Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015

Опубликуйте свой материал в официальном Печатном сборнике методических разработок проекта «Инфоурок»

(с присвоением ISBN)

Выберите любой материал на Вашем учительском сайте или загрузите новый

Оформите заявку на публикацию в сборник(займет не более 3 минут)

+

Получите свой экземпляр сборника и свидетельство о публикации в нем

Инфоурок / Другое / Презентации / Презентация по осетинской литературе на тему: "Кочысаты Мухарбег. "Сау цæстытæ"
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 24 мая.

Подать заявку на курс
  • Другое

Презентация по осетинской литературе на тему: "Кочысаты Мухарбег. "Сау цæстытæ"

библиотека
материалов
Кочысаты Мухарбег 1920-1944
Кочысаты Георгийы фырт Мухарбег райгуырди 1920 азы 1-æм майы Олгинскæйы. Хъæу...
Райдыдта Фыдыбæстæйы хæст. «Ацы хæст фесæфта бæстæ, – фыста Мухарбег, – фæсык...
Архайæг адæймаг цæры, уавæртæ куыд домынц, афтæ. Знаг райгуырæн бæстæйыл арт...
Патриотизмы зарæг у «Фыдыбæстæ». Æмдзæвгæйы ис ахъаззаг лирикон равг. Поэтико...
Æрмæст сæрибар адæймаг вæййы патриот æмæ сгуыхт. Ныййарæг зæхх канд æрдзон ск...
Поэт æмæ йæ лирикон геройæн ис, цы хъахъхъæной, уый: хи зæхх, уарзон адæм, сæ...
Ацы æмдзæвгæ тематикон æгъдауæй хæстæг у «Фыстæг мæ мадмæ». Æрмæст поэт ам ар...
Мæ фын фæлыгъди. Хуыссæг та мæ н’ ахсы. Хæстæг у бон, æвæццæгæн, хæстæг. Уæдæ...
Кочысаты Мухарбег куыста курдиаты хъомысæй, уæлмонцæй, дзырдта йæ зæрдæйы æвз...
10 1

Описание презентации по отдельным слайдам:

№ слайда 1 Кочысаты Мухарбег 1920-1944
Описание слайда:

Кочысаты Мухарбег 1920-1944

№ слайда 2 Кочысаты Георгийы фырт Мухарбег райгуырди 1920 азы 1-æм майы Олгинскæйы. Хъæу
Описание слайда:

Кочысаты Георгийы фырт Мухарбег райгуырди 1920 азы 1-æм майы Олгинскæйы. Хъæуы скъолайы бакаст авд къласы. Уый фæстæ ахуыр кæнын райдыдта педагогон техникумы. Ам хæрз æрыгонæй фæцалх и æмдзæвгæтæ фыссыныл. 1938 азы каст фæци техникум æмæ бацыд Цæгат Ирыстоны паддзахадон педагогон институтмæ. Ахуыр кодта ирон æвзаг æмæ литературæйы хайады. Уыди зæрдæргъæвд, зонынадыл уыд æнувыд, æмæ йæ ахуыр цыди иттæг хорз, – иста Къостайы номыл стипенди. Æртæ курсы фæстæ кусын райдыдта газет «Æрыгон большевик»-ы уацхæссæг æмæ тæлмацгæнæгæй, йæ ахуыр та дарддæр хæццæ кодта фæсаууонмæ.

№ слайда 3 Райдыдта Фыдыбæстæйы хæст. «Ацы хæст фесæфта бæстæ, – фыста Мухарбег, – фæсык
Описание слайда:

Райдыдта Фыдыбæстæйы хæст. «Ацы хæст фесæфта бæстæ, – фыста Мухарбег, – фæсыкк сты мæ фæндтæ, мæ хъуыры фæбадтысты». Мухарбег 1941 азы сентябры барвæндæй ацыди хæстмæ. Поэт фыста: Кæйдæртау нæ фæлыгъдтæн тохæй, Нæ бамбæхстон пыхсы мæ сæр. Дæ хъахъхъæнæг, сау айнæг хохау, Æрлæууыдтæн фидар æз дæр. Фыдыбæстæ æмæ патриотизм хæсты заман уыдысты ирон поэзийы сæйраг темæтæ. Уыдон систы йæ зарæджы сæр Кочысаты Мухарбегæн дæр. Поэт ацы темæйыл куыста хæсты размæ дæр. Уæд йæ уацмысты хъæбулон æнкъарæнтæ зындысты, райгуырæн æрдз, бæстæйы фидауц æмæ адæмы удвæллойæн куыд аргъ кæны, уымæй. Фæлæ æвирхъау хæст нынкъуыста сабыр цард, æмæ йæхи ивта поэты хъæлæс дæр. Уарзты бæсты йæ дзурын бахъуыд мастыл. Уыцы хъуыды поэт комкоммæ зæгъы æмдзæвгæ «Адæмы маст»-ы. Кæддæры лирикы ныр хъæуы адæмы маст æвдисын æмæ йын агуры тызмæг æмæ карз ныхæстæ.

№ слайда 4 Архайæг адæймаг цæры, уавæртæ куыд домынц, афтæ. Знаг райгуырæн бæстæйыл арт
Описание слайда:

Архайæг адæймаг цæры, уавæртæ куыд домынц, афтæ. Знаг райгуырæн бæстæйыл арт куы 'ндзара, уæд пацифизм гадзрахаты идеологи у. Æцæг гуманизм домы фыдыбæстæ хъахъхъæнын, адæмы фарныл тох кæнын. Мухарбег рæстæгмæ ныууагъта йæ фæндыр æмæ райста кард. Поэт «Мæ хæс»-ы зæгъы: Гъе уый тыххæй абон, Ирыстон, Дæ разы мæ цæсгом у рухс. Гъе уымæн дæн афтæ сæрыстыр, Гъе уымæн дæн афтæ хъал æз. Тызмæг заман домы тызмæг хотых, æмæ поэт, йæ хæс æмбары, афтæмæй зæгъы: «Æз цалынмæ нæ амæлон нæ бартыл, Уæдмæ æлвæстæй дардзынæн мæ кард».

№ слайда 5 Патриотизмы зарæг у «Фыдыбæстæ». Æмдзæвгæйы ис ахъаззаг лирикон равг. Поэтико
Описание слайда:

Патриотизмы зарæг у «Фыдыбæстæ». Æмдзæвгæйы ис ахъаззаг лирикон равг. Поэтикон ныхас зæлы мелодийау æмæ хуымæтæг хъуыдытæ сисы бæрзонд, сæ мидис сын арф хъарын кæны зæрдæмæ. Ныййарæг зæхх æппæтæй зынаргъдæр кæй у, уыцы хатдзæг свæййы философон идейæ. Поэт нывæфтыд кæны йæ бæстæйы сурæт. Мухарбегæн фыдыбæстæ нæу абстрактон æмбарынад. Уыимæ баст сты йæ рухс мысинæгтæ, йæ амонд, йæ цард. Поэт æнæхæсгæ иудзинады уыны бæстæйы истори æмæ адæмы хъысмæт: Нæ фыдæлтæ сæ хъарм тугæй Дæу балхæдтой, мæ зæхх. Нæ бæркадджын фæллойæ дæ Ысбуц кодтам дзæбæх.

№ слайда 6 Æрмæст сæрибар адæймаг вæййы патриот æмæ сгуыхт. Ныййарæг зæхх канд æрдзон ск
Описание слайда:

Æрмæст сæрибар адæймаг вæййы патриот æмæ сгуыхт. Ныййарæг зæхх канд æрдзон сконд нæу, йæ арæзты ис адæймаджы удвæллой дæр, æмæ фæллойгæнæгæн йæхи цардæй зынаргъдæр уымæн у. Сывæллоны уарзтау хуымæтæг æмæ сыгъдæг у поэты «Фæстаг салам». Ирд æмæ æргом сты йæ катай, йæ гуырысхотæ, йæ мæт. Гуырысхойаг ын нæу æрмæст иу хъуыддаг: хъæбулау уарзы йæ ныййарæг бæстæ æмæ йæ сæрвæлтау кæнæ уыдзæн уæлахиз, кæнæ ссардзæн кады мæлæт.

№ слайда 7 Поэт æмæ йæ лирикон геройæн ис, цы хъахъхъæной, уый: хи зæхх, уарзон адæм, сæ
Описание слайда:

Поэт æмæ йæ лирикон геройæн ис, цы хъахъхъæной, уый: хи зæхх, уарзон адæм, сæрибар. Афтæ уыд советон адæмы æхсæнадон уавæр, – уымæй æвзæрд сæ психологон уавæр, сæ идейон зондахаст, сæ патриотизм. Хæсты цæхæры дæр Мухарбег иудадзыг уыны зынаргъ ын цы у, уыдон: Ирыстоны нывтæ, сæрибар цард, адджын адæймæгтæ – мад, хо, уарзон чызг. Йæ хæстон зарæджы ног хуызы айзæлы уарзты мотив: «Дæ уарзонад – мæ ныфс», – зæгъы Мухарбег. Афтæмæй поэт иртасы уарзондзинады ног æууæлтæ. Мухарбеджы лирикæйы уарзты æмрæнхъ цæуы мады темæ. Иу поэтикон æмвæзадыл фæлгъауы поэт ныййарæг зæхх æмæ мады фæлгонцтæ. Æмдзæвгæ «Хъæмæ» фыст æрцыд 1940 азы, фæлæ йæ адæм сæ зæрдæмæ айстой, цыма æрвыстæг хæстæй цæуы, афтæ. Поэт æмхуызон зæрдиагæй мысы йæ хъæу, йæ хъæубæстæ æмæ йæ мады. Автор хуымæтæг, фæлæ зæрдæбын ныхæстæй æвдисы æнкъарæнтæ. Æмдзæвгæ хуымæтæджы не сси адæмон зарæг.

№ слайда 8 Ацы æмдзæвгæ тематикон æгъдауæй хæстæг у «Фыстæг мæ мадмæ». Æрмæст поэт ам ар
Описание слайда:

Ацы æмдзæвгæ тематикон æгъдауæй хæстæг у «Фыстæг мæ мадмæ». Æрмæст поэт ам арфдæр фæлгъауы уды психологон уавæр, йæ тыхст, йæ фæндиæгтæ. Поэты бон у чысыл ахорæнтæй цæстуынгæ нывтæ кæнын: æгъуыссæг æхсæв, ныккæнд, салдаты архайд – ацы нывтæ сты реалон æмæ хуызджын. Поэт йæ уавæр уыны мады зæрдæйы, мады сагъæсты фæрцы æргом кæны йæхи æнкъарæнтæ æмæ уымæй æмдзæвгæйæн дæтты поэтикон хуыз, эмоцион æндыгъд тæмæн æмæ аивадон хъомыс. Уацмысы фæстаг рæнхъыты зыны тох æмæ удхары нысан, рæстдзинад кæм ис, уым вæййы оптимизм дæр. Фæуыдзæн хæст! Нæ рæстдзинады кардæй Ызнаг æрцæудзæн тагъд рæстæджы саст; Æмæ дæм уæд, ныййарæг мад, æз дардæй Фæзындзынæн сæрæгасæй æваст.

№ слайда 9 Мæ фын фæлыгъди. Хуыссæг та мæ н’ ахсы. Хæстæг у бон, æвæццæгæн, хæстæг. Уæдæ
Описание слайда:

Мæ фын фæлыгъди. Хуыссæг та мæ н’ ахсы. Хæстæг у бон, æвæццæгæн, хæстæг. Уæдæмæ, цæй, мæ райгуырæн Кавказмæ Ныффыссон æз гъе ацы ’хсæв фыстæг. Ыссыгътон цырагъ ныккæнды æдæрсгæ. Мæ чысыл пецы бафу кодтон арт... Салам дæуæн, мæ райгуырæн хæхбæстæ! Æнæниз у, мæ ныййарæг, мæ мад! Æрвитын дын хæсты быдырæй абон, Æрвитын дард Украинæй салам. Дæ буц хъæбул, дæ иунæг фырт, дæ уарзон Нæ рох кæны дæу иу минут дæр ам. Мæ цæстыл уайы райгуырæн хъæубæстæ, Нæ хъæдынкъул, нæ æлыгбын хæдзар, Дæ дæлбазыр кæм рæзыдтæн æдæрсгæ, Кæм æрвыстон мæ рæзгæ бонты цард. Фыстæг мæ мадмæ Мæ цæстыл уайыс алы бон, ныййарæг, Цыма та бадыс рудзынджы раз ныр. Кæсыс æнхъæлмæ: «Искæцæй, мыййаг, кæд, — Фæзæгъыс ды, — æрбазынид мæ фырт...» Æз зонын хорз дæ хъуыдытæ, дæ фæндтæ, Кæй у дæуæн æнæ мæн, нана, зын. Æмбарын æз, кæй мыл риссы дæ зæрдæ, Кæй дæм фæзыны хаттæй-хатт цæссыг... Нана, дæ зæрдæ ма дзурæд мæнимæ, Дзæгъæлы ма кæн, ма, нана, æнкъард, — Куыд нæ дæн æз хæсты быдыры иунæг, Нæ дæ ды дæр гъе афтæ иу, мæ мад. Фæуыдзæн хæст! Нæ рæстдзинады кардæй Ызнаг æрцæудзæн тагъд рæстæджы саст. Æмæ дæм уæд, ныййарæг мад, æз дардæй Фæзындзынæн сæрæгасæй æваст. 1943 аз. Хæцæг æфсад

№ слайда 10 Кочысаты Мухарбег куыста курдиаты хъомысæй, уæлмонцæй, дзырдта йæ зæрдæйы æвз
Описание слайда:

Кочысаты Мухарбег куыста курдиаты хъомысæй, уæлмонцæй, дзырдта йæ зæрдæйы æвзагæй, æмæ йæ поэтион ныхас у хуымæтæг, аив, æхцон. Поэт дзуры сæрибарæй, æнцонæй, æнæрхæцгæйæ. Йæ дзырдтæй алкæмæн дæр ис йæхи сæрмагонд бынат – иннæты нæ хъыгдары, улæфы сæрибарæй æмæ зынынц йæ фидауц дæр æмæ йæ тых дæр. Поэт æмхиц нæу æнæхъуаджы ахорæнтæм, тырны æрдзон ныхасмæ, зоны хъуыды кæронмæ хæццæ кæнын, хъæугæ ран йæ балхынцъ кæнын, уымæ гæсгæ йæ уацмысты композицион нывæст у нывыл, аив æмæ æххæст. Æмдзæвгæтæ сты музыкалон, ис сæ арф лирикон æнкъарæнтæ æмæ уый руаджы сæ фылдæр систы зарджытæ.

Краткое описание документа:

«Дæ амондæн нывонд кæнын мæ сæр». Кочысаты Мухарбеджы «Сау цæстытæ» - мæ гæсгæ).

                                                      

                      Эпиграф: Уарзынæй рæсугъддæр а зæххыл нæй.

(Чеджемты Æ.)

Урочы фæлгонц:

 

Урочы цыд

I.                  Ахуыргæнæджы разныхас:

Абон мах дзурдзыстæм, адæймагæн зæдтæ æмæ дауджытæй лæвæрд чи у,  цæргæсау  ыл базыртæ чи фæсадзы, ахæм уæларвон тых – уарзондзинадыл. Цард байсысын кæй фæрцы нæ комы, цæтджинагау æй æнхъæвзын чи кæны, дзæм-дзæмы суадонау кæй руаджы абухы, уыцы алæмæты æрдзон лæварæн.

– Нæ урочы темæ у «Дæ амондæн нывонд кæнын мæ сæр» (Кочысаты Мухарбеджы æмдзæвгæ «Сау цæстытæ» - мæ гæсгæ).

  Ныр та уал байхъусæм,  уарзондзинады арт адæмы зæрдæтæ куыд басудзы,  суанг ма  дойнаг дуры дæр дон куыд кæны, уыцы азæлгæ рæнхъытæм.

Хъуысы зарæг – «Уарзондзинад дойнаг дуры дæр дон кæны»… (2 куплеты).

Ахуыргæнæг:  Зарæг, цæй диссаг дæ, цæ… Фæлæ нæ алкæмæ нæ разыны зарæджы фаг аккаг ныхæстæ. Агурын бахъæуы зæрдæйы уаг раргом кæнынæн ног фæрæз. Мæ зæрдыл æрлæууыд уарзондзинады таурæгъ:

«Рæсугъд, тыхджын лæппу Адонисы бауарзта уарзондзинады бардуаг Афродитæ. Бурдзыкку æрыгон рæсугъд хъахъхъæдта йæ уарзоны цуаны. Куырдта йæ, цæмæй тугдзых сырдтæй йæхи хызтаид, уæлдайдæр Афродитæ йемæ куынæ уа, уæд.

Фæлæ – иу Адонисыл фæтых йе рыгон туг æмæ – иу дзы цуаны рæстæг ферох тас. Æмæ йæ иуахæмы йе стыр ссыртæй мæлæтдзаг цæфтæ фæкодта хъæддаг хуы. Йæ бирæ хъæдгæмттæй хъизæмæртты амард. Афродитæ дзыназгæ рахау-бахау кодта Кипры хæхты. Цыргъ дуртæ æмæ йын сындзытæ йæ рæсугъд буар куыд лыгтæ кодтой, уый æмбаргæ дæр нæ кодта. Бирæ цæссыг фæкалдта æрыгон чызг йæ уарзоны мардыл. Адонисы тугæй сырæзын кодта диссаджы дидинæг. Афродитæйæн йæхи туджы ртæхтæ кæм æртагъдысты йæ цæф къæхтæй, уым та сзади сырх уарди-уарзондзинады дидинæг».

-  Æвæдза, цæй диссаг дæ, æрдзæй лæвæрд уарзондзинад!

      Сымахмæ гæсгæ та цы у уарзондзинад?

Скъоладзауты дзуаппытæй:

а).  Уарзондзинад абарæн ис æрмæст дидинæгимæ.

æ). Сыгъдæг уарзондзинад дæр дидинæгау хъахъхъæнын хъæуы.

б). Дæ амондæн нывонд кæнын мæ сæр.

в). Уарзондзинад иууылдæр дидинæг у.

- Æмæ уæдæ уæм куыд кæсы, уарзондзинады темæ куыд æвдыст æрцыд  зарджыты? (Скъоладзаутæ дзурынц зарджыты тексттæ).

1)              «Сагъæстæ»

Æхсæрыл сыфтæр нал хæцы, –

Уый, дам, уазалы тыххæй у.

Æхсæв мыл хуыссæг нал хæцы, –

 Уый та уарзоны тыххæй у.

Урсдоны былыл – сау фæрдыг,

Бирæ дзы уымæн банызтон,

Урсцонг дæ, чызгай, сауæрфыг,

Бирæ дæ уымæн бауарзтон.

 

2) «Нанайы буц чызджы зарæг»

Терчы бабызтæ куы ‘рбамбырд вæййынц, –

Куы нæ дзы вæййы бæлоны хуызæн, –

Хъæуы рæсугъдтæ куы `рбамбырд вæййынц

Куы нæ дзы вæййы мæноны хуызæн.

Тар хъæды бæлас калын нæ комы,

Куы кæла уæддæр – хъæды кæронмæ.

Нанайы буц чызг чындзы нæ комы,

Куы кома, уæддæр – хъæуы кæронмæ.

Горæты сæрмæ хъæдуры гага,

Æппынæдзухæй йæ хъæдыл лæууы.

Мæнæн мæ уарзон – мæ уды гага,

Æппынæдзухæй мæ зæрдыл лæууы.

 

3)  «Тауыче»

Рæсугъд æфсин Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Худгæ былтæ Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Нарæг астæу  Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Нанайы чызг Тауыче,

Ой, рирæ, – рирæ, Тауыче!

Фæлмæн зæрдæ Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Цыллæ дзыкку Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Уæ сау рæсугъд Тауыче,

Ой уæрæйдæ, Тауыче!

Уæ сау æрфыг, Тауыче,

Ой, рирæ, – рирæ, Тауыче!

 

4) «Толдзæ»

Уой, толдзæ, толдзæ!

Æз гъастмæ цæун ку байдæдтон,

Уой толдзæ, толдзæ!

Кизгуттæ уинун уæд байдæдтон

Уой, толдзæ, толдзæ!

Рæсугъди уинун ку байдæдтон,

Уой, толдзæ, толдзæ!

Мæхецæн æвзарун уæд байдæдтон,

Уой, толдзæ, толдзæ.

 

5. Скъоладзауты хатдзæгтæ 2-3 хъуыдыйадæй.

Ахуыргæнæг:  Разы дæн æз дæр уæ дзуæппытимæ, фæлæ ма мæ фæнды базонын, Ирыстоны зындгонддæр адæмæй уарзондзинадæй тынгдæр кæй зæрдæ сыгъди, уыдоны дæр нæ зæрдыл куы æрлæууын кæниккам:

 Къоста, Барахъты Гино, Кочысаты Мухарбег æмæ æндæртæ.

Скъоладзаутæ.1. Къостайы фыстæгæй: «Æз уарзгæ кæнын, уарзгæ, 40 мин æфсымæрæй дæр тыхджындæр куы уарзын. Æз уарзгæ кæнын æмæ мæ уымæ гæсгæ фæнды, цæмæй уыцы уарзон адæймаг æппынæдзух мемæ уа, алы сахат, алы минут дæр, йæ уындæй  мæхи æфсадон, мæ царды алы уысм дæр ын æнæвгъауæй дæттон» (Цæлыккаты Аннæйы тыххæй).

              2.  Барахъты Гинойы 30-æм азты куы `рцахстой, уæд ын йæ бинойнаг Калоты Еленæйæ домдтой цæмæй йæ рахона знаг, фæлæ сыгъдæг уарзтæй кæй уарзта уыцы адæймагыл йæ къух нæ систа Еленæ, кæд ын йæ цард зындон фестын кодтой, уæддæр.

Скъоладзаутæ хæссынц  дæнцæгтæ сæ хæстæджыты сыгъдæг уарзондзинады тыххæй.

Ахуыргæнæг: Цымæ цы у уарзондзинад? Зæрдæйы рухс? Зæрдæйы арт? Дунейы зындгонд æмæ курдиатджын лæгтæ уарзондзинады фæдыл сæ хъуыдытæ арæх нывæзтой.  Компютерæй æвдыст цæуынц  ÆЛВÆСТ ХЪУЫДЫТÆ УАРЗОНДЗИНАДЫ ТЫХХÆЙ

-Кæй уарзыс, уыдонæй хъаст кæнын никуы хъæуы. Æцæг æнувыддзинад куырм у.                                                    

/Бальзак/

-Уарзондзинад? Уый у иу зæрдæйæ иннæмæ æппæтæй цыбырдæр фæндаг,  æмраст хахх.

                                                                           /Бедель/

-Уарзондзинад у хорз номы хуызæн, иу хатт фæсæфт, зæгъгæ, уæд никуыуал раздæхдзæн.

                                                                           /Бен/

-Уарзондзинад закъонтæ нæ зоны.

                                                                           /Боэций/

-Уарзоны сурæтæн зæрондгæнæн нæй, уымæн æмæ йæ алы уысм дæр у йæ райгуырды сахат.

                                                                           /Гете/

-Бæллицы цъупп ды дæ, уарзондзинад.

                                                                           /Гете/

-Уарзондзинад у, ивгъуыд рæстæгæн дæр, фидæнæн дæр чи нæ быхсы, ахæм иунæг монц.

                                                                           /Бальзак/

 

Ирон дзырды дæснытæй уарзондзинады темæ ирддæрæй чи равдыста?

      Гæдиаты Секъа.

 

 

  Æвдыст цæуы сценкæ «Азау» – æй..

 Ахуыргæнæг: Уарзондзинад… Æнахуыр цыдæр у…

Гадиаты Цомахъы куы `рцахстой, Сыбырмæ йæ куы ахастой,

уæд йæ уарзон адæймаг Наталья Мусьпан ацыд Сыбырмæ…Цомахъ æй бакодта хъæды дидинджытæй фæлыст уатмæ, раст алæууыд æмæ йын æмдзæвгæ кæсын райдыдта.

      Цавæр æмдзæвгæтæ бакæсдзыстут сымах та уа зæрдæмæ хæстæг æдæймагæн?

      (Скъоладзаутæ кæсынц æмдз-тæ)

1.   Хетæгкæты Къоста.  «Мæ хуры хай»…

2.   Айларты Ч. «Уарзондзинад».

3.   Айларты Чермен «Æнхъæлдтон æз».

Ахуыргæнæг: Ахæм рæнхъытæм байхъусгæйæ, адæймагыл бахæцы æхсызгондзинад æмæ та нæ ногæй æрфæнды Кочысаты Мухарбеджы æмдзæвгæ «Сау цæстытæ»- мæ  байхъусын.

3 скъоладзауы хайгай кæсынц æмдзæвгæ наизусть.

ΙΙ. Текстыл бакусын ахæм схемæмæ гæсгæ:

      Цæимæ ис абарæн ацы æмдзæвгæйы  рæнхъытæ?

– Зæрдæимæ

      Цал «зæрдæйыл» ис адих кæнæн ацы æмдзæвгæ?

      ЦЫППАР.

      Цæмæн?

      Уымæн æмæ  дзы æвдыст цæуы зæрдæйы уаджы  ЦЫППАР хуызы.

      Ссарут ма тексты, Мухарбег йæ уарзондзинад ирдæй кæм æвдисы ,уыцы рæнхъытæ. Бакæсут ма сæ.

      Цавæр хуызæй сæ фæхицæн кæндзыстæм?

Сырх

      Дарддæр та цы æвдисы йе 'мдзæвгæйы?

ÆНКЪАРДДЗИНАД

      Цавæр хуызæй фæнысан кæнæм авторы зæрдæйы уаг?

Тар

– Бакæсут ма рæнхъытæ.

      Ацы зæрдæйæн та цавæр хуызтæ ис саккаг кæнæн?

(Сырх, бур)   

– Ссарут ма сæ чиныджы.

      Æмæ уæдæ цыппæрæм строфайы та зæрдæ цавæр хуызæй  равдисиккам?

      Сымахмæ гæсгæ йын цавæр нысаниуæг ис?

Урс

      Цавæр у лирикон геройы уарзондзинад?

Урс

бур

Сырх

Тар

Сырх

       

 

Æмдзæвгæйы идейæ дæр  зæрдæйы уагимæ баст у.

 Чысыл беседæ саразын ахуырдзаутимæ:

      Дæумæ гæсгæ та цы у уарзондзинад?

      Цы дæ бафæндид дæ уарзон адæймагæн?

      Цы йын нæ ныббарис?

Æмбисæндтæм гæсгæ скæнын хатдзæгтæ:

1.           Чындздзон чызг æмæ усгуры зæрдæ хуримæ хъазынц.

2.           Уарзондзинад дойнаг дур дæр дон кæны.

3.           Лæг кæй уарзы, уыимæ хохы цъуппыл дæр фæцæрдзæн.

4.           Уарзондзинад алцæмæндæр ис.

5.           Уарзондзинад кæм ис, уым цард дæр ис æмæ куыст дæр.

6.   Уарзондзинад мæгуыр æмæ хъæздыгыл нæу.

7.   Уарзынæй рæсугъддæр а зæххыл нæй.

Урочы кæрон скъоладзаутæ хъусынц  «Ханты цагъд» -мæ (легендæ музыкæйы фоныл).

«Иры хæхтыл, дам, идæдз лæгæй баззади йе ’нахъом дыууæ фаззон чызгимæ Аланты Алан. Косерхан æмæ Азаухан, «хантæ» – афтæ сæ хуыдта буцæн сæ фыд. «Хæххон сæгуыттæ раст»… Аив сæ фæзылд, сæ февнæлд. Дзурынц, зæгъгæ, дам, – иу кæмттыл азæлыд, хæхты – иу ныццарыдта «ханты» фæндыры цагъд.

О, фæлæ, алцæмæн дæр ис афон. Фæзыны кæрдæг, дидинæг. Сбæлас вæййы тала. Слæг вæййы лæппу, чызг чындздзон чызг свæййы.

Чи хъусы, уый æрбайхъусæд! – ныййазæлыд æрвнæрæгау фидиуæджы хъæлæс.

      Райсом ацы ранмæ æмбырд кæнынц Иры сагсур фæсивæд, сæ лæгдзинад æвдисдзысты. Аланты номдзыд Алан йæ чызджыты моймæ дæтты.

      Нæ фехъуыстон мачи зæгъæд! Дыккаг бон адæм зæрондæй – ногæй æмбырдæй æвзæрстой сæ амонд. Фæлæ Аланты Аланы «хантæ» сæ мидбылхудт никæмæн лæвæрдтой, уыдонæн сæ зæрдæты арф æвæрд уыдысты Тасолтан æмæ Æмзоры уарзондзинад. Уыдон абон не 'вдыстой сæ лæгдзинад. Нæ сын уыдис сираг бæхтæ æмæ сæрак дзабыртæ. Бамбæрста фыд йæ «ханты» хъуыды æмæ сæ саккаг кодта Тасолтан æмæ Æмзорæн.

Уыцы хъуыддаг базонгæйæ цæхæртæ скалдта Афæхъоты Нугзары фырт Бæтæхъо.

«Ды фæхудинаг кодтай мæн, сау цагъарты равзæрстай де `мгæртты раз, фæлæ æз, йе `хсæрварсы цæф чи ныббара, уыдонæй нæ дæн. Аскъæфта Бæтæхъо Аланты Аланы дыууæ цыкурайы фæрдыджы. Нал ардтой хæдзар Тасолтан æмæ Æмзор, фæлæ хъæрццыгъайы ахстон ничи зыдта.

Аланты Алан хæдзарæй фæцух, хъæуи – хъæу зылд, стæй фæстагмæ сæрра æмæ хæхты адзæгъæл.

Ир æмæ Кæсæджы (æхсæн) арæнмæ хæстæг, бæрзонд мæсыджы дуарæхгæдæй бадынц Азаухан æмæ Косерхан. Дыууæ чызгæн сæ хъуыды – сæ фыд, сæ уарзæттæ – сæ мæт. Бирæ фæкуыдтой чызджытæ, бирæ фæдзынæзтой. Зæрдæйы уидæгтæ кæмæ атыдтаиккой ахæм цагъд ныккодтой æмæ сæхи æд фæндыр бæрзонд мæсыгæй фехстой.

Сæ фæндыры цагъд хæхты ныццарыдта æмæ йын дымгæ йæ зæлтæ хъæутыл байтыдта. Гъе, афтæ рагæй фæстæмæ ирон адæмы æхсæн баззад «Ханты цагъд».

Дзурынц, зæгъгæ, дам, ныр дæр ма уыцы айнæджы бынты цы хæххон дон згъоры, уый был лæугæйæ адæймаджы хъустыл фæуайы зæронд «ханты» зæрдæхалæн цагъд.

Цыма хæххон æрра дон æмæ цъæх айнæг къæдзах ныхас бакодтой уыцы диссаджы цагъд адæммæ фæхæццæ кæныныл».

 

 

 

 

Автор
Дата добавления 05.02.2015
Раздел Другое
Подраздел Презентации
Просмотров598
Номер материала 365669
Получить свидетельство о публикации

Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх