Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация по казахской литературе на тему
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Начальные классы

Презентация по казахской литературе на тему

библиотека
материалов
Сабақтың тақырыбы: Ежелгі дәуір әдебиетіне Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілеріне ш...
Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бе...
Қазақ халқының арғы тегі көне түркі тайпаларынан шығады. Олар мәдениетін де...
Ежелгі дәуір әдебиеті Сақ, ғұн, үйсін дәуірі “Алып ер Тұңға”, “Тұмар патша”,...
Сақтар мен ғұндардан кейін тарих сахнасына шығып, дүниені дүр сілкіндірген х...
Көне түркі жазба жазба ескерткіштері түркологиялық әдебиеттерде негізінен үш...
Скандинавия халықтарының тілінде”рунь”,яғни “руна” деген сөз қазақшаға аудар...
Дәл осы кезде академик В:В:Радлов та өз бетінше ізденіп, руна жазуларының он...
1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? 2.Қазақ халқының құрылуына негіз болған та...
Сабақтың тақырыбы: Күлтегін жырлары Орхон ескерткіштеріндегі жырлардың мазмұн...
Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бе...
Орта Азияның Түркі тайпалары руна жазуын қолданған, ал араб әліпбиін кейініре...
Жыр көлемі жағынан 428 өлең жолынан тұрады.Мұның өзі құлыптастағы руналық жа...
Орхон жазуының басы Білге қағанның Ел- жұртына үндеуімен ашылады: Тәңірдей,...
Күлтегін ескерткішінің алтыншы хикаясын Күлтегін батырдың жауынгерлік жорықт...
Қапаған хан өлген соң, билікке Білге қаған келеді. Ол- Күлтегіннің екінші аға...
. 1 сөз (зат есім, не?) 2 сөз (сын есім, қандай?) 3 сөз (етістік, не істеді?)...
1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? Ол туралы не білесіңдер? 2.Қазақ халқының...
21 1

Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Описание презентации по отдельным слайдам:

№ слайда 1
Описание слайда:

№ слайда 2 Сабақтың тақырыбы: Ежелгі дәуір әдебиетіне Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілеріне ш
Описание слайда:

Сабақтың тақырыбы: Ежелгі дәуір әдебиетіне Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілеріне шолу жасау Тарихи жәдігерлерді оқып үйрену, оларды құрметтеуге баулу Оқушылардың көркем шығармаларға деген қызығушылықтарын дамыту Жырдың мазмұнын меңгереді,тақырыбын, көркемдігін ашады Жыр кейіпкерлері арқылы отанды сүюді үйренеді Көркем шығармаларды оқуға қызығушылығы артады,талдауды үйренеді білімділік тәрбиелік дамытушылық С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы Н ә т е ж и е с і н б о л ж а у С А Б А Қ Т Ы Ң Т Ү Р І Қ Ұ Р А М А Ә Д І С І С Ы Н И Т Ұ Р Ғ Ы Д А Н О Й Л А у

№ слайда 3 Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бе
Описание слайда:

Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бейнелерін тану арқылы Н ә т е ж и е г е ж е т у ж о л д а р ы С а б а қ т ы ң қ ұ р ы л ы м ы Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерін оқу,оларды көркемдік тұрғыдан талдау арқылы Қызығушылықты ояту Мағынаны тану Толғаныс Сабақтың көрнекілігі Пәнаралық байланыс Тарих, қазақ тілі, жаратылыстану Тірек сызбалар, суреттер, кітаптар

№ слайда 4 Қазақ халқының арғы тегі көне түркі тайпаларынан шығады. Олар мәдениетін де
Описание слайда:

Қазақ халқының арғы тегі көне түркі тайпаларынан шығады. Олар мәдениетін де бірлесіп жасаған. Қазақ халқының құрылуына негіз болған ру-тайпалар ерте заманда қазіргі Қазақстанды, Орта Азияны, Оңтүстік-шығыс Сібірді, Орталық Азияны, Еділ бойын, Каспий жағалауларын мекен еткен. Олар өзбек, қырғыз, башқұрт, әзірбайжан, түркімен, ұйғыр, қарақалпақ, хакас, башқұрт, татар халықтарының құрамына енген ру-тайпалармен аралас өмір кешкен. Сөйтіп экономикалық, әлеуметтік, мәдени өмірі бір-бірімен өзара тығыз байланысты болған түркі тілдес халықтарының әдебиеті де ортақ болды. Кумандар, Дешті Қыпшақтар, тағы басқадай атанған жартылай көшпелі, жартылай отырықшы түркі тілдес ерлік эпостар, ерегілер, аңыздарда халықтардың ерлігі, тұрмыс-тіршілігі, арман-қиялы ерлік эпостарда, ертегілерде, аңыздарда жырланған. Құлпытас, күмбез түріндегі ескерткіштерге өздерінің елеулі-елеулі тарихи адамдары туралы жоқтау, мадақтауларын жыр түрінде ойып жазып қалдырып отырған.

№ слайда 5 Ежелгі дәуір әдебиеті Сақ, ғұн, үйсін дәуірі “Алып ер Тұңға”, “Тұмар патша”,
Описание слайда:

Ежелгі дәуір әдебиеті Сақ, ғұн, үйсін дәуірі “Алып ер Тұңға”, “Тұмар патша”, “Шырақ батыр” жырлары Оғыз дәуіріндегі әдебиет (ІХ-Х ғ.) “Оғыз қаған” жыры Алтын Орда дәуіріндегі әдебиет (ХІІІ-ХІV ғ.) Рабғузи қиссалары Сайф Сарай шығ. Түрік қағанаты дәуіріндегі әдебиет (V-VIIIғ) “Орхон ескерткіштері”, “Қорқыт ата кітабы”, “Оғыз-нама” Ислам дәуіріндегі әдебиет(Х-ХІІ ғ.) Әбу Насыр әл-Фараби, Ахмет Иассауи, Жүсіп Баласағұни, Махмұт Қашқари, Мұхаммед Хорезми, Сүлеймен Бақырғани, Әбу Райхан әл-Бируни шығармалары

№ слайда 6 Сақтар мен ғұндардан кейін тарих сахнасына шығып, дүниені дүр сілкіндірген х
Описание слайда:

Сақтар мен ғұндардан кейін тарих сахнасына шығып, дүниені дүр сілкіндірген халық ежелгі түркілер болды. Олар Батысында Византия елімен, оңтүстігінде Персиямен, тіпті Үндістанмен, ал Шығысында Қытаймен шектесіп жататін орасан үлкен мемлекет құрды. Ұлы Түрік мемлекеті осылайша 545 жылы өмірге келді. Ұлы Түрік қағанатының шынайы шежіресі , таңғажайып тарихы бұдан 13 ғасыр бұрын құлпытастарға қашап жазылған. Оны жазған Түрік қағанатының қабырғалы бектерінің бірі, өз дәуірінің кемеңгер ойшылы, шешендік сөздің жүйрігі, ұлы ақын Йоллығ тегін еді. Ұлы Түрік қағанатын ешбір жау әскер күшімен жеңе алмағаны тарихта жазылған. Алайда Табғыштар (Қытай) іштен іріткі салып, Ұлы Түрік қағанаты екіге бөлініп, бірі - Шығыс түрік, бірі – Батыс түрік қағанаты болып ыдырайды.

№ слайда 7 Көне түркі жазба жазба ескерткіштері түркологиялық әдебиеттерде негізінен үш
Описание слайда:

Көне түркі жазба жазба ескерткіштері түркологиялық әдебиеттерде негізінен үш бөлінеді. 1. Енисей топқа ескерткіштері. Бұған Енисей өзінің жоғарғы сағасы мен Тува Якутия Манғолия жерлерінен табылған көптеген ескерткіштер жатады. 2. Талас ескерткіштері. Талас ескерткіштердің табылуы табылуы Жамбыл уезінің әкімі, Талас жазуларын табушылардың бірі – В.А.Каллаурдың есіміне байланысты.Талас ескерткіштерінің саны қазір 10-нан асты. 3. Орхон ескерткіштері. Бұған VІІ ғасырдың соңы мен VIII ғасырдың бас кезіндегі Құтылығ қаған, Білге қаған, Күлтегін, Тонықұқ сияқты ірі ескерткіштер мен он шақты майда ескерткіштер жатады.

№ слайда 8 Скандинавия халықтарының тілінде”рунь”,яғни “руна” деген сөз қазақшаға аудар
Описание слайда:

Скандинавия халықтарының тілінде”рунь”,яғни “руна” деген сөз қазақшаға аударғанда “сыры ашылмаған”, “құпия” деген мағынаны білдіреді. Сібірде айдауда жүрген швед офицері И.Т.Страленберг өзі тапқан құлыптастардағы жазуды “руна” деп атайды. Алайда бұл руна жазуының құпиясы көпке дейін ашылмай-ақ қойды. Ескерткіштедегі жазуды ешкім оқи алмады. Ол туралы әр-түрлі болжам айтыла бастады. Бұл жазудың түп тамыры ежелгі грек мәдениетіне қатысты деушілер де, оны ежелгі маңғол жазуы, фин жазуы, скиф-славиян деп жорамалдаушылар да жазудың сырын ғылыми негізде ашып бере алмады. Ақыры 1893 жылғы қарашаның 25-күні Дания корольдік Ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен ғылыми әлемі дүр сілкіндірер мәлімдеме жасайды. жасады. Ғылым Орхон мен Енисей өзендері бойынан табылған ескерткіштердегі құпия жазуды оқудың кілтін ашқандығын хабарлады. Сондай-ақ ол бұл ескерткіштер түркі халықтарының тілінде жазылғанын мәлімдеді. Ғалымның ең алдымен оқыған сөздері “тәңірі” және”түрік” деген сөздер екен.

№ слайда 9 Дәл осы кезде академик В:В:Радлов та өз бетінше ізденіп, руна жазуларының он
Описание слайда:

Дәл осы кезде академик В:В:Радлов та өз бетінше ізденіп, руна жазуларының он беске жуық әріптерін анықтап алған еді. Арада көп уақыт өтпей- ақ , В. В. Радлов Орхон өзені бойынан табылған үлкен тастардағы мәтінді толық оқып, сонан соң оны аударып шықты.Солтүстік Монғолиядағы Орхон өзені бойынан Н.М. Ядринцев тапқан ескерткіштер Шығыс Түрік қағанатының он жетінші қағаны Білге қаған (алғашқы аты- Могилянь) мен қағанның інісі, даңқты әскери қолбасшы Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан құлыптастарға қашап жазылған ұзақ жыр жолдары еді. Сонымен бірге ежелгі дәуір әдебиетіне қыпшақ тілінде жазылған(ХІІІ-ХVIғғ.) “Кодекс куманикус”,”Махаббатнама”,”Жүсіп-Злиха”,”Гүлстан”,”Домбауыл”,т.б. Қиссалар, дастандар, шежірелер, тарихи мұралар енді. Олар өзінен кейінгі әдебиеттіңң дамуына негіз болған. Бұларды зерттеп, әдебиетіміздің тарихына қосуға, елге танытуға Ә.Марғұлан, Ә.Қоңыратбаев, Б.Ысқақов, Х. Сүйіншіәлиев, А.Қараубаева, М.Жолдасбеков, Н.Келімбетов, А.Егеубаев, т.б. Ғалымдар зор үлес қосты.

№ слайда 10 1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? 2.Қазақ халқының құрылуына негіз болған та
Описание слайда:

1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? 2.Қазақ халқының құрылуына негіз болған тайпалар қай жерлерді мекендеген? 3.Олар өздерінің тарихын, ерлік жырларын қалай жазып қалдырған? 4. Түрік қағанатының шежіресін жазған кім? 5.Көне түрік жазба ескерткіштері қай жерлерден табылды? 6.Оларды зерттеген кімдер? 7. Ол ескерткіштерде жазылған жырларды атаңдар.

№ слайда 11 Сабақтың тақырыбы: Күлтегін жырлары Орхон ескерткіштеріндегі жырлардың мазмұн
Описание слайда:

Сабақтың тақырыбы: Күлтегін жырлары Орхон ескерткіштеріндегі жырлардың мазмұнын меңгерту,тақырыбын ашу, жыр көркемдігін таныту Оқушыларды отаншылдыққа баулу Оқушылардың көркем шығармаларға деген қызығушылықтарын дамыту Жырдың мазмұнын меңгереді,тақырыбын, көркемдігін ашады Жыр кейіпкерлері арқылы отанды сүюді үйренеді Көркем шығармаларды оқуға қызығушылығы артады,талдауды үйренеді білімділік тәрбиелік дамытушылық С а б а қ т ы ң м а қ с а т ы Н ә т е ж и е с і н б о л ж а у С А Б А Қ Т Ы Ң Т Ү Р І Қ Ұ Р А М А Ә Д І С І С Ы Н И Т Ұ Р Ғ Ы Д А Н О Й Л А у

№ слайда 12 Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бе
Описание слайда:

Жырдың мазмұнын оқу, тапсырмаларды орындау арқылы Елтеріс, Білге, Күлтегін бейнелерін тану арқылы Н ә т е ж и е г е ж е т у ж о л д а р ы С а б а қ т ы ң қ ұ р ы л ы м ы Ежелгі дәуір әдебиеті үлгілерін оқу,оларды көркемдік тұрғыдан талдау арқылы Қызығушылықты ояту Мағынаны тану Толғаныс Сабақтың көрнекілігі Пәнаралық байланыс Тарих, қазақ тілі, жаратылыстану Тірек сызбалар, суреттер, кітаптар

№ слайда 13 Орта Азияның Түркі тайпалары руна жазуын қолданған, ал араб әліпбиін кейініре
Описание слайда:

Орта Азияның Түркі тайпалары руна жазуын қолданған, ал араб әліпбиін кейінірек, X ғасырда ислам дінінің енуіне байланысты пайдаланылған. Бүкіл әлемге әйгілі Орхон ескерткіштері тастарының бетіне осы руна жазуымен көптеген жырлар жазылған.

№ слайда 14
Описание слайда:

№ слайда 15 Жыр көлемі жағынан 428 өлең жолынан тұрады.Мұның өзі құлыптастағы руналық жа
Описание слайда:

Жыр көлемі жағынан 428 өлең жолынан тұрады.Мұның өзі құлыптастағы руналық жазу бойынша есептегенде ұзыннан-ұзақ 53 қатар жазу болады.Бұл жырдың ерекшелігі-осы жырбір-бірінен толық дербес тұрған 6 хикаядан, яғни 6 оқиғадан құралған деуге болады. Елтеріс қағанды сипаттау Білге қаған туралы Түріктерді тауғаштардың бағындырып алуы туралы. Түрік халқының ұлы ата-бабалары туралы Күлтегін туралы жыр Қапаған қаған туралы І хикая IV хикая ІІІ хикая ІІ хикая V хикая VІ хикая Түрік қағанаты Бұмын, Естеми қағандардан соң, 630-680 жылдары тәуелсіздігінен айрылып, тауғаштарға бодан болады.

№ слайда 16 Орхон жазуының басы Білге қағанның Ел- жұртына үндеуімен ашылады: Тәңірдей,
Описание слайда:

Орхон жазуының басы Білге қағанның Ел- жұртына үндеуімен ашылады: Тәңірдей, тәңірден жаралған, Түрік Білге қаған Бұл шақта отырдым, Сөзімді түгел естіңдер: Бүкіл жеткіншегім, халқым. Оіымда шад, апа бектеп, Солымда тархан, бұйрық бектер. Тоғыз оғыз бектері, халқы, Бұл сөзімді мұқият тыңда, Терең ұқ!... ... Дәл осы жерде Тауғаш халқымен табыстым. Алтынды, күмісті, дақылды, жібекті Соншама беріп жатқан- Тауғаш халқының сөзі тәтті, Бұйымы асыл еді. Олар тәтті сөз, асыл қазынасын беріп, Басқа халықты өзіне соншама жақындатар еді. Бірақ ақылды кісілерді, батыл кісілерді Тауғаштар қозғай алған жоқ. Егер олар алданса, онда рухы, халқы Тұқымына дейін қалмас еді. Ал тәтті сөз, асыл дүниесіне көп алданып, Түркі халқы қырылдың, Түркі халқы жойылдың! Бұл үзіндіден жырдың түпкі мұраты-ел бірлігі мен оның бақытты өмірін аңсау екені аңғарылады. Жырда түркілердің Білге өзі қаған болғанға дейінгі уақыттарда мұндай жағдайға душар болу себептері ашық айтылады: Соңындағы інісі ағасындай болмады, Ұлдары әкесіндей болмады. Біліксіз қағандар таққа отырған екен, Әміршілері біліксіз екен, Жалтақ болған екен. Бектердің, халқының ымырасыздығынан, Тауғаш халқының тепкісіне көнгендігінен, Арбауына сенгендігінен, Інілі-ағалы дауласқандығынан, Бек пен халықтың өзара жауласқандығынан, Түркі халқы елдігін жойды, Қағандығынан айырылды... ...Тауғаш халқына бек ұлдары құл болды, Пәк қыздары күң болды. Түркі бектер түркі атын жоғалтып, Тауғаш бектерінің тауғаш атын тұтынып, Тауғаш қағанына бағынды, Елу жыл ісін – күшін берді,- деп қиналады. Сол уақытта Көк Тәңірінің бұйрығымен Елбіге анадан Елтеріс атты ұл туыпты.Елтеріс 47 рет соғысқа аттанып, түріктерді бүтіндейді.

№ слайда 17 Күлтегін ескерткішінің алтыншы хикаясын Күлтегін батырдың жауынгерлік жорықт
Описание слайда:

Күлтегін ескерткішінің алтыншы хикаясын Күлтегін батырдың жауынгерлік жорықтары жөнінде жазылған ғажайып жыр дастан деуге болады.Алтыншы хикая он үш топтамадан тұрады. Міне, осы алтыншы хикаяның бірінші циклы Күлтегіннің әскери қызметінің алғашқы сәттері қалай болғанын суреттеуден басталады. Бұл циклдің басталуы- он жастағы бала жігітке Күлтегін деген ерлік есім қалай берілгенін төрт жолды жырда баяндап береді. Сосын оқиға желісі ұлғайып, Күлтегіннің туған жер үшін жүргізген қанды шайқастары көрсетіледі. Ал цикл қортынды бөлімінде Күлтегіннің теңдесі жоқ жеңістері жыр болады: Ісін-күшін беріп, Осыншама ел жинап, Інім Күлтегін Өзі қайтыс болды Бұдан кейін оқиға желісі ұлғая түсіп, Күлтегін батырдың туған жері үшін ерлікпен шайқасқаны көрсетіледі. Батыр соғдыларға және табғаштарға қарсы тан майданға шығады. Күлтегін он жасында ер атанады: Он жаста текті шешемнің бағына Інім Күүлтегін ер атанды. Бұдан кейінгі жолдалда Күлтегіннің соғдыларға қарсы күресі, Табаштың бес мың әскерімен болған соғысы жыр болады. Мұнда”Күлтегін жауға жалғыз ұмтылды”деген сөз бар. Ол жауды жеңіп, қаруларын қолға түсіреді.Сонымен, алтыншы хиикаяның екінші топтамасында Күлтегіннің туған жер үшін жүргізген қанды шайқастары жырланады. Ал топтаманың қортынды бөліміндеКүлтегін теңдесі жоқ зор мақтанышпен айтылған.Соның нәтижесінде түрік елі өзінің егемендігін алып, дербес халық болғандығы баяндалады: Еліміз қайта ел болды, Халқымыз қайта халық болды. “Күлтегін”жырының бұдан кейінгі хикаялары- түркілердің түргеш, соғды, оғыз, т.б. соғысы. Күлтегіннің тайсалмай сол қанды майдандарда ұлық Еркін, Құшы Тұтық, аздардың елтебері сияқты жаулармыен жекпе-жек арпалысы суреттеледі. Жырда Күлтегін түркі елінің “төрт бұрышындағы” барлық жауды жеңіп, елде тыныштық, бейбіт өмір орнатады. Жыр соңында Күлтегін өлгенде бүкіл түркі халқының қатты қайғырып, аза тұтқаны, оны жоқтап-жерлеу салтанатына әлемнің төрт бұрышынанкөп елшілер, батырлар, тас қашайтын шеберлер, таңбашылар, бектер, т.б. келгені айтылыды.

№ слайда 18 Қапаған хан өлген соң, билікке Білге қаған келеді. Ол- Күлтегіннің екінші аға
Описание слайда:

Қапаған хан өлген соң, билікке Білге қаған келеді. Ол- Күлтегіннің екінші ағасы. Жырда асқан ақыл иесі, батыр ретінде суреттеледі. Күлтегіннің әкесі. Көк тәңірінің бұйрығымен Елбілге анадан туған. Әйелі-Ұмай ана. Олардан Күлтегін дүниеге келеді. Жырдың бас кейіпкері. Әкесі Елтеріс қаған.Күлтегін ағасы Қапаған ханмен бірге әке ісін жалғастырады.Он Алты жасынан бастап 23 рет соғысып, өз елін тауғаш- тардың езгісінен құтқарады. Білге қағанның кезінде төбе би болған. Оның қайын атасы. Елтеріс, Қапаған, Білге-үш ханның ақылшысы болған,жырау. Тасқа ойып жаздырған да Тонұқұқ, кей деректерде Иолығ тегін деп айтылады. Күлтегін батыр Тонұқұқ Елтеріс қаған Білге қаған

№ слайда 19
Описание слайда:

№ слайда 20 . 1 сөз (зат есім, не?) 2 сөз (сын есім, қандай?) 3 сөз (етістік, не істеді?)
Описание слайда:

. 1 сөз (зат есім, не?) 2 сөз (сын есім, қандай?) 3 сөз (етістік, не істеді?) 4 сөз (сөйлем ) 1- сөздің синонимі Елтеріс Тонұқұқ Күлтегін

№ слайда 21 1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? Ол туралы не білесіңдер? 2.Қазақ халқының
Описание слайда:

1.Қазақ халқының арғы тегі кімдер? Ол туралы не білесіңдер? 2.Қазақ халқының құрылуына негіз болған тайпалар қай жерлерді мекендеген? 3.Олар өздерінің тарихын, ерлік жырларын қалай жазып қалдырған? Жазба ескерткіштерді атаңдар. 4. Түрік қағанатының шежіресін жазған кім? Олар туралы әңгімелеңдер. 5.Көне түрік жазба ескерткіштері қай жерлерден табылды? Олардың тарихы туралы әңгімелеңдер. 6.Оларды зерттеген кімдер? “Руна” жазуы, оның зерттелуі туралы не білесіңдер? 7. Ескерткіштерде жазылған жырларды атаңдар. 8. Ежелгі дәуір әдебиетінің тағы қандай үлгілерін білесіңдер? Олар туралы әңгімелеңдер?


Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Краткое описание документа:

      Бағдарламада ежежелг дәуірдегі  әдеби мұраларға  4сағат берілген. Тақырыптық- күнтізбелік жоспарлауда «Түркі тектес халықтарға ортақ мұра» деген тақырыппен  2 сағатта  ежелгі дәуір әдебиетінің тарихына шолу, Күлтегін, Оғызнама, «Күлтегін» жырларындағы Білге қаған, Күлтегін батыр, Тоңыкөк жырау образдары. «Күлтегін» жырының қазақтың батырлар жырымен ұқсас, үндес жақтары, «Күлтегін» жырының тарихи маңызы, жырдың тәлім-тәрбиелік мәні, «Оғызнама» жырының негізгі идеясын ашу, жырдағы мифологиялық суреттер, жырдың тарихилығын таныту көзделеді. Сабақ жоспары панорамалық сабақ үлгісінде презентацияланған.  1- сабақ шолу түрінде өтіледі. 2- сабақ «Күлтегін» жырына арналған. Сабақты:

Ерлік жырын жерге жазса,

Желден жүйрік тұлпарының тұяғы.

Одан да ұшқыр ұлы түркі қиялы.

Тасқа тарих тастап кеткен

Қаныменен алмастырып сияны, -деген Қ.Исаның сөзімен ашуға немесе ассоцация  құруға болады.        

    VI ғасырдың ортасында қалыптасқан үлкен мемлекет Түркі қағанаты, оның шежіресі, тілі мен мәдениеті, әдебиеті - түркі халықтарының ортақ тарихы, асыл мұрасы.VI-XV ғасырлардағы осы мұраны ғалымдар зерттей келе, оны ежелгі дәуір әдебиеті деп, 3 кезеңге бөліп қарастыру дәстүрі қалыптасқан. 1. VI-IX ғасыр аралығындағы көне түркі әдеби ескерткіштері. Оған Орхон жазба ескерткіштері: Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк туралы құлпытастарға қашап жазылған жырлар, сондай-ақ «Оғыз нама» дастаны, «Қорқыт ата кітабы», Әбу Насыр әл Фарабидің әдебиет саласындағы еңбектері жатады.

2.X-XII ғасырлардағы әдебиет. Ислам дәуірі немесе Қараханидтер дәуірі әдебиеті деп аталады. Оған Жүсіп Баласағұнның «Құтты білік» дидактикалық дастаны, Махмаұд Қашқаридің «Түркі сөздерінің жинағы», Қожа Ахет Йассуидің «Даналық кітабы» атты өлеңдер жинағы  жатады.

3.X III-XV ғасырлардағы әдебиет Хорезм дәуірі немесе Алтын орда дәуіріндегі әдебиет деп аталып, оған Хорезмидің «Махаббат нама», Дүрбектің «Жүсіп- Злиха», С.Сараидің «Түркіше Гүлстан», Құтыбтың «Хұсрау- Шырын» дастандары мен «Кодекус- куманикус» деп аталатын қыпшақ тілінің сөздігі жатады.  1893 жылы  25қарашада Дания ғылым академиясының мәжілісінде Вильгельм Томсен Орхон жазба ескерткіштерін оқудың кілтін тапқанын, оның көне түркі тілінде жазылғандығын жариялайды. Содан бірнеше жыл өткен соң орыс академигі В.В.Радлов мәтінді тәржімалайды. Содан құлпытастардағы жазу батырлардың ерлік істері туралы дастан екені белгілі болады. Көптеген түркітанушы ғалымдар оны әр қырынан зерттей бастайды.

         «Күлтегін» жыры көлемі жағынан  428 өлең жолынан тұрады. Бұл жырдың ерекшелігі- жыр бір- бірінен  дербес  алты хикаядан, яғни алты оқиғадан құралған. Бірінші хикая түркілердің ұлы ата- бабалары туралы; екінші хикая  түркілердің табғаштарға тәуелді болуы; үшінші хикая Елтеріс қағанды сипаттауға арналған; төртінші хикая Қапаған қаған туралы, бесінші хикая Білге қаған; алтынша хикая Күлтегін туралы жыр. Әр хикая бірнеше топтамадан, ал Күлтегін сегіз топтамадан тұрады. Күлтегін- Түркі қағанатының әскери қолбасшысы, даңқты батыр. Оның он алты жастан бастап, қырық жеті жасына дейін, яғни өлгенге дейінгі ерліктері эпостық сарынмен жырланады.

    Орхон ескерткіштерінің ішінде «Тоныкөк» жыры да ерекше орын алады. Бұл жырдың авторы Тоныкөктің өзі деген болжамдар айтылады. Жыр 313 өлең жолынан тұрады.  Жырдың басты қаһарманы қағанның кеңесшісі- Тоныкөк. Ол- оғыз тайпасынан шыққан ұлы дана Түркі қағанатының үш бірдей қағанына уәзір болып, халқына адал қызмет еткен ұлы кемеңгер. Тас жазуда: «Мен Білге Тоныкөк, табғаш елінде тәрбиеленіп өстім. Түркі халқы ол кезде табғаштарға бағынышты еді» деп жазылған. Бұдан Тоныкөктің түрік тайпасы көсемдерінің бірінің баласы екені аңғарылады, ол- табғаштарға аманатқа берілген бала. Сарайда оқып, тәрбие алып, Құтылығпен бірігіп, табғаштарға қарсы көтеріліске шығады. Көтерілісшілер жеңіске жетіп, Құтылығты «Ел төресі» деген атпен қаған етіп сайлайды.  Құтылығ қаған мен Тоныкөк оғыздармен көп шайқасады. Соғыста жеңіп, Тоныкөк оғыздарды көрегенділікпен түркі туының астына біріктіреді. Құтылығ өліп, інісі Қапаған қаған болады. Алайда Қапаған қаған Тоныкөкті биліктен оқшаулайды, алауыздық көбейіп, ақыры Қапаған өз қандастарының қолынан қаза табады.Осы кезде Білге қаған Тоныкөктің ақылымен тұс- тұстан анталаған жауын жеңіп, құлауға айналған қағанатты қалпына келтіреді.   

     Сонымен «Күлтегін», «Тоныкөк» ескерткіштері мазмұны мен түрі жағынан да , тілі мен көркемдік ерекшелігі жағынан да, өлең құрылысы жағынан да  ежелгі түркі халықтарына ортақ көркем туындылардың үлгісі болуымен бірге, қазақ әдебиетінің алтын қазынасы. «Оғыз қаған» дастаны , «Күлтегін», «Тоныкөк» жырлары-  ұлттық әдебиетімізді  көркемдік деңгейге көтерген жырлаудың үздік үлгісі. Мұндай VI-VIII ғасырлар арасында ғұмыр кешкен бабалардың ерлігін, тәуелсіздік жолындағы қасиетті күресін жаңа тыныспен жырлаған дастандарды күллі түркі әлемі біледі. Олар -біздің ұлттық жауһарларымыз. Осы жауһарлар бүгінгі күні Астананың төрінде, ғылым теңізінде маржандай жарқырайды.

Автор
Дата добавления 13.03.2015
Раздел Начальные классы
Подраздел Презентации
Просмотров2344
Номер материала 440895
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх