Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Доп. образование / Другие методич. материалы / Проектная работа "Сылыгыны иитиигэ электроннай пособие"
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Доп. образование

Проектная работа "Сылыгыны иитиигэ электроннай пособие"

библиотека
материалов















Сылгыны иитиигэ электроннай пособие




















И´инээ±итэ:

  1. Киирии тыл

  2. Сылгыга сыһыаннаах сиэр – туом

  3. Сылгы ха´аайыстыба±а суолтата

  4. Саха сылгытын боруодата

  5. Сылгыны хайдах өҥнүүллэрэ

  6. Сылгыны саа´ынан араарыы

  7. Сылгыны иитии

  8. Сылгы симэ±э

  9. Тµмµк


























Киирии тыл

Былыр-былыргыттан сылгы иитиитинэн дьарыгырбыт саха дьоно Дь³´³г³йт³н т³рµттээх айыы о±отун-сылгыны атын дьиэ сµ³´µтµттэн ойуччу туталлара, кинини ытыктыыллара, киниэхэ сµгµрµйэллэрэ.

Сылгы иитиитэ - би´иги омукка ураты суолталаах, дири² силистээх-мутуктаах, ³йд³бµллээх т³рµт дьарыкпыт. £бµгэлэрбит сылгыны кытта быстыспат ситимнээхтэрэ.

Дь³´³г³й о5ото...

Ити курдук ытыгылаан, таптаан би´иги ³бµгэлэрбит сылгыны ааттыыллара.

Сылгы культурата сахаларга ураты суолталаа±ын чинчийээччилэр бигэргэтэллэр. Саха ки´итин оло±ор-дьа´а±ар сылгы сµ³´µ былыр былыргыттан тыын суолталааҕа. Ол курдук саха норуотун былыргы итэ±элэ, араас быраа´ынньыктара, туомнара эмиэ сылгы иитиитин кытта быстыспат ситимнээхтэр, киниэхэ оло±уран сайдаллар. Самаан сайын салаллан кэлиитин, ки´и-сµ³´µ, к³т³р–сµµрэр төрµµр-уу´уур, µµнээйи чэчириир кэмин уруйдуур-айхаллыырсаха улуу быраа´ынньыга - ы´ыах эмиэ сылгы иитиитин культуратыгар оло±уран тэриллэн, уруйданар.

Сэргэ, ба±ах туруоруута, сэлэ, салама тардыыта, ытык аты ыытыы эбэтэр кэрэх бэлэхтээ´ин, ат сµµрдµµтэ, кулун оонньуута, чэчир анньыыта, кымыстаа´ын - бука барыта сылгы баайдаах норуоттар итэ±эллэрэ, оонньуулара, туомнара, тэриллэрэ.

Сахалар - аттаах норуот. Ат сэриигэ бойобуой до±ор, айа²²а миинэр ми²э, курэхтэ´иигэ - дьµккµрдээх кµ³н к³рс³³ччµ, µлэ±э- буула±а бухатыыр, идэ´элэннэххэ – эмис этэ (хаана, субайа, ха´ата, и´э), ыан истэххэ-уохтаах кымыс, та²ыннахха-талба та²ас быа-ту´ах гыннахха - бигэ тэрил.

¥лэм актуально´а: Тыа ха´аайыстыбатын сайдыытыгар улахан бол±омто ууруллар эрээри, сылгы иитиитинэн кырдьа±ас саастаах дьон дьарыктанар. Нэ´илиэнньэ эдэр ³тт³ сылгыны к³р³рг³ дьулуспат.

Сылгыны иитиигэ с³пт³³х билиини биэриигэ араас кинигэлэр, учебниктар араастара элбэх. ¥³рэнэр кинигэ к³рд³р³р матырыйааллаах буолла±ына ордук интэриэ´инэй, ³йд³нµмтµ³ буолара биллэр. Онон электроннай аныгы пособиелары о²орон ту´анар наадалаах.

Оскуола саа´ыттан о±о сылгыны иитии ³йд³бµлµн, суолтатын ылынан тахсыыта тыа ха´аайыстыбатын сайдыытыгар сытыытык турда.

¥лэм сыала: Сылгыны иитиигэ, µ³рэтэр, к³рд³р³р матырыйаалы о²оруу.

¥лэ соруктара:

  1. Сылгы иитиитигэр анал суруйуулары булан µ³рэтии;

  2. Хаартыска±а тµ´эрии, сканерга аахтарыы;

  3. Матырыйаалы компьютерга талан к³р³рг³, µ³рэтэргэ интэриэ´инэй буолар гына о²оруу.

Саба±алаа´ын:

£ск³тµн саха сирин сылгытын µ³рэтэргэ к³рд³р³р матырыйаалы ту´анар буоллахха, дьон билиитэ-к³рµµтэ кэ²иэ.

Сылгыны с³пк³ к³рµµгэ-харайыыга, ту´аныыга к³м³л³´µ³.

Олоххо суолтата:

  • Оскуола±а к³м³ матырыйаал бы´ыытынан;

  • Судургу о²о´уулаах, ³йд³нµмтµ³ буолан сылгылаах, эбэтэр сылгы иитиэн ба±алаах дьиэ кэргэ²²э ту´аныллыан с³п.

Сонуна:

Атамай орто оскуолатыгар сылгыны µ³рэтэргэ анаммыт, сахалыы электорннай к³м³ матырыйаал бастаан туттуллуута.
















  1. Сылгыга сыһыаннаах сиэр – туом

Ыанар биэ уонна кулун быатын «алаастыыллара», оччоҕуна кинилэр ыалдьыбаттар, өлбөттөр. Алаастааһын – ол аата биэ сулардаах к³нт³´үн кү³дьүйбүт түптэ буруотугар «алаас, алаас, алаас» дии дии ыһаараллар;

- саас уонна сайын ыараханнык ыалдьыбыт киьиэхэ ойуун ытык сылгынан сирэйдээн кыырар. Ытык диэн өлбөт, сааһын тухары тыыннаах сылдьар сылгы биитэр сү³´ү буолар. Ытык сылгы ³лл³±унэ, этин сиэбэттэр, ойуурга та´ааран ара²астыыллар.

- эргэ сүктэр кыыс хайаан да хара сылгы тириитинэн киэргэтиллибит аас маҥаас сылгы тириитэ тэллэхтээх буолар. Ити үрдүнэн эбии ууруллар кугас кулун тирии тэллэҕэ «тахтыр тэллэх» диэн ааттанар.


Сылгыга алгыс

Таҥаралыыр бэчээттээх,

Сабаҕалыыр дьаҕыллар,

Түөрт түөрэм туйахтаах,

Дьөһөгөйбүт оҕото,

Төрүөххүн чүөмчүлээ,

Үөдут – үөскэт,

Үлүннэр – үксэт.

Айылыат! Айылыат!


  1. Сылгы ха´аайыстыба±а суолтата

Саха сирин усулуобуйатыгар сылгыны иитии - хаһаайыстыба барыыстаах салаата. Билигин кинини эккэ анаан иитэллэр. Ол курдук саха сылгытын этэ бэйэтин химическэй састаабынан уонна а²аардас этин тахсыытынан атын боруода сылгылартан быдан чорбойор. Сылгы этин биир уратытынан кини сыа быыстааҕа, сымна±а´а, минньигэ´э буолар.

Маны тэ²э биэ µµтµттэн кымыс к³³ннь³рµллэр. Кымыс ки´и этигэр-хааныгар наадалаах веществоларынан баай уонна организм²а µчµгэйдик, тµргэнник и²эр буолан, ис-µ³с органнарын µлэтин тупсарар. Дьэ, ол и´ин сахалар кымы´ы саамай ыарахан µлэ кэмигэр и´эллэрэ. Кымыс ордук сэллиги эмтииргэ улахан к³дьµµстээх.

Хаһан а´ыыр атын боруодаларга тэ²нээтэххэ, этэ-сыата элбэ±инэн саха сылгыта бастакы миэстэ±э турар.

Сылгы уопсай ыйаа´ыныттан у²уо±а 13-тэн тахса быры´ыанныыллар, оттон этэ - 70,5 быры´ыаны, сыата 17 кэри²э быры´ыан ыыллар. Саха сылгыта намы´ах у²уохтаах, тµµтэ олус хойуу, сиэлэ - кутуруга у´ун буолар. Ыстара олус б³±³ ол и´ин кы´ын халы² хаар анныттан ха´ан а´ыырыгар улахан к³м³лт³л³³х.


  1. Саха сылгытын боруодата

Саха дьоно төрүт былыргыттан сылгы иитиитин баһылаан, сылгы удьуорун тупсарыынан утумнаахтык дьарыгыран Аан дойду саамай Хоту сирин тыйыс айыл±атын тулуйан үөскүүр Саха сылгыта диэн ураты туспа удьуор сылгыны тэниппиттэрэ. Онтукалара норуот селекциятынан айыллыбыт боруода быһыытынан, ССРС Госагропромун 1987 сыл балаҕан ыйын 2 күнүнээҕи 680 нүөмэрдээх бирикээһинэн бигэргэтиллибитэ.

Аан дойду былыргы боруодаларыттан саха сылгыта т³гµрµк сыл устата а´а±ас халлаан анныгар сылдьан, сиртэн-буортан а´ын булунар биир дьикти боруода буолар. Кы´ынын кыратык эбиэс, от эрэ биэрэллэр. Кини тириитин анныгар муньуллар халы² сыата – тымныыттан туорууругар к³м³л³´³р. Тай±а µрэхтэрин хочолоругар, кµ³ллэр кытыыларыгар кини кэтит туйахтарынан хаары ха´ыйан, хагдарыйбыт оту булан сиир.

2010 с. Бµтµн Россиятаа5ы сылгыны чинчийэр институт уонна Саха сиринээ±и тыа хаhаайыстыбатын научнай - чинчийэр институтун учуонайдарын, республика племенной хаhаайыстыбаларын специалистарын, сылгыhыттарын улахан ситиhиилэринэн сылгы икки сана боруодаларын: ³лµ³нэ э²ээринээ±и уонна мэ²эдьэк сылгыларын, ону таhынан саха боруодатын к³рµ²нэрин быhыытынан дьаа²ы уонна халыма сылгыларын бигэргэтии буолбута.

Онон билигин республика±а саха сылгытын 3 боруодатын иитэллэр: саха боруодатын (3 к³рµ²нээх - т³рµт сылгы, дьаа²ы уонна халыма сылгылара), £лµ³нэ э²ээринээ±и уонна мэ²эдьэк сылгыларын.

Сылгы боруодаларын µ³скэтии уонна ууhатан тэнитии улэтэ 6 сылгы собуотугар уонна 27 племенной хаhаайыстыбаларга ыытыллар. Итиннэ барыта 15 тыhыынчаттан тахса племенной сылгы иитиллэр.

Саха Республикатыгар сылгы ахсаана Дальнай Востоктаа5ы Федеральнай уокурукка баар сылгы 91%-нын ылар.

Саха боруодата µ³скуур-ууhуур киэ² нэлэмэн сирин тулалыыр айыл±атын уратыларыгар с³п тµбэhэн 3 араас к³рµ²нэргэ арахсар. Саха сылгыта бэйэтэ кыра орто со±ус у²уохтаах буолан баран, кэлбит - барбыт, түргэн, күүстээх хамсаныылаах, модьу к³рµ²нээх, илин ³рт³ кµµскэ сайдыылаах, хойуу сымна±ас тµµлээх, сиэлэ, кутуруга тыйыс кыллаах. Онуоха боруоданы т³рµттээччиннэн саха т³рµт сылгыта буолар.


Т³рµт сылгы

Т³рµт сылгы - ³бµгэлэрбит со±урууттан илдьэ кэлбит сылгыларын т³рµт хаан удьуора. Сылгы бу к³рµ²э киин уонна Бµлµµ б³л³х улуустарга ч³лл³³н ордон хаалбыт. Т³рµт сылгы бэрт уhун кэм устата сыыйыллан, кыhы²²ы тµптэлэс тымныыны тулуйарга анаммыта тас к³рµ²эр уонна ис уорганнарын µлэлэрин ураты дьо±урдарыгар к³ст³р. Кµhµнтэн са±алаан уойан, т³л³hµйэн, туутэ уhаан, хойдон, кыhынын тас киэлитэ ордук модьураан, т³кµнµйэн к³ст³р. Моонньо кылгас уонна суон, ар5аhа намыhах эрээри кэтит, туеhэ уонна самыыта кэтит, атахтара кылгас. Боруода иhигэр бу саамай кыра унуохтаах уонна дьо5ус ыйааhыннаах сылгылар, ол эрээри кинилэр аhара тулуурдаахтар.

Т³рµт саха сылгылара сур, сиэр, к³±³чч³р, кугас, тура±ас, элэмэс эгэлгэ дьµhµннээхтэр, сэдэхтик чуо±ур баар.

Тыыннаах ыйааhынын генетическэй кыа±а: атыырдарга - 430-490 киилэ, биэлэргэ - 415-470 киилэ.


Дьаа²ы сылгыта

Даа²ы сылгыта Дьаа²ы уонна Индигиир ³рµс тардыыларынан тµ³лбэлээн µ³скэтиллэр. Тас к³рµ²µнэн саха т³рµт сылгытыгар маарынныыр эрээри, кээмэйинэн уонна ыйааhынынан лаппа баhыйар. Ол кини кылгас сайын устата тµргэнник уойар дьо±урун туоhулуур. Дьаа²ы сылгыта к³н³ эбэтэр хото±ор т³б³л³³х, кэтит сµµстээх, кылгас, модьу моонньулаах, кэтит эрээри намыhах ар±астаах, самыыта арыый уhун, б³±³ атахтардаах.

Дьµhµнµгэр сырдык ³² баhыйар: улаан, к³±³чч³р, сур, сиэр, элэмэс эгэлгэтэ.

Тыыннаах ыйааhынын генетическэй кыа±а: атыырдарга - 450-520 киилэ, биэлэргэ - 420-480 киилэ.


Халыма сылгыта

Халыма сылгыта Халыма уонна Алаhыай ³рµстэр сµнньµлэригэр µ³скэтиллэр. Бу к³рµ² уратыта - атыырдара биэлэриттэн харахха быра±ыллар улаханнара суох. Кыhы²²ы хаhар сирин аhылыга µксµгэр кµ³л кытыытын манчаарыта буолар, ити от курдук и²эмтэлээх, онон халыма сылгыта, кыhыны аhaра ырбакка - быстыбакка тахсар буолан, эрдэ буоhуур уонна т³рµµр. Т³б³т³ к³н³, уhун систээх, самыылаах , б³±³-та5а атахтардаах.

Халыма сылгыта сырдык ³²н³³х: ма²ан, сырдык сур, к³5³чч³р , улаан.

Тыыннаах ыйааhынын генетическэй кыа±а: атыырдарга - 440 - 530 киилэ, оттон биэлэргэ - 430 - 530 киилэ.


Сылгыны хайдах өҥнүүллэрэ

Сахалар сылгыны таба дьүһүннүүргэ былыр-былыргыттан үөрэммиттэрэ, бу кинилэр бэркэ тэнийбит, улахан дьарыктара. Кырдьаҕастар сылгыны дьүһүнүнэн ханнык удьуор сылгы төрүөҕэ буоларын көрөөт билэллэр үһү.

Кэпсииллэринэн сылгыга 60-тан тахса суол дьүһүн, ону тэҥэ дьүһүн ахсын хас да көрүҥ баар. Сылгыны дьүһүннээһин сир-сир аайы туһунан буолар. Биллэрин курдук, сылгы дьүһүнэ кини сааһыттан, дьыл бэлиэлэриттэн араастаан уларыйыан сөп. Ордук элбэхтик буулур сылгы дьүһүнэ кубулуйар. Кини дьүһүнүн сыл устата 7 төгүл даҕаны уларытар дииллэр.

Сылгыны дьүһүннүүргэ уҥа эбэтэр хаҥас өттө дэниллибэт, хаҥас өттүн аттаныах өттө, уҥа өттүн кымньыылаах өттө дэниллиэхтээх.

Хара сылгыны икки көрүҥҥэ араараллар: хара чох, хара эбэтэр лаахтаах хара. Бэйэтин уопсай дьүһүнэ хара эрээри, бытыктара уонна хоҥоруута кытаран көстөр буоллаҕына, ол сылгы тураҕас (тёмная гнедая) сылгыга киирсэр. Төрүүрүгэр олох хара сылгы, сааһырдаҕына кэрэ дьүһүҥҥэ кубулуйар.

Маҥан сылгы хаһан да төрүөҕүттэн маҥан буолбат, кини сааһырдаҕына маҥхайар. Маҥаны 4 суолга араараллар: маҥан, кэрэ саһыл, кэрэ, үүт кэрэ. Түөрт туйаҕа дьэҥкир, тумса хатыр, хараҕа чоккуруос буоллаҕына эрэ үүт кэрэ дииллэр. Маҥаҥҥа киирсэр сылгы сиэлэ, кутуруга олорчу маҥан буолуохтаах. Бэйэтэ маҥан эрээри сиэлэ-кутуруга уйуллаах буоллаҕына, көҕөччөрүнэн ааҕыллар.

Көҕөччөр сылгыны хара көҕөччөр, күөх көҕөччөр, сырдык көҕөччөр, чуоҕур көҕөччөр диэн араастаан ааттыыллар. Итилэртэн хас биирдиилэрин сиэлинэн, кутуругунан арааран эмиэ тус-туһунан дьүһүннүүллэр. Ол курдук чаҥкырыын сиэллээх уйуллаах кутуруктаах күөх көҕөччөр дииллэр эбит.

Сур сылгыны эмиэ араастаан өҥнүүллэрэ биллэр: күтэр сур, бороҥ сур, саһыл сур, хара сур. Маны таһынан хос бэлиэлэрэ: сиһин ороҕо. Хаҥалас быччыҥнара, сиэр кутурук ардайа, араас дьагыллар дэнэллэр.

Буулур (чалая) икки суолга араарыллар: күөх буулур, кыһыл буулур. Буулур сылгы өҥүн хас да төгүл уларытыан сөп: көҕөрөр, маҥхайар, саһарар, кытарар. Күөх буулур сылгыны саас сырдык көҕөччөр диэххэ сөп, ол эрээри ньилбэктэрин уонна хоҥоруутун дьүһүнэ улаханнык уларыйбаттарынан булкуйумуохха сөп эбит. Сырдык буулур сылгы саа´ыран истэҕин аайы маҥхайар.

Сиэр сылгыны эмиэ хас да көрүҥүнэн дьүһүннүүллэр: кыһыл сиэр, улаан сиэр, сырдык сиэр, хардаҥ сиэр. Улаан сиэр сылгыны үгүстүк судургу улаан диэччилэр.

Сиэр сылгыга майгынныыр гынан баран сиһэ ороҕо суох буоллаҕына, кугас (рыжая) дэнэр. Бүтэй кугас диэн сүүһүгэр туоһахтата, ураанньыга, атахтара чулкута суох, түөрт туйахтара олорчу хара буоллахтарына ааттанар.

Тураҕас (гнедая) дьүһүн хара тураҕаска, сырдык тураҕаска арахсар. Хара тураҕаска бэйэтин уопсай дьүһүнэ хара эрээри, быттыга-хонноҕо кытаран көстөрү киллэриллэр.

Элэмэс сылгы олус элбэх дьүһүҥҥэ араарыллар: хара элэмэс, сур элэмэс, күөх элэмэс, кугас элэмэс...

Сылгы сирэйин бэлиэлэрин ураанньык, туоһахта, хатыр тумус, маҥаас диэн бэлиэтииллэр. Ураанньык диэн оройуттан тумсугар тиийэ уһун маҥаннаах буоллаҕына туоһахта дэнэр.

Сылгы түүтүн үс суолга араараллар эбит: кыл түүлээх, куобах түүлээх, халтаҥ түүлээх.

Сылгы этин-сиинин, холобур, суон моойдоох , үрдүк арҕастаах, таҥхаҕар уҥуохтаах, көнө систээх, кэдэгэр систээх диэн быьаараллар. (П. Иннокентьев. Сылгыны таба дьүһүннээһин. Кыым хаьыатыттан). Онон Дьөһөгөй оҕото сахалар тапталлаах-маанылаах төрүт уус бэйэбит кыылбыт буолар.


  1. Сылгыны саа´ынан араарыы

Сахалар сылгыны сааһынан арааран маннык ааттыыллар:

1. 5-6 ыйыгар диэри кулунчук.

2. 5-6 ыйыттан убаһа дэнэр.

3. 1-2-лээх тый.

4. 2-3 саастаах ат тиҥэһэ, тыһы тиҥэһэ.

5. 4-гэр диэри кытыт биэ,

6 сааһыттан биэ дэнэр.

6. 4-5 саастаах атыыр – кытыылыыр соноҕос,

6 сааһыттан – атыыр.


  1. Сылгыны иитии

Ыччат сылгыны иитии, к³рµµ-харайыы

Ыччат сылгыны т³´³н³н элбэ±и иитэ±ин да, оччоннон барыстаах. Холобур, 150 биэлээх ха´аайыстыба 67 быры´ыан т³рµ³±µ ылан 100 уба´аны т³р³тт³±µнэ, ол т³рµ³±µттэн 35 уба´аны (10 атыыр, 25 ты´ы) иитэрэ барыстаах.

Тый тохсунньу, олунньу ыйдарга эрдэ ырыганнаан, к³рµµгэ-истиигэ наадыйар. Ти²э´э тии´ээн олунньу, кулун тутар ыйдарга к³рµµгэ-истиигэ наадыйар. Мантан са5алаа Виолетта




  1. Атамай нэ´илиэгэр сылгыны иитии

Билигин биhиги б³hµ³лэкпитигэр Атамайга уларыт 494 сылгыны, 287 биэни иитэн тураллар. Биьиги нэьилиэкпитигэр норуот маастара Ефремова Варвара Ефимовна сылгы сиэлинэн кэтэр та²астары, суумкалары, сэлээппэлэри, ы´ыах киэргэллэрин о²о´уутунан дьарыгырар. Кини µ³рэнээччилэрин, бэйэтин µлэлэринэн улууска, Республика±а, Россия таhымыгар быыстапкаларга куруутун кыттар, улэтин опытын тар±атар, дьону µ³рэтэр.


  1. Сылгы симэ±э

Би´иги ³бµгэлэрбит ат бары тэрилин, симэ±ин улахан бол±омтолорун ууран туран, ымпыктаан-чымпыктаан о²остоллоро. Ат тэрилин к³рµ³хтэн кэрэ гына киэргэтэн, анал уус дьон о²ороллоро. Оттон симэ±и тигиинэн талааннаах тарбахтаах саха иистэнньэ²нэрэ у´ун киэ´элэргэ µлэ-иис о²остон дьарыктаналлара.

Былыр сахалар аты тµгэнинэн к³р³н араастаан симииллэрэ. Ы´ыах, уруу, айан аттарын анаан тус-ту´унан тэрийэллэрэ. «Кµн Дь³´³г³й о±ото» кинигэ±э сылгы толору симэ±ин маннык араараллар:

  • Дэпсэ - ы²ыыр бµрµ³тэ.

  • Кычым - ы²ыыр икки ³ттµттэн ат ойо±о´ун саба уурар тириилэр.

  • Чаппараах – ат самыытын саба уурар та²ас.

  • Тэ´иин – тирииттэн о²о´уллар, ат айанын салайан биэрэр µµн быата.

  • К³нт³с – аты сиэтэргэ, баайарга аналлаах сиэлинэн хатыллыбыт хапта±ай быа.

Би´иги нэ´илиэкпитигэр «Тµ´µлгэ симэхтэрэ» диэн ааттаах, кылынан иистэнэр общественнай тµмсµµ µлэлиир. «Тµ´µлгэ симэхтэрэ» общественнай тµмсµµ сакаа´ынан араас к³бµ³рµ, сэлээппэни, саламаны уо.д.а. о²о´уктары тигэрин та´ынан, тµмсµµ хас биирдии чилиэнэ тус-ту´унан авторскай µлэлээхтэр.

  1. Сылгы барахсан

Кырдьыга да±аны, сылгы, саха±а миинэр ми²этэ, к³лµнэр к³л³т³, а´а-та²а´а, ону аа´ан сиэргэ-туом²а туттар, хара²а кµµстэртэн арчыланар ара²аччыта буолар. Холобура, айах чороон, хамыйах, и´ит-хомуос ма²ан сылгы сиэлинэн баайыллар, айыылартан к³рд³´³рг³ уокка ма²ан сиэли бэриллэр, ат µµнэ-тэ´иинэ ку´а±ан тыыны чуга´аппат, ы´ыахха салама±а сылгы сиэлиттэн хатыллыбыт ситии быаны тутталлар.

Саха ытык-мааны и´иттэрэ кымы´ы астыырга, кутарга анаммыттар. Ыал т³´³ баайдык-тоттук олорорун кини сэргэтэ-ат баайара, к³рд³р³р. Уордаах Дь³´³г³й о±отун ойуччу тутуу итинэн эрэ му²урдаммат. Ы´ыах, уруу сµрµн саатабыла-ат сµµрдµµтэ. Оттон сылгыны киэргэтии-саха ойуулуур-дьµ´µннµµр искусствотын терде буолуон с³п.

Саха ки´и олоххо сатаныытын, дьолун-соргутун сылгыны кытта ситимниир. Ол тылыгар да кестер: соно±ос тарпат соргута; соно±ос соргулаах, уол о±о дьоллоох; ки´и биир кµн ат уор±атыгар, биир кµн ат ³р³5³тµгэр. Тµµлµгэр-битигэр да ат-сылгы µчµгэйи эрэ тµстµµр. Кыыс ма²ан аты мииннэ±инэ, эргэ сµктэр; хайдах дь´µннээх аты к³р³ргµттэн т³´³ ыраах айа²²а турунаргын, сурук тутаргын, µлэни кэпсэтэргин билгэлиигин. Тµµлгэ ат кутуруга ки´и уруккутун, сиэлэ-инникигин к³рд³р³р. Ол да и´ин ³бµгэбит барахсан тылын да сиэллээн-кутуруктаан са²аран эрдэ±э, кэнэ±эскилээх буоллун диэн!

£р кэм²э Саха сирин Хоту дойду диэн саба быра±ан к³рд³р³рг³ таба, алмаас, таас, саарба, дьµкээбил уота дьаралык туттуллаллара. Саха сиригэр сылгы, буолаары буолан кы´ын бэйэтэ ха´ан а´ыыр, сµ³´µ баара буолуо диэн со±уруу билбэттэр да этэ. Оттон билигин Саха Республикатын Государственнай дьаралыгынан (гербэтинэн) аттаах ки´и буолбута. Маны би´иги µйэлэри курдаттаан тиийэн кэлбит ³бµгэбит алгы´ын курдук ылыныахтаахпыт. То±о диэтэргин, бу аттаах ки´и £лµ³нэ очуос таастарыгар би´иги эрабыт 6-9 µйэлэригэр уру´уйдаммыт. Ону дьаралык автордара адьас уларытыыта суох к³´³рбµттэрэ.


Тµмµк

Саха сылгыта биьиги Сахабыт сирин айыл5атыгар оьуобай боруода сылгы чочуллан уоскээбит. Аан дойду былыргы боруодаларыттан саха сылгыта тогурук сыл устата аьа5ас халлаан анныгар сылдьар, сиртэн-буортан аьын булунар биир дьикти боруода буолар. Кини тириитин анныгар мунньуллар халын сыата, хойуу туутэ – тымныыттан туорууругар комолоьор. Тай5а урэхтэрин хочолоругар, куоллэр кытыыларыгар кини кэтит туйахтарынан хаары хаьыйан, куох оту булан сиир. Саха сылгытын бу уратыта буолар. Сылгыны иитэр киьи, хаьаайыстыба Дьоьогой Айыыттан араначчыланар, ол колуонэттэн колуонэ ыччатыгар бэриллэр. Турук, чэгиэн буолар кэскиллээхтэр. 

Ураты тулуурдаах саха сылгыта, Саха ки´итигэр к³лµнэр к³л³т³, миинэр ми²этэ, кµрэс былдьа´ар сµµрµгэ, ас гиэнэ минньигэ´э, өлбөт мэ²э уутугар тэ²нээх саамал кымы´а буолан, µйэттэн µйэлэргэ Саха оло±ун сµрµн тутаа±а буолан тэнийэ, уу´уу турдун.

Тµмµк:

  1. Саха ки´итэ сылгы ту´унан оскуола саа´ыттан µ³рэтэрэ наадалаах;

  2. Сылгыга сы´ыаннаах µ³рэнэр кинигэ, к³рд³р³р матырыйаал Саха сирин оскуолаларыгар барытыгар баар буолара ту´алаах эбит;

  3. Аныгы µйэ технологиятын ту´аныы к³дьµµстээх буолара биллэр.

Тµмµктээн эттэххэ би´иги сахалар сылгылаах норуот буоламмыт кµн бµгµнµгэр диэри үүнэ-сайда олоробут, инники олохпутугар кэскиллээхпит.


Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 16.08.2016
Раздел Доп. образование
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров137
Номер материала ДБ-157739
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх