Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Начальные классы / Другие методич. материалы / РП "Улусчу ужурлар" по учебнику Г.Д.Сундуй
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Начальные классы

РП "Улусчу ужурлар" по учебнику Г.Д.Сундуй

библиотека
материалов

Улусчу ужурлар

Тайылбыр бижик.



Программанын тургузуу: курстун ажылчын программазын Г.Д.Сундуйнун «Улусчу ужурлар» эге класстарга ооредилге номчулга номунга таарыштыр тургускан.

Даянганы: «Улусчу педагогика» 2004ч. авторлары Г.Д.Сундуй, Г.К.Ондар.

Хамаарылгазы: класстан дашкаар ажыл.

Улусчу педагогика амгы школанын ооредилге - кижизидилгелиг ажылынын кол ундезинин тургузуп, ниити ооредилге системазында чаа угланыышкын, тускай эртем болуп турар. Чоннун чаагай чанчылдары, сагылга-ёзулалдары. ужурлары улусчу педагогиканын кол озээн тургузуп турар. Улусчу педагогиканын идеялары. байлак дуржулгазы болгаш аргалары чугле школада. оашкылаашкында ажыглаттынып турар эвес, а ог-буле кижизидилгезинде. ада-иелер ортузунда тарап нептерээн.

Улусчу педагогика дээрге ог-буленин, торел-болук улустун болгаш чоннун уруглар кижизидилгезинин дуржулгазы, а этнопедагогика ону шинчилээр эртем. Оон кол сорулгазы -улусчу педагогиканын ужур-утказын, аргаларын шинчилээри, оон депшилгелиг аргаларын ооредилге-кижизидилге ажылынга таарыштыр ажыглаары. Аныяк салгалга торээн чоннунун депшилгелиг дуржулгазын дамчыдары. ону шингээттирери-кандыг-даа куруненин ыдыктыг хулээлгези. Кандыг-даа чон тускай психологиялыг. бодунун амыдыралынга дуушкен ажыл-агыйлыг, ужурларлыг, ёзулалдарлыг. Тыва чон боду уруглар кижизидер арга-хоргалыг. улегер-чижектерлиг, педагогиктиг культуралыг.

«Улусчу ужурлар» - амыдырал этреми-дир. Ол ал-бодувус. ог-булевис. аал-коданывыс, доргул-торелдеривислер - чурттувус ажыл-агыйывыс. культуравыс, а кол-ла чуул, мозу-шынарывыс дугайында эртемивис-тир. Амгы болгаш келир уенин салгалынын будуштут мозузун хевирлеп, буянныг ажыл-ишти хевирлеп ооредир ужурлуг бис.

Улусчу ужурларны тускай курс (ооредилге эртеми) кылдыр ооредири дээрге-ле национал чанчылдарны ханыладыр коору ол.

Кижи-педагогиктиг культуранын хереглекчизи, эдилекчизи, тургузукчузу. кадагалакчызы. нептередикчизи.

Проблемазы: ог-буле, торгул-торел харылзаалары, ундезин ажыл-агый. торээн чер-чурт дугайында айтырыглар, этикет, бойдус ужурлары, кижинин тура-соруу, сагыш-сеткили, оске чоннарнын культуразы.

Сорулгазы:

  • ада-огбелеривистин, чоннун депшилгелиг дуржулгазын уругларга шингээттирери;

  • амгы болгаш келир уенин салгалынын будуштуг мозузун хевирлээри;

  • уругларны ужур сагыыр толептиг кижилер кылдыр кижизидери;

  • уругларнын чогаадыкчы шинээн сайзырадыры;

  • уругларнын аналитиктиг болгаш кара угаан-биле бодаар шынарларын сайзырадыры;

Ажыглаар методтары, аргалары: беседа, оюннар, маргылдаалар, моорейлер, хана солун, биче шинчилээшкин ажылы.

Улусчу ужурларны кижизидеринин кол ооргалары: улегер домактар, тывызыктар. чечен домактар, ырлар, когудуглер, тоолдар, тоолчургу чугаалар, улустун оюннары.

«Улусчу ужурлар» программазын школанын ооредилге планында эге класстарга неделяда 1 шак эрттирери кордунген. Бир ооредилге чылында 34 шак. 4 чылда - 136 шак.

Улусчу ужурлар кичээлдери мындыг 3 сорулгалыг:

  • Кижизидилге сорулгазы: ак сагыштыг , медерелдиг,мозулуг будуштуг кижини хевирлээри.

  • Ооредилге сорулгазы: депшилгелиг улусчу дугуржулга дугайында ниити билиишкини , тодаргай билиглерни бээри.

  • Сайзырал сорулгазы: оореникчилерни угаан-медерелин , чуве шингээдирин , бот-башкарлырын, чогаадыкчы чоруун , бот- туружун бедик чадаже кодурери.



Программанын тургузуу:

Улусчу ужурлар деп эртем 4 системниг программалардан тургустунган болгаш дорт чыл хуусаага (дорт класс) чардынган.Ону допчулаарга мындыг:



  • Ог –буле (1 класс)

  • Чанчылдын чаражы (2 класс)

  • Кижи болгаш бойдус (3 класс)

  • Кижиге эш херек ( 4 класс)



1-ги класстын тематиктиг планы: Темазы: «Ог-буле»

  1. Ог-буле. (4ш)

  2. Бистин ог-булевис. (4ш)

  3. Ог-чурттаар чер. (Зш)

  4. Бистин бажынывыс. (4ш)

  5. А ал дугайында. (2ш)

  6. Мал-маган-тываларнын амыдыралынын дозу. (7ш)

  7. Найыралдыг ог-буле. (6ш)

  8. Туннел кичээл. (2ш)



1-ги классты доозуп тургаш, оореникчи шингээдип алган турар ужурлуг:

-торээн суурунун дугайында:

-чурттап турар республиказынын адын, топ хоорайынын адын;

-торээн суурунун чоогунда чурумалдыг черлер аттарын;

-ог-буле дугайында; торел улустун хундулежип адажырын;

-тыва ог дугайында, оон хундуткелдиг черлерин;

-мал-маган аттарын ангылып адап билирин;

1-ги классты доозуп тургаш, билир турар ужурлуг:

-Тыва республиканын тугунун онун, сулде демдээнин дугайында;

-торээн суурунун адын, кайы кожуунга хамааржырын,

-бодунун чурттап турар адрезин; . '

-ада-иезинин, чоок торел улустарынын ат-сывын, хундулеп адаарын;

-бажын херекселдеринин аттарын, бажын иштинин арыг-силиг, чурумун;



2-ги класстын программазының кол угланыышкыны дараазында сорулгаларны чедип алырынче угланган:

  1. Бодун каяа-даа төлептиг ап билири;

  2. Этикет база янзы-бүрү ужурларны сагып билирин чаңчыктырар;

  3. Улуг улусту хүндүлеп, бичи кижилерни кээргеп, чаптап билири. Хире шаа-биле дузазын чедирип, ачы-буянныг, биче сеткилди гболурун хевирлээр;

  4. Тываның, Россияның база янзы-бүрү чоннарның ёзу-чаңчылдары, улусчу байырлалдары-биле уругларны таныштырар;

  5. Өг-бүлезиниң кежигүннери база эш-өөрү-биле эп-найыралдыг, хүндүлээчел, дузааргак болуру. Сагылга-чурумга хамаарышкан мораль-этиктиг билиглерни сагып билиринге чаңчыктырар;

  6. Төрээн чурту – Тывазынга, Россияга ынаа болгаш чоргааралы. Ооң бойдузунга дириг амытаннарынга, үнүштеринге, арга-арыынга сагыш-човангыр, хумагалыг хамаарылгазы болгаш сагыыр ужурлары.



Өөреникчилерниң шиңгээдип алыр билиглеринге, мергежилдеринге болгаш чаңчылдарынга кол негелделер.

2-ги классты доозуп турар өөреникчилерниң билип алыр ужурлуг чүүлдери:

  • этикетке хамаарышкан тыва улустун ёзу-чаңчылдарны билири;

  • бичи кижинин ада-иезинге ээлдек-эвилен болуру;

  • кижилернин хар-назынын барымдаалап, оларны хундулээри;

  • чугаа уезинде бодун топтуг алдынары ниити аажы-чан культуразынын чарылбас кезээ деп чувени шингээдип алыр;

  • янзы-буру байдалдарга бодун толептиг алдынып билири;

  • оол кижи база кыс кижиге хамаарышкан дурум-сагылгалары;

  • оске бажынче кирерде сагылгалар;

  • бажынга келген кижини хулээп алырынын ужурлары;

  • кылаш ужурлары;

  • чугаа уезинде хол-буттун, арын-шырайнын шимчээшкиннери;



2-ги класстың доозукчуларының билиглерни шиңгээдип алырының аргалары:

  • чаңчылдар, сагылгаларны анаа-ла ёзу барымдаалап эвес, а оларның ужур-утказын хандыр билип алыр.

  • боттарының аразында хүндүткелдиг, чазык-чаагай чугаалажыр.

  • эжиниң саналын деткиир азы анаа бодунуң хуузунда бодалын немээр.

  • эш-өөрүнүң сөзүн дыңнаар, оларга дузалажыр ийикпе кошкактарны камгалаар мөзү-шынарга кижизидер.

3-ку класстын программазынын тургузуу:

  1. Бойдус чаяалгазы

  2. Тыва кижинин унуш-озумге хамаарылгазы

  3. Чуглуг куштар

  4. Танды кежии

  5. Чыл , ай, хонук саналгазы

  6. Ак –кок хемнин кижилери

  7. Бойдус магадылалы

Өөреникчилерниң шиңгээдип алыр билиглеринге, мергежилдеринге болгаш чаңчылдарынга кол негелделер.

3-ку классты доозуп турар өөреникчилерниң билип алыр ужурлуг чүүлдери:

  • Бойдуска тыва кижи хамааылгазын,чер ужурларын, аржаан ужурлалдары бидири.

  • Тыва кижинин унуш-озумелге хамаарылгазы: ыяш ужурлалын,ыдык ыяштарга чалбарыгларны,Тыванын чем унуштерин билири.

  • Дириг амытаннарга ,куштарга хамаарылгазын билири

  • Сугнун кижиге ажык-дузазын,камнаарын бидири

  • Чоннун эскерилгелерин шын сагып,хайгааралга алырын бидири.

4-ку класстын оореникчилерин шингээдип алыр чуулдери:

  • Делейнин чамдык чоннарынын , ырларыны, байырлалдарынын, ооренип деп билиндирери.

  • Бистин республикада 90 ажыг нацияларнын янзы-буру улустарын барын, ниити чуртакчыларнын санын билиндирип ооредири.

  • Орус улустарнын оюннарын ойнап ооредири, чапсарларда ойнаары.

  • Кожа –хелбээ кандыг чоннар Тыва чурту –биле кызыгаарлаттып чыдарын ооредири база акы-дунмакы болуп .Найыралдыг болуру.

  • РФ база тыванын тускай хоойлужуткан байырлалдарын доктаадыр ооредири.

  • Тыва чоннун шагаазында сагыыр ужурлуг чуулдерни сагыыр кылдыр ооредири .

  • Хакас улустун чаа-чыл байырлалын бистиинге ылгап билири.

  • Тун –пайрам дээрге мал-маганга тураскааткан байырлал.Ол бир дугаар тарак костур кээрге байырлаар.

Методиктиг болгаш материал-техниктиг хандырылгазы:



  1. Өөредилге ному «Улусчу ужурлар» Г.Д.Сундуй, Кызыл -2003 ч.

  2. Монгуш Кенин-Лопсан «Тыва чанчыл», Кызыл -2010.

  3. Монгуш Кенин-Лопсан. Традиционная этика тувинцев. – Кызыл: Институт усовершенствования учителей РТ; Издательство «Новости тувы», 1994с

  4. М.Х. Маннай-оол «Тыва улустун чанчылдары болгаш езулалдары», Кызыл- 1991.

  5. «Матпаадыр»

  6. «Улусчу педагогика» 2004 ч. Г. Д. Сундуй, Г. К.Ондар.

  7. Диск «Улусчу ужурлар» 3 класстарга.

  8. Компьютер.

  9. Проектор.

  10. Экран.

  11. Самбыра.

  12. Принтер









Улусчу ужурлар 1 класс

I-ги улдун-16 шак

Кичээлдин темазы.

шагы

Уези



Планнаттынган тунелдер.

Уругларнын билиг, мергежилдеринге негелделер.




план

факт

бот-тускайлан онзагайлары

Метапредметтиг

предметтиг

1.

Мээн суурум-Чаа-Хол

1

05.09


Торээн суурунун дугайында билиг бээри. Торээн черинге чоргаарланып, анаа ынак болурунга кижизидери.

Ооредилгени медерелдиг, сорулгалыг болгаш амыдырал – биле харылзаалыг кылдыр тургузары


Бащкы уругларнын кичээнгейин чаа билиглерни ажыдарынче угландырар. Билиг бурузу бодунуу – биле кандыг ажыктыгыл, амыдыралга канчаар хереглеттине бээрил деп чувени уруглар-биле сайгарары.Чаа чувени билип алыр чуткул-сонуургалын улам сайзырадыры



Бердинген созуглелинин утказын адынын дузазы-биле тодарадыры



Дыннаан созуглелинге ат чогаадып, созуглелдин авторун адап билири.

Тоол, шулукту, чечен чугааны ылгап билири.

- эртемнин кол утказын, ажыктыын билири;

-созуглелдин темазын, кол бодалын айтырыглар дузазы-биле тодарадып билири;

-Шулукту,чечен чугааны, тоожуну, шиини бижип турар кижини автор дээрин билирир;

2

Тыва дугайында тоол

1

12.09


Бодунунажылыншындемдеглеп,унелээрингеэптигарганыбашкы-билечогаадыпкылыры

Сорулганышынсалып, онучедипаларынынаргаларындилеп ,тыпбилиринооредир.

Номчаанчуулдунутказынчурукболгашайтырыглардузазыбилечугаалапбилири.

-Созуглелди шын, медерелдиг дыннап билири;


3.

Тыва Республика, оон ыдык демдектери

1

19.09


Тыванын ыдык демдектерин

билиндирери

Россия болгаш Тыванын ыдык

демдектерин деннеп коору.

Салдынган сорулгага дууштур кылыр ужурлуг ажылды планнап, хайгаарап, оон туннелинге чедеринин болдунар аргаларын тодарадып билирин ооредири

Башкынын чугаазын, номчаан чуулун дыннап билири.

-созуглелде чугула утка илередир состу ун-биле (бедидип, чавызадып тургаш) ылгап билири;






4.

«Кады торээн кижилер»





1

26.09


Ог-буле деп чул дээрзин билиндирер. Чоок кижилерин хундулеп, оларга дуза кадып билиринге ооредири

Бодунун бодалын аас- биле шын, дес-дараалаштыр тодарады.

Эштежип ажылдаарынга ооренир. Бодун ангы-ангы рольдарга киириштирер (удуртур, кууседир)




Созуглелдин утказынга таарышкан улегер домактарны тып ооренир.

-Аянныг номчуурунга белеткенир талазы-биле бот онаалганы башкыдан алгаш, улуг эвес созуглелди иштинде медерелдиг номчуп билири;

5.

Ада торели – алдын, ие торели- монгун

1

03.10


Торел улусту хундулеп адаарынга ооредир. Торелдерип хундулээринге чанчыктырар.



Бодунун ажылын шын демдеглеп,унелээринге эптиг арганы башкы-биле чогаадып кылыр.



Бодунунбодалынундурчугаалаарыболгашчугаалажыптураркижининбодалынхундулээри.



Чоок торел улузу-биле аралажып, дуза кадып, оларны хундулеп чоруурунга кижизидер.


6.

Кырган-ачазы биле кырган-авазын хундулээрин

1

10.10


Номчаан чуулун сайгарып турда бодунун бодалын шын, тода илередип билири.

-номчаан чуулге хамаарыштыр айтырыгларга харыы берип , утказын чугаалап, кол бодалды илередип билири;

-чогаалдын киржикчилеринин кылып турар чуулдеринин унелеп, чылдагаанын тайылбырлап шыдаптары;

7.

Чоок торел улус.

1

17.10


Бащкы уругларнын кичээнгейин чаа билиглерни ажыдарынче угландырар. Билиг бурузу бодунуу – биле кандыг ажыктыгыл, амыдыралга канчаар хереглеттине бээрил деп чувени уруглар-биле сайгарар.

Номчаан чуулдун кол маадырларынын аажы-чанын, кылган херектерин сайгарып, сагыш-сеткилин улежип билиринге ооредир.

-чогаалдын киржикчилеринин кылып турар чуулдеринин унелеп, чылдагаанын тайылбырлап шыдаптары;



-созуглелди боттарындан состери-биле катаптап чугаалаары;

8.

Малчыннар оглери.Ог ужурлары.


24.10


Ооредилгенин утказын, ажыктыын медерелдиг сайгарып билири

Бодунун бодалын аас- биле шын, дес-дараалаштыр тодарады.

Сорулганы шын салып, ону чедип алырынын аргаларын дилеп ,тып билирин ооредир

.Айтыррыглар болгаш сюжеттиг чурук езугаар домактар чогаадыры .

Улуг эвес созуглелди айтырыглар дузазы-биле дес-дараалаштыр аас- биле, дамчыдары;

9.

Ог дугайында тоол. Огнун эт-севи.


1

31.10


Ог дугайында тоолду дунмаларынга чугаалап бээр кылдыр сумелээр.

Угааннын улаштыр сайзыраарынга болгаш эки билиг чедип алырынга номчулганын ужур –дузалыын билиндирер.

Бажын, оон дугайында билигни бээри. .Бодунун бажынын арыг-силиг, камныг эдилеп билиринге ооредир.

Бодунун бодалын аас- биле болгаш бижимел- биле шын, дес-дараалаштыр тодарадыр



Сорулганы шын салып, ону чедип алырынын аргаларын дилеп ,тып билирин ооредир

Номчаан чууулунун кол утказын билип алыры. Номчаан чуулунун утказынга айтырыргларга харыылаары.


Номда бердинген айтырыглар болгаш онаалгаларны номчаан чуулунге хамаарыштыр ажыглап билири:номчаан созуглелинин адын адап шыдаары;

10.





11.

Ог херекселдеринин ужурлары. Ыры «Тыва оглер»

1

14.11


12

Бажын дугайында.

1

21.11


13.

Бажын - кижилернин кол эдилели.

1

28.11


Бажын ажылы бичии уругнун хулээлгези дээрзин билиндирер. Арыг-силиг, кежээ болурунга кижизидер.

Ооренген чуулдерин сайгарып, болуктеп, деннеп, туннеп билиринге, оларнын иштинден кол болгаш чаа чугула чуулдерни тып, тайылбырлаарынга оореникчилерни чанчыктырар.


Башкынын номчаан чуулунун утказын сактып, билип алыры. Утказынга хамаарышкан айтырыгларга харыылап билири.

-созуглелде чугула утка илередир состу ун-биле (бедидип, чавызадып тургаш) ылгап билири;

-медээ, айтырыг, кыйгырыг демдектерин барымдаалап, домактарнын аянын ун- биле дамчыдып билири;



-тоол биле шулукту ылгап билири;

14.

Эжик аксында идиктер

1

05.12


Чурумга ооредири. Идикти шын эдилээринге ооредир.

Бодунун бодалын ундур чугаалаары болгаш чугаалажып турар кижинин бодалын хундулээри.
























Эштежипажылдаарынгаооренир. Бодунангы-ангырольдарга киириштирер (удуртур, кууседир)


Диалогка киржип, бодунун бодалын илередири.

Номчаан чуулунун утказынга айтырыргларны салып ооренири.

Номчаан чуулдун утказын чурук болгаш айтырыглар дузазы – биле чугаалап билири.

15.

Аал коданы

1

12.12




16.



Аал ужурлары.











К.д.н.Тыва улустун тоолу. Чаан биле куске.




19.12.




Сорулганы шын салып, ону чедип алырынын аргаларын дилеп ,тып билирин ооредир









Словарьда, библиотека каталогтарында бар чугула медээлерни кылып, ону дилеп, шыгжап чанчыгары. Компьютерге ажылдап ооренири.

Бодунун бодалын аас- биле болгаш бижимел- биле шын, дес-дараалаштыр тодарадыр

17.

Тыва улустун тоолу. Ийи куске.

1



18

С. Пюрбю. Бора-Шиижек. (узунду)

1



чогаалдын киржикчилеринин кылып турар чуулдеринин унелеп, чылдагаанын тайылбырлап шыдаптары;



-созуглелди боттарындан состери-биле катаптап чугаалаары;



II – ги улдун- 14 шак

1.

А.Шоюн. Селбер койгунак.

1



Бодунун азы эштеринин кылган частырыгларын шугумчулелдиг езу-биле эскерип билир, ол частырыглардан чайлап ооренир чорукка уругларны белеткээр.

Угааннынулаштырсайзыраарынгаболгашэкибилигчедипалырынганомчулганынужур–дузалыынбилиндирер.

Башкынындузазы-биле

Ажылдынсорулгазыншынтодарадырболгаштургузар.



Бодунунбодалыншындес-дараалаштырилередип, оске эш-оорубиледиалогтутургузар. Бодунун харыызын ооренген билиинге даянып алгаш шынзыдары.


.Созуглелдин утказынга таарышкан улегер дрмактарны тып ооренир.



Номчаан чуулун сайгарып турда бодунун бодалын шыныы, тода илередип билири.

Башкынын дузазы-биле кезекткрге чарып каан созуглелдерге аттар тывар. Абзацтарны барымдаалап тургаш, план тургуп билири;

2.

К.д.н. Г Скребицкийнии-биле. Коданнын аян-чоруу.

1



Номда бердинген айтырыглар болгаш онаалгаларны номчаан чуулунге хамаарыштыр ажыглап билири:номчаан созуглелинин адын номнун допчузундан тып шыдаары;



Чылдын уелери. Аккыр харлыг кыжым.






3.

Ч/С.Чурукка чугаа тургузар. Е.Танова. Кышкы ыржыгаш.

1



Бодунунделегейинболгашдолгандыртурархурээлел-билетаныжыпалырынганомчулганынэргежокчугулазынбилиндирер.

Башкы биле болгаш эш-оору-биле куусеткен ажылын шын туннээри.


Тоожуушкун хевиринге аас-биле чогаадыгны тургузуп ооренири.

Литературанын хевирлеринин уран-чуул-биле холбаазын коргузери.

-Долгандыр турар хурээлелди хайгаарап, бойдустун уелеринин оскерилгелерин хайгаарап, эскерип билири, оон дугайында улуг эвес чугаа тургузуп билири;



-номчаан чуулунге хамаарыштыр айтырыгларга харыы берип , утказын чугаалап, кол бодалды илередип билири;






4.

К.Ондар Харжыгащ.




Ном ажыглаарынга чанчыктырар; дылга сонуургалын , номчулга болгаш билиглерже чуткулун хайныктырар.



Бодунунбилиинсайгарып, куусеткенажылыншынунелеп, демдексалыпбилирингетускайаргаларныбашкынындузазы-билечогаадыр



Онаалга, даалгабурузунунуламханылап, нарыыдапорарынхайгаараарынчекичээнгейниугландырар.






Эштежип ажылдаарынга ооренир. Бодун ангы-ангы рольдарга киириштирер (удуртур, кууседир)



Номнун тускай айтып каан демдектерин, словарьдан херек состерни шын тодарадып, тып ооредир.

Бодунун бодалын аас- биле болгаш бижимел- биле шын, дес-дараалаштыр тодарадыр

Бойдус болгаш оон болуушкуннарынын дугайында созуглеледерни шын интонацияны ажыглап тургаш, тода, чараш , медерелдиг номчууру.

5.

Ч.ОндарЧаа чылдын йорээли.

1



6.

С.Михалков.чаа чылда.

1



7.

Экскурсия «Кыштын демдектери»

1







8.

Чогаадыг «Кышкы уе»

1



Кыштын демдектеринин дугайында улуг эвес чечен чугаа тургузары.

Долгандыр турар хурээлелди хайгаарап, бойдустун уелеринин оскерилгелерин хайгаарап, эскерип билири, оон дугайында улуг эвес чугаа тургузуп билири;



Тос чузун малымайны.


9.

Сарыг-оол Бызаа. Бодаган.

1



Угааннын улаштыр сайзыраарынга болгаш эки билиг чедип алырынга номчулганын ужур –дузалыын билиндирер. Бодунун делегейин болгаш долгандыр турар хурээлел-биле таныжып алырынга номчулганын эргежок чугулазын билиндирер.

Дириг амытаннар дугайында уругларнын сагыш човаашкыны.

Бодунун билиин сайгарып, куусеткен ажылын шын унелеп, демдек салып билиринге тускай аргаларны башкынын дузазы-биле чогаадыр.

Салдынгансорулгагадууштуркылыружурлугажылдыпланнап, хайгаарап, оонтуннелингечедерининболдунараргаларынтодарадыпбилиринооредир.

Чаа чувени билип алыр чуткул-сонуургалын улам сайзырадыр

Сорулганышынсалып, онучедипаларынынаргаларындилеп ,тыпбилириноооредир.

Бодунунхарыызынооренгенбилиингедаяныпалгашшынзыдары.

Аянныг, шын номчуп билири; нгомчаан чуулунун утказын сактып, билип алыры.









Утказынга хамаарышкан айтырыгларга харыылап билири.

-Аянныг номчуурунга белеткенир талазы-биле бот онаалганы башкыдан алгаш, улуг эвес созуглелди иштинде медерелдиг номчуп билири;

10.

С.Сарыг-оол. Кулун.

1




11.

С.Сарыг-оол. Халбынмай.

1



-номчаан чуулунге хамаарыштыр айтырыгларга харыы берип , утказын чугаалап, кол бодалды илередип билири;

-чогаалдын киржикчилеринин кылып турар чуулдеринин унелеп, чылдагаанын тайылбырлап шыдаптары;

12.

К.д.н. С.Сарыг-оол.Анай. К-Э.Кудажы Анайжыгаш.

1.



13.

Ч.Кара-Куске Анайларым.

Ю. Кюнзегеш. Узер хуна.

1.



14.

Кичээл проект «Тос-чузун малымайнв»




Ном ажыглаарынга чанчыктырар; дылга сонуургалын , номчулга болгаш билиглерже чуткулун хайныктырар.

Бодунунбилиинсайгарып, куусеткен ажылын шын унелеп,демдексалыпбилирингетускайаргаларныбашкынындузазы-билечогаадыр

Салдынгансорулгагадууштуркылыружурлугажылдыпланнап, хайгаарап, оонтуннелингечедерининболдунараргаларынтодарадыпбилиринооредир.

Пороектини тускай план езугаар шын тургузуп билири.

Проект деп чул? Ону канчаар кылырыл? Проектинин планын. сорулгазын шын тургузуп билири.

















Улусчу ужурлар 2 класс 34 шак



Шагы

Тема

Сорулгалары

Өөреникчилерниң билиглеринге негелделер

Эрттирер хүнү


план

факт

Чаңчылдын чаражы



1

1

Этикет

Этикет деп чуу чүвел ону билиндирер. Анаа чүү хамааржырын билиндирер.

Этикет хүн-бүрүде ажыглаар чурум. Ук терминге хамаарышкан чижектерни киирип билири.

02.10


2

1

Курай-курай

Ырны чүгле дыңнаар эвес, а ону медереп, чүнүң дугайында бижээнин өөреникчилерге чедирер

Ырда ырлаан эвилең-ээлдек ужурларны тывары

09.10


3

1

Өг-бүлеге ээлдек болуру

Чоок төрел улус аразында харылзаа. Эргелеткен, чассыткан сөстер

Чүгле кады төрээн кижилерин эргим кылдыр адаар эвес, а оларга кандыг-бир байдал дачымчак сеткил күзеп, хүндүлээри

16.10


4

1

Чарашпай. Дуңмам

Ырны чүгле дыңнаар эвес, а ону медереп, чүнүң дугайында бижээнин өөреникчилерг ечедирер

Чарашпайның эки шынарларын тып билири.

23.10


5

1

Назын хүндүзү

Назын хүндүзүнүн дугайында билиндирер

Дүрүм сагыгларны угаап-бодап, ону чижектер кырынга тайылбырлап билири

13.11


6

1

Кырган-авам

Ырны дыннаар, ырлажыр


20.11


7

1

Б. Комбу «Чурттуң төлдери»

Ада-чурттуң кым салгаарын билиндирер

Шүлүктү аянныг номчуп, ооң утказын дамчыдып билир

27.11


8

1

Ээлдек чугаа ужурлары

Кижилер янзы-бүрү байдалдарга чугаалажырын көргүзер

Чугаа үезинде янзы-бүрү эмоцияларны илередири

04.12


9

1

Таныжары.

Бодун таныштырып билирин чедип алыр

Бодунуң чүгле ат-сывы эвес, а өске-даа информацияны айтырып база бодунуң дугайында чугаалап таныжар

11.12


10

1

Таныштырары.

Улуска эш-өөрүн, өске-даа кижилерин таныштырар чурумнар

Янзы-бүрү байдалдарны онйап тургаш, эш-өөрүн таныштырар

18.12


11-12

2

Янзы-буру чугааужурлары

Чугаалажылга этикедин сагыырын чедип алыр

Эптиг-чөптүг сөстерни ажыглааары дээрге, улустарның бүзүрел, хүндүткелин чаалап алыры дээрзин угаап билип алыр

25.12



13-14

2

Кижинин даштыкы хевирин чугаа-биле дамчыдары

Даштыкы хевирин барымдаалап чугаалажыдылга чорудары

Даштыкы хевирин чугаа-биле дамчыдып тура, ажыглаар-ажыглавас сөстерни билип алыр



Кижиниң чаражы – бүдүжүнде

15-16

2

Оол кижи

Өг-бүлениң, дөргүл-төрел улустуң, ада-чурттуң даяныр чөленгиижи, ынаныжы – оол кижи деп чүвени өөреникчилерге угаадыр

Эр кижиге хамаарышкан хүлээлгелерни шиңгээдип алыр

15.01


17

1

Э. Кечил-оол «Угаан-бодал»

А.Арапчор «Эр кижинин чангыс состуу»

А. Даржай «Кижи нууру»

Шүлүктерни аянныг номчудар

Шүлүк бүрүзүнге хамаарышкан амыдыралдан болуушкуннарны аңгылап, чижек кылдыр бээри

22.01


18

1

Эреспей. Чунгувуста

Ырыларны ырладыр

Утказын билип алыр

29.01


19

1

А. Шоюн «Таныжылга»

Эптиг-эвилең сөстен кижи сеткили чазыга бээр, а багай сөстерден муңгарай бээрин чугаалажыр

Чогаалдың маадырының кылган чоруунга бодунуң үзел-бодалын чугаалап өөренир

05.02


20

1

Кыс кижи

Өг-бүлениң чырыткызы, одаан тудар кижи – кыс кижи дээрзин билиндирер

Кыс кижиге хамаарышкан эки шынарларны сактып аар, кыс кижиниң арыг-силиг, чазык-чаагай шырайлыг, сагыш-човаачал болурун билип алыр

12.02


21

1

Электей бээр

Ырны ылажыыр

Чүге ырны бижээнин чугаалаар

19.02


22

1

Бичии кижиниң өске бажыңче кирерде сагыыр ужурлары

Суурга, хоорайга, аал коданга сагыыр ужурлар-биле таныштырар

Суурда бажыңче, аал коданче, хоорайда квартираже кирерде чүнү сагыырын билип алыр

26.02


23-24

2

Бажыңга келген кижини хүлээп алырының ужурлары

Келген кижини хүндүлеп уткуп алырының негелделери-биле уругларны таныштырар

Бажыңга кижи келзе, канчаар уткуурун, дөрже чалаарын, үдээрин сактып алыр

05.03


25

1

Шырай ужуру

Шырай ужурунуң дугайында өөреникчилерниң билиин улам ханыладыр

Бардам шырай, чазык шырай, эскет чок болгаш кенен шырайлар дугайында билип алыр

12.03


26

1

Хөглүгбей. Кылаш ужурлары

Кылаш кижиниң дугайында чугаалап турар бир кол чүүл дээрзин дамчыдар

Кижиниң кылажы кандыг болза экизин билип алыр



27

1

Шимчээшкин ужурлары

Кижиниң шимчээшкини кандыг болурун угаадыр

Хол-бут шимчээшкинни, кыс кижиниң машинаже кирерде шимчээшкиннери, чугаа үезинде шимчээкиннер дугайында билип алыр

19.03


28

1

Чөдүрериниң ужурлары.




Янзы-бүрү байдалдарга чүнү канчаарын чижектерге көргүзүп тайылбырлаар

Янзы-бүрү байдалдарга белен болдур кылдыр ону кезээде сактып, бодап чоруур

02.04


29


Сиңмирериниң ужурлары


Янзы-бүрү байдалдарга чүнү канчаарын чижектерге көргүзүп тайылбырлаар

Янзы-бүрү байдалдарга белен болдур кылдыр ону кезээде сактып, бодап чоруур

09.04


30


Азырарының ужурлары.


Янзы-бүрү байдалдарга чүнү канчаарын чижектерге көргүзүп тайылбырлаар

Янзы-бүрү байдалдарга белен болдур кылдыр ону кезээде сактып, бодап чоруур

16.04


31


Өөш эдеберзе

Янзы-бүрү байдалдарга чүнү канчаарын чижектерге көргүзүп тайылбырлаар

Янзы-бүрү байдалдарга белен болдур кылдыр ону кезээде сактып, бодап чоруур

23.04


32

1

Өске кижиниң херекселинге дегбезиниң ужурлары

Өске кижиниң херекселинге чөпшээрел чокка дээп болбазын кижизидер

Чөпшээрел, диленир чорук дугайында билип алыр

30.04


33

2

Түңнел кичээл. Чаңчыл чарашта – чоргаар, кижиэкиде – дыш

Өөренген чүүлдерин сактып чугаалажыр

Сагып, кылып чоруур ужурларының дугайында кыска медээни дамчыдар

07.05-14.05.






Улусчу ужурлар. 3класс (34 шак ) неделяда 1 шак



Шагы

Тема

Сорулгазы

УУД өөредилгениң тускайлаң кылдыныглары болгаш баш бурунгаар планнаан түңнелдери ( предметтиг, метапредметтиг (оске эртемнер-биле холбаазы),бот-хууда билиглери)

Эрттирер хүнү


план

факт

Кижи болгаш бойдус чаялгазы.



1

1

Бойдуска тыва кижиниң онзагай хамаарылгазы. «Итпиктин ыры» сөзу Ч.Кара-Күскении, аялгазы С.Базыр-оолдуу.

Тыва кижи бойдус-биле тудуш, ол кижини тынгарар, чемгерер ,хепкерер деп чувени билиндирери. Ырны чүгле дыңнаар эвес, а ону медереп, чүнүң дугайында бижээнин өөреникчилерге чедирер

Бойдуска хамаарышкан ужурларны улустун аас чогаалындан билип алыры. Ырыны аянныг, бедик көдурлүүшкүннүг ырлаары.

6.10


2

1

Чер ужурлары. Чуваш улустун тоолу «Алдын доозун»

Черге тыва кижи кончуг камныг,ону кайы-хамаанчок кергетпес чораан деп ооредир.

Черге хамаарышкан улусчу ужурларны билип алыры.Номчаан тоолунун утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.

13.10


3

1

Аржаан ужурлары.

Аржаан тыва кижиге ыдыктыг, сүр-күчүлүг, кижи секпереп,аарыын эмнедип алыр чүүл дээрзин билиндирер.

Аржаанга кандыг ужурлар сагыырын билири.Бодунун бодалын чугаалап, амыдырал-биле холбаары.

20.10


4

1

Тоожудан үзүндү «Танды –Уула»

Танды-Уула Тывада онзагай черлернин бирээзи деп билиндирер.

Номчаан чүүлүнүн утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.

27.10


5

1

К.Дасык «Төрээн суурум онзагай черлери» А.Конгар «Кызыл-Мажалык», «Ак-Довурак»

Бодунун төрээн черинге ынак кылдыр кижизидер.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири. Бодунуң төрээн черин чугаалап, эштериниң чугаазын дыннап амыдырал-биле холбаары.Шүлүктү аянныг номчууру

10.11


6

1

Ыры «Хөндергейим» Сөзу:М Дугаржап, аялгазы:А Лаптан

Ырының сөзун өөредир.Ырыны ырладыр.Торээн черинге ынак болурун кижизидер.

Ырыны аянныг. көдүрлүүшкүннүг ырлап билири.

17.11


7

1

Тываның каас-чаражы. С.Бүрбээ «Бедик даглыг мээн чуртум»

Тываның географтыг талаларын,кандыг онзагай черлерин барын билип алыр.

Шүлүктү аянныг номчуп, ооң утказын дамчыдып билири. Номчаан чуулунуң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.

24.11


8

1

Бойдус халаптары.

Бойдуста кандыг халаптар барын,оон канчаар чайлаарын өөредир

Бойдус халавының болу бээр ужуру болгаш уржуу чул дээрзин ханы билири.

1.12





Тыва кижиниң үнүш-өзүмелге хамаарылгазы.




9

1

Онза ырлыг ураанхайлар (тоолчургу чугаа)

Хөөмей,сыгыт,каргыраа элдеп кайгамчыг чоннуң ырызы деп билиндирер

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Тоолчургу чугааны эдерти чугаалап билири.

8.12


10

1

Ыяш ужурлары.Ыдык ыяштар.Тел ыяшка чалбарыг.Бай ыяшка чалбарыг.Хам дытка чалбарыг.

Ыяш-дириг өзумел,Ыдык ыяш деп чүл дээрзин билиндирер.Ыдык ыяштарның хевирлерин болгаш ужурларын билип алырынга өөредир.

Ыдык ыяштарның хевирлерин болгаш ужурларын билири. Ыдык ыяштарга чалбарыгны аянныг номчуп ,чугаалап билири.

15.12


11-12

2

Тараа. (тоолчургу чугаа)

Салгын кыйгырары.Тываның чем үнүштери.

Тарааның тывага тыптып келгениниң дугайында тоолчургу чугааны номчууру.Тыва Республиканың девискээринде чеже хире чем үнүштер өзүп турарын өөредир

Номчаан чүүлүнүн утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Тоолчургу чугааны эдерти чугаалап билири. Эм унуштерниң шынарларын шингээдип алыры.

22.01


13

1

Чыжырганам чараш” СозуЧ.Кара-Куске,аялгазы:Д Шактар

Чыжырганада кандыг шынарлар барын өөредир.Ырыны ырладыр.

Утказын билип алыры.Ырыны аянныг көдүрлүүшкүннүг ырлап билири.

12.01





Чүглүг куштар





14

1

Куштар дугайында. Ыры «Айлан-кужум»

Чериниң аайы-биле куштар аңгы бөлуктерге чарлып турарын өөредир.Куштарның медээлерин билип алыр.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Куштарны камгалаарын билири. Ырыны аянныг, көдүрлүүшкүннүг ырлап билири.

19.02


15

1

Куштар –медээчилер. Ыры “Бора-Хөкпеш”Созу:Э Кечил-оол, аялгазы:С.Бюрбээ

Куштарның медээлерин билип алыр.Ырыны ырладыр

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Куштарны камгалаарын билири. Ырыны аянныг көдурлуушкуннуг ырлап билири

26

01


16

1

Ыдык сурлуг куштар.Камгалалдыг куштар.

Кандыг куштарны ыдык сурлуг дээрзин база Кызыл дептер деп чул деп чувени билиндирер.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Камгалалдыг куштарны танып аттарын шээжилээ-биле билири.

2

.02


17-18

2

Дуруяалар-эжеш куштар.Ыры “Эглип келир куштарым” Куу куш (тоолчургу чугаа)

Дуруяалар чуге эжеш куштар дээрзин номчуп билиндирер. Ырыны ырладып өөредир.

Сөзүглелге хамаарышкан амыдыралдан болуушкуннарны аңгылап, чижек кылдыр бээри.Ырыны ырлап билири.Утказын билип алыр.

9

.02





Танды кежии





19

1

Тываның ан-мени. Ыры «Койгунак»

Тывада кандыг аңнар барын база оларның кижилерге ажык-дузазы. Ырыны ырлап өөредир.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири. Ырыны ырлап билири.Утказын билип алыры.

16.02


20

1

Анчы кижиниң сагыыр ужурлары. Ыры «Диинчигеш»

Аңчы кижиниң сагыыр ужурларын билиндирер. Ырыны ырлап ооредир

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири. Ырыны ырлап билири.Утказын билип алыр.

23.02


21

1

Анчынын чалбарыы.Таңды Ээзинин чагыы.

Чалбарыгны аянныг номчуп билирин чедип алыр.Тоолчургу чугааны номчуп утказын билип алыр.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Утказын эдерти чугаалаары.

02.03


22

1

Джуна Давиташвили «Жил охотник»

Шүлүктү аянныг номчуп билирин чедип алыр.

Шүлүктү аянныг,бедик көдүрлүүшкүннүг номчууру.

09.03





Чыл, ай ,хонук саналгазы.



16.03


23

1

Чыл календары.

Тыва чоннуң чыл календарын таныштырар.

Бодунуң өг-бүлезиниң кежигүннериниң төрүттүнген чылдарының аттарын тодарадып билири.

23.03


24

1

Ай санаашкыны.

Ай санаашкыны дорт болуктен тургустунган деп чувени билиндирер.

Шагаа деп состуң утказын билири.

30.03


25

1

Хүн дугайында.

Хүн-бойдустуң чаялгазы.Хүнге тыва улустуң хамаарылгазы ыдыктыг деп чүүлду билиндирер.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Утказын эдерти чугаалаары.

6

04


26

1

Хүн дуртунун санаашкыны.

Тыва улустун хун дуртун санаары бир ангы.Хун дуртун алды бөлукке хуваарын өөредир.

Хүн дуртунуң бөлүктерин билири.Хүн дуртунуң бөлүктеринге дүүштүр амгы үени илередип билири.

13.04





Ак-көк хемнин кижилери.




27

1

Суг-амыдыралдың судалы.

Сугнуң ажык-дузазы.Сугну тывалар шаандан тура унелеп,ыдыкшыдып келгенин билиндирер.

Номчаан чүүлүнүң утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири. Бодунун торээн черинде кара сугларны камнап,камгалап билири.

20.04


28

1

Чаашкын чагдырары. (Кыйгы)

Тывалар чаашкын чагдырарда кандыг кыйгы салырын билип алыр.

Кыйгыны аянныг, тода ,ыыткыр номчуп билири. Утказын билип алыры.

27.04


29

1

Тоолчургу чугаалар “Сут-Хөл”, “Тере-Хөл”

Тоолчургу чугааларны шын медерелдиг номчулгазын чедип алыр.

Тоолчургу чугааларда аянныг номчуп,утказын дамчыдып билири.

04.05


30

1

Тоолчургу чугаа “Бии-Хем”

Бии-Хемни Чуге канчап ынчаар адай бергени.Тоолчургу чугааны шын медерелдиг номчулгазын чедип алыр

Тоолчургу чугааны аянныг номчуп,утказын дамчыдып билири

11.06


31

1

Чоннун эскериглери.

Чоннун кандыг эскериглери барын билиндирер

Номчаан чуулунун утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Чоннун эскериглерин амыдыралга ажыглап өөренири.

18.05





Бойдус магадылалы.




32

1

Бойдус камгалалы.

Бойдусту камгалаары-кижи бүрүзүнүң хамааты хүлээлгези деп чүүлдү ооредир

Номчаан чүүлүнүн утказын ханы билип, медерелдиг номчуп билири.Бойдусту камгалаарын

25.05


















Тематиктиг план Улусчу ужурлар 4 класс

Темазы

шагы

хуну

1

Кижиге эш херек. Эге сос

1


2

Хоомей

1


3

Делегейнин чоннары

1


4

Чонну алга

1


5

Бистин чангыс чер чурттугларывыс

1


6

Орус оюннарны ойнаары

1


7

Сывыртажыр оюн

1


8

Тывызыкты тып

1


9

Кожа-хелбээ чоннар

1


10

Эртемниг оол

1


11

Арзыланны арга-биле

1


12

Диин – биле дуруяа

1


13

Репка

1


14

Байырлардар дугде

1


15

Бугу – делегейнин байырлалдары

1


16

РФ хоойлужуткан байырлалдары

1


17

Тыва Республиканын Хоойлужуткан байырлалдары

1


18

Тыва чемни чоогланар

1


19

Кызаа байырлалдар

1


20

Хуу байырлалдар

1


21

Шажынчы байырлалдар

1


22

Улусчу байырлалдар

1


23

Цахаан сар

1


24

Шагаа

1


25

Хом алгым

1


26

Чыл пазы

1


27

Тун-найрам

1


28

Сурхури

1


29

Масленица

1


30

Пасха

1


31

Торелдер хуну

1


32

Рождество хуну

1


33

Манас

1


34

Ховен байырлалы

1





Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 04.02.2016
Раздел Начальные классы
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров305
Номер материала ДВ-414664
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх