7 Саба. Қымыз құюға арналған, ел ішінде кең таралған кәделі ыдыстың бірі. Ол ж
Описание слайда:

Саба. Қымыз құюға арналған, ел ішінде кең таралған кәделі ыдыстың бірі. Ол жылқы терісінен жасалады. Сабаны жасау үшін терінің түгін жидітіп, сыпырып, көк етінен алынып, тазартып, илейді. Дайын теріні талдың қабығымен бояйды. Содан соң әр кім өзіне қажетті сыйымдылық мөлшерде (шамамен жүз литр) төрт бой етіп пішіп, түбін кең, аузын тарлау етіп шуда жіппен тігеді. Жоғары байлау үшін саба аузына жіп тағады. Осылайша саба дайын болғаннан кейін ішін жуып-шайып айран құйып бірнеше күн қояды. Мұны ішкі дәмін алу дейді. Бұдан кейін керіп, созып дымқылдап пештің ысын қырып алып жағады. Мұны құрамдау дейді. Оны қайтадан майлап, арша, тобылғы немесе қайың қабығының түтініне ұстайды. Мұны ыстау дейді. Ысталған тері берік болып, құрт-құмырсқа түспейді. Ыстың дәмі мен иісі құйылған қымызға шауып, оның сапасын арттыра түседі.

№ слайда 8
Описание слайда:

№ слайда 9 Жылқы терісінен сыйымдылығы 5-10 литрлік шағын ыдыстар да жасайды. Оны торсық
Описание слайда:

Жылқы терісінен сыйымдылығы 5-10 литрлік шағын ыдыстар да жасайды. Оны торсық дейді. Бұл сусын құюға арналған тері ыдыстың местен кішірегі. Бұл да қымыз, айран сиқты сусын құюға лап жүруге ыңғайлы ыдыс. Одан сәл үлкенін сүйретпе дейді. Сабадағы қымызды пішу үшін піспек қолданылады. Піспектің басы дөңгелек ағаштан жасалып, оның ұзын, түзу сабы болады. Сабының қолға ұстайтын жерін күміспен, сүйектен әшекелейді. Сабаның үлкен, кішісі де болады. Оның астына қою үшін ағаштан сәкі жасалады да оны саба аяқ деп атайды. Бұрынғы кезде асқа, тойға, салтанатқа саба мен қымыз, малдан сойыс апаратын болған. Бұл үлкен құрметтің, мырзалық, байлықтың белгісі деп бағаланған. Мұны Мәшһүр Жүсіп былай деп суреттейді. «шоң бидің сабасы деп айтсын деп Ақбура қара Алтайдың баласы айғырдың терісінен жонын сыртына қаратып, жал-құйрығын өзіне қойып, бұлқынына бір өгіздің терісін тіктіріп, өзін түйеге теңдегенде сегіз қанат үйдің бір үзігі бір жағына тең болады екен» бұрынғы бай, би мырзалар қымыз бен сабаға осындай мән беріп қарап, оны кісілік, сыйластық нышаны ретінде қабылдайтын болған. Кімнің сабасы үлкен болса, оның мерейі де, мәртебесі де, ел алдында беделі де жоғары тұрған. Демек қымыз бен сабаның әлеуметтік маңызы да зор болған.

№ слайда 10 Табақ – ет салынып таратылатын ағаш ыдыс.Мұны емен, қайың сияқты кепкен қатты
Описание слайда:

Табақ – ет салынып таратылатын ағаш ыдыс.Мұны емен, қайың сияқты кепкен қатты ағаштарды әуелі қайнатып алып шабады.Іші шұңғылдау, жалпақ ернеулі, жиекті, дөңгелек, ағашы қалыңдау болып жасала береді.Үлкендерін сыйлы адамдарға бас табақ ретінде тартады.табақ шарадай безендірілмейді, тек ағаштың өзінен ғана жасайды. Көбінесе ет тағамдары салынатындықтан тазартуға, жууға оңай болуы үшін өрнектер де ойылмайды.

№ слайда 11 Астау - жоғарыда айтылғандай қатты ағаштардан тұтас ойылып жасалады.Ол табақт
Описание слайда:

Астау - жоғарыда айтылғандай қатты ағаштардан тұтас ойылып жасалады.Ол табақтай емес, ұзыншалау, сопақ, екі жағынан ұстауға лайықталып ернеу қойылады. Бұл ыдыс қазіргі күндерде көп қолданылмайды. Сондықтан мұны мұражайлардан ғана көруге болады.Астаумен ерте кезде ет салып тартқан.

№ слайда 12
Описание слайда:

№ слайда 13 Күбі – малды ауылдың қысы – жазы пайдаланатын ыдысы. Бұған қымыз, шұбат, айр
Описание слайда:

Күбі – малды ауылдың қысы – жазы пайдаланатын ыдысы. Бұған қымыз, шұбат, айран, ашыған көже құйылады.Күбіні тұтас ағаштан үңгіп немесе арша, емен, талдың жұқа тақтайшаларынан қосып та жасайды.жеке тақтайшалардан жасалған күбіге түп салып сыртынан темір құрсаулармен тартылады.Тұтас ағаштардан жасалғандардың іші тегіс болуы үшін күйдіріледі.Дайын күбінің ішін майлап, саба сияқты жиі-жиі ыстап отырады.Күбінің сыйымдылығы 20-30 литр, биіктігі 80 сантиметрдей, түп жағы кең, аузы тарлау болады.Шаң - тозаң түспес үшін, әдемі, дөңгелек қақпақ жасалады.Піспек сабы шығып тұруы үшін қақпақтың төбесін теседі немесе шетіне кертік қалтырады.

№ слайда 14 Піспек - күбідегі сусынды пісіп, араластыру үшін піспек пайдаланылады. Оны
Описание слайда:

Піспек - күбідегі сусынды пісіп, араластыру үшін піспек пайдаланылады. Оны күбі аузынан (қақпағынан) сыртына шығып тұратындай ұзын сабы және жалпақ әрі дөңгелек басы болады, ағаштан жасалады.Сабының жоғарға жағын әшекейлеп немесе күміспен қақтап әшекелейді.

№ слайда 15 Аяқ – ағаштан ойылып жасалатын ас құйылатын, сыйымдылығы 1 литрдей шұңғыл, д
Описание слайда:

Аяқ – ағаштан ойылып жасалатын ас құйылатын, сыйымдылығы 1 литрдей шұңғыл, дөңгелек ыдыс.оның орнықты түбі, жиегі тік, жұқа болады.Көбінесе қымыз, шұбат құйып, сыйлы кісілерге ұсынады. Сыртын оюлап, түрлі-түсті сырмен сырлайды. Балаларға лайықталған шағын түрін тостаған дейді.

№ слайда 16
Описание слайда:

№ слайда 17 Қасық. Сыртқы түрі ожауға ұқсас, көлемі кіші, әдемі, ыңғайлы етіп ойылып жаса
Описание слайда:

Қасық. Сыртқы түрі ожауға ұқсас, көлемі кіші, әдемі, ыңғайлы етіп ойылып жасалады. Сұйық ас ішуге арналған. Ағаштан жасалатындықтан ағаш қасық деп аталады.Үлкен адамдарға және балаларға арналған үлкенді кіші түрлері де болады.Өте кішкентай түрлерін май қасық деп атайды.Қасықтар боялып немесе түрлі-түсті ашық бояулармен әрленеді. Келі- тарыны ақтауға арналған құрал.Жуан әрі қатты тұтас ағаштан үңгіп жасайды.Орнықты болуы үшін түп жағын қалың қалдырады.Түбінен жоғары 10-15 сантиметрдей жерінен бунақтап ойып, жоғарғы жағын қиғаштап сәл жіңішкертіп бел жасайды. Кейбір жерлерде сол ойған жердің ағашын тұтас қалдырып, ұстайтын тұтқа қалдырады. Ішін әбен үңгіп болғаннан кейін тегістеу үшін және ағаш шайырланып қатаюы үшін отпен қариды.Келінің биіктігі 70-80, диаметрі 30 сантиметрдей болады. Тарыны түю үшін келсап (келісап) керек. Оны ұзындығы 1 метрдей, диаметрі 15 сантиметрдей жұмыр ағаштан жасайды.Түйгенде келінің жиегі қолға тимейтіндей етіп орта тұсынан екі қолмен ұстайтындай ойып жұмырлайды.

№ слайда 18 Мес – қымыз, шұбат , айран тағы басқа сусын құюға және сақтауға арналған тері
Описание слайда:

Мес – қымыз, шұбат , айран тағы басқа сусын құюға және сақтауға арналған тері ыдыс.ол бітеу сойылған ешкі ( серке) терісінен жасалады.Оны жасаудың жолы былай: терінің жүнін, шелін алып, илеген соң талдың қабығымен, қынамен бояйды және ыстайды.Ішіндегі сусынды кесе аяққа құюға ыңғайлы болу үшін мес аузына асықты жіліктің екі басын кесіп өткізіп қояды.Мес жолаушыларға, көшіп-қонушыларға, бақташыларға сусын құйып алып жүруге өте ыңғайлы ыдыс. Мес ұлт ұғымында толу, жинау мағынасын білдіреді.Білімдар этногроф Мәшһүр Жүсіп Көпеев қолжазбалар жинағын «Мес» деп атаған. Бұлқыншақ - сусын құюға арналған тері ыдыс.Оны жасау үшін жылқының сан терісін шашасына дейін бітеу сойып алады да саба әзірлегендей жолдардан өткізеді.Сан жағына сопақшалау етіп тері тігеді, ол пайдаланғанда астынғы жағына келеді.Аузына ағаштан, тоздан тығын жасалады. Бұлқыншақ ердің, кереге басына ілуге, жаяудың иығына асуға ыңғайлы ыдыс. Шара - қымыз құюға арналған ыдыс.Кей жерлерде тегене деп те атайды.Қымызды дастарқанға апарғанда сабадан осы шараға құйып апарады.Оның ішіне 10-15 литр қымыз сияды. Шараны емен, қайың сияқты қатты, кепкен ағаштардан ойып жасайды.Оның іші шұңғыл, өзі дөңгелек, жиегі тік болып келеді.шара сыртынан ою-өрнектермен, күміс немесе сүйек әшекейлермен көркем безендіріледі.Өзіне лайық ағаш қақпағы болады, ол да әшекейленіп жасалады.Сары қымыз, әсем шара ыдысты дастарқан сәні, үйдің көркі, қолы берекелі әйелдің мәртебесі десе де болады. Ожау. Шарадағы қымызды сапыру, аяққа құю үшін ожау керек.Оны да әсемдеп, өрнектеп, ұзын сапты етіп тұтас ағаштан жасайды.Сабын қолға ұстауға ыңғайлы етіп, бунақтап, қосарлап, өрнектеп әсемдейді.Кей өңірлерде оның сабы қысқы, тіке жасалатын үлгілері де бар, оны сапты аяқ деп те атайды. Ожау шараның егізінің сыңарындай бір-біріне жарасып тұрады,сондықтан да екеуі бірге жасалады, бірге қолданылады, бірге сақталады.

№ слайда 19 1.Мес 2.Бұлқыншақ 3.Ожау 4.Тостаған
Описание слайда:

1.Мес 2.Бұлқыншақ 3.Ожау 4.Тостаған

№ слайда 20 1.Шара 2.Саптыаяқ (Ожау) 3.Кеселер
Описание слайда:

1.Шара 2.Саптыаяқ (Ожау) 3.Кеселер

№ слайда 21 1.Келі 2.Келсап  
Описание слайда:

1.Келі 2.Келсап  

Автор
Дата добавления 02.12.2015
Раздел Другое
Подраздел Презентации
Просмотров329
Номер материала ДВ-220169
Получить свидетельство о публикации

Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх