Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Саха тылыгар уонна литературатыгар улэлиир бырагыраама 4 кылаас

Саха тылыгар уонна литературатыгар улэлиир бырагыраама 4 кылаас

Идёт приём заявок на самые массовые международные олимпиады проекта "Инфоурок"

Для учителей мы подготовили самые привлекательные условия в русскоязычном интернете:

1. Бесплатные наградные документы с указанием данных образовательной Лицензии и Свидeтельства СМИ;
2. Призовой фонд 1.500.000 рублей для самых активных учителей;
3. До 100 рублей за одного ученика остаётся у учителя (при орг.взносе 150 рублей);
4. Бесплатные путёвки в Турцию (на двоих, всё включено) - розыгрыш среди активных учителей;
5. Бесплатная подписка на месяц на видеоуроки от "Инфоурок" - активным учителям;
6. Благодарность учителю будет выслана на адрес руководителя школы.

Подайте заявку на олимпиаду сейчас - https://infourok.ru/konkurs


Международный конкурс по математике «Поверь в себя»

для учеников 1-11 классов и дошкольников с ЛЮБЫМ уровнем знаний

Цели конкурса: повысить интерес учеников к математике, усилить внутреннюю мотивацию, веру в себя и свои силы. Ученики отвечают на задания прямо на сайте конкурса, учителю не нужно распечатывать задания. Для каждого ученика конкурс по математике «Поверь в себя» - это прекрасная возможность проявить себя и раскрыть свой потенциал.

Подробнее о конкурсе - https://urokimatematiki.ru/

  • Начальные классы

Поделитесь материалом с коллегами:


Литературнай АаҔыы

 БЫҺААРЫЫ СУРУК 

Үѳрэх предметин ѳйдѳбүлэ 

Уус-уран литература оскуолаҕа оҕону кыра сааһыттан ийэ тыл эйгэтигэр киллэрэр, уран тылга уһуйар, иитэр-үѳрэтэр сүрүн хайысха. Умсугуйан ааҕар оҕо ѳйѳ-санаата сайдыылаах, билиилээх-кѳрүүлээх, олох бүгүҥҥүтүн эрэ буолбакка, бэҕэһээҥҥитин ырыҥалыыр, cарсыҥҥытыгар эрэллээх буолар. Онон «Литературнай ааҕыы» үѳрэх предметин анала — оҕоҕо ааҕар дьоҕуру олохсутуу, ааҕыы бэйэ кыаҕын сайыннарыыга суолталааҕын ѳйдѳтүү.

Оскуолаҕа «Литературнай ааҕыы» үѳрэх предметин сыаллара:

ааҕыы уопсай култууратын иҥэрии; ааҕар үѳрүйэҕи олохсутуу; саҥа араас кѳрүҥүн са­йыннарыы; оҕону ааҕыы араас эйгэтигэр сѳптѳѳх научнай литератураны хабан туран киллэрии; уус-уран айымньыны ааҕыы нѳҥүѳ уйулҕаны хамсатан иэйиини уһугуннарыы; тыл искусствотыгар эстетическэй сыһыаны үѳскэтии; айар дьоҕуру сайыннарыы; ааҕыы нѳҥүѳ сиэр-майгы үтүѳ ѳрүттэрин олохсутуу; Саха сирин, Россия уонна тас дойду норуоттарын култуураларыгар убаастабылы иитии.

Сыалы ситиһэргэ маннык соруктар тураллар:

ааҕыы араас ньыматын баһылааһын; тиэкиһи кытта үлэ сүрүн сатабылларын иҥэрии; наадалаах литератураны булан туһаныы; ааҕыыга интэриэһи үѳскэтэн, кинигэҕэ тапталы иҥэрии; айан кэпсиир уонна суруйар үѳрүйэхтэри сайыннарыы; норуот тылынан уонна уус-уран айымньытын духуобунай ис номоҕун нѳҥүѳ иэйиини уһугуннаран, олох араас кѳстүүтүгэр сиэрдээх сыһыаны үѳскэтии; уус-уран айымньы тылыгар болҕомтолоох буолууну ситиһии; тѳрѳѳбүт уонна араас омук литературатын араара ѳйдѳѳн, ол нѳҥүѳ норуоттар доҕордуу сыһыаннарын олохсутуу.

Оскуолаҕа уус-уран литератураны үѳрэтии Российскай Федерация уонна Саха Республика­тын Тѳрүт сокуоннарыгар, Үѳрэх туһунан сокуоннарыгар, «Россия гражданинын личноһын сиэрин-майгытын сайыннарыыга уонна иитиигэ концепцията», федеральнай государственнай үѳрэх стандартара курдук государственнай суолталаах докумуоннарга олоҕурар.

Ытык ѳйдѳбүллэри үѳрэх предметин ис хоһоонугар киллэрии

Орто уопсай үѳрэхтээһин үѳрэнээччи оскуолаттан сиэр-майгы бастыҥ хаачыстыбаларын — киһи аймах ытык ѳйдѳбүллэрин (духуобунай сыаннастарын) иҥэриммит Россия гражданинын иитэн-үѳрэтэн таһаарыыга туһуланар.

Киһи уопсастыбатын сайдан кэлбит историятыгар үтүѳ уонна мѳкү, чиэс уонна сиэрэ суох быһыы, суобас уонна чиэһинэйэ суох буолуу, о.д.а. сиэр-майгы нуормалара тэҥҥэ олохсуйан кэллилэр. Ол гынан баран, хайа баҕарар норуокка киһилии сиэрдээх быһыы ытык ѳйдѳбүллэрэ биһирэнэр, кэрэхсэнэр.

2009 с. ылыныллыбыт «Россия гражданинын личноһын сиэрин-майгытын сайыннарыы уонна иитии концепцията» федеральнай государственнай үѳрэх стандартарын методологичес­кай тѳрүтүнэн буолла.

Концепция Россия гражданинын личноһын иитиигэ, сайыннарыыга 10 сүрүн национальнай ытык ѳйдѳбүлү ыйар. Онно киирэллэр:

1. Ийэ дойдуга, бэйэ сиригэр-уотугар, норуотугар таптал, бэриниилээх буолуу.

2. Биир санааланыы, кырдьыктаах быһыы, аһыныгас, амарах сүрэхтээх, чиэстээх, дьоһуннаах буолуу.

3. Ийэ дойдуга сулууспалааһын, сокуону тутуһуу, бэрээдэктээх буолуу. Атын омук култууратын, айым­ньытын ѳйдѳѳһүн.

4. Дьиэ кэргэҥҥэ, ыалга тапталлаах уонна бэриниилээх буолуу. Доруобуйа, уйгулаах олох. Тѳрѳппүттэргэ ытыктабыл, aҕa саастаахха уонна кыраҕа, кыаммакка кыһамньы, ийэ-аҕа ууһун тэнитии, удьуору салҕааһын.

5. Үлэ, тѳрүт дьарык. Үлэҕэ ытыктабыл, дьулуур, дьаныар. Айымньылаах үлэ.

6. Билиини сыаналааһын. Дьиҥ чахчыга дьулуһуу, аан дойду научнай кѳстүүтэ.

7. Итэҕэл, духуобунас ѳйдѳбүллэрэ. Ѳбүгэ үгэһин утума.

8. Тѳрѳѳбүт литература — барҕа баай. Кэрэ, киһи духуобунай эйгэтэ, сиэрдээх быһыы. Олох, олох сиэрэ-майгыта.

9. Ийэ айылҕа. Ытык сир, харыстанар сир. Сир — планета. Айылҕаҕа харыстабыл.

10. Сир үрдүгэр эйэ, элбэх омук култуурата, киһи аймах сайдыыта, норуоттар сибээстэһиилэрэ, сомоҕолоһуулара.

Онон бу ытык ѳйдѳбүллэри «Литературнай ааҕыы» үѳрэх предметин ис хоһоонугар уус-уран айымньыга сѳҥѳн сылдьар норуот историятын, култууратын, олоҕун тѳрүт үгэһин, сиэрин-майгытын нѳҥүѳ киллэрии кѳрүллэр.

Үѳрэх предметин үѳрэтии түмүктэрэ

Ытык ѳйдѳбүллэри үѳрэнээччигэ иҥэрии түмүгэ:

  • киһи сайдыылаах уонна ситиһиилээх буоларыгар тѳрѳѳбүт тылынан ааҕыы суолтатын ѳйдүүр;

  • уус-уран литератураны тылынан искусство ураты кѳрүҥүн быһыытынан сыаналыыр;

  • тулалыыр эйгэ туһунан билии-кѳрүү ааҕыы кѳмѳтүнэн кэҥиирин-дириҥиирин ѳйдүүр;

  • норуот айымньыта уонна уус-уран литературата саха тѳрүт олоҕун-дьаһаҕын, историятын, тылын-ѳһүн, култууратын кѳстүүтэ буоларын ѳйдүүр, сыаналыыр;

  • Саха сирин, Россия уонна аан дойду норуоттарын чулуу айымньыларын ааҕан, атын норуот култууратын, литературатын ытыктыыр;

  • үтүѳнү-мѳкүнү, сырдыгы-хараҥаны арааран, сиэри тутуһуу, амарах, аһыныгас, дьоҥҥо кыһамньылаах майгы үчүгэйгэ тиэрдэрин ѳйдүүр.

Үѳрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ:

  • ааҕыы үлэтин араас кѳрүҥэр сыал-сорук туруорунар, былаанныыр, түмүгүн сабаҕалыыр; үлэтин хонтуруолланар, сыаналана үѳрэнэр;

  • уруокка, уруок таһынан үлэҕэ бэриллибит сорудаҕынан араас информационнай эйгэ кыаҕын талар, туһанар;

  • уус-уран айымньыга мѳккүѳр тѳрүѳтүн, сайдыытын быһаарар, үѳскээбит кѳстүүлэри, дьон сыһыанын ырытан дакаастыыр;

  • уус-уран айымньы сүрүн ис хоһоонун, дьоруойдар араас сыһыаннарын, сүрүн сюжет сайдыытын ырытан, анал бэлиэ, графика кѳмѳтүнэн быһаара, ситимнии, тиһиктии үѳрэнэр;

  • аахпытыгар уонна тус уопутугар олоҕуран, тэҥниир уонна ойуулуур, учебнигынан үлэлиир;

  • уус-уран айымньыны ырытыы кэмигэр бодоруһуу сиэрин тутуһан, бииргэ үлэ­лиир кыахтанар;

  • доҕотторун, тѳрѳппүттэрин, кылаас иннигэр кылгас иһитиннэриини оҥорор;

  • бэриллибит тиэмэҕэ санаатын сааһылаан айан кэпсиир, суруйар.

Тустаах үѳрэх предметин үѳрэтии түмүгэ:

ааҕыы сүрүн үѳрүйэхтэрин баһылыыр; айымньы араас кѳрүҥүн болҕойон истэр; норуот айымньыта уонна уус-уран литература, тѳрѳѳбүт уонна атын омук литературата диэн араарар; аахпыт уус-уран айымньытын суруйааччытын (саха уонна омук) аатын уонна кѳрүҥүн (жанрын) болҕойор үѳрүйэхтээх; сааһыгар сѳптѳѳх араас кѳрүҥнээх (уус-уран, үѳрэх, научнай-популярнай) тиэкиһи үчүгэйдик ѳйдүүр, ырытар, туһанар; кэпсээһин араас кѳрүҥүн (сиһилии, кылгатан, талан, быһа тардан) билэр; сорудах быһыытынан туһааннаах кѳрүҥҥэ сѳп түбэһиннэрэн кэпсиир; сѳбүлээн аахпыт айымньытын туһунан ааҕааччы дневнигэр (альбом, тэтэрээт) уһуктубут иэйиитин үллэстэн санаатын суруйар; сааһыгар сѳп түбэһэр айымньы тылын араас дэгэт суолтатын ѳйдүүр, тоҕоостоох миэстэҕэ кубулуйбат уус-уран быһаарыыны (эпитет), ѳс хоһоонун, уус-уран ньыма арааһын кэпсииригэр туһанар; айымньыттан сѳбүлээбит кэрчигин талан үѳрэтэр, ѳйтѳн хоһоонноохтук ааҕар; чопчу тиэмэҕэ араас кѳрүҥнээх суругунан айар үлэни толорор.

Үѳрэх былааныгар үѳрэх предметин миэстэтэ

Үѳрэх былаанынан алын сүһүѳх оскуолаҕа литературнай ааҕыыны үѳрэтиигэ барыта 238 ч кѳрүллэр. Ол иһигэр:

1 кылааска — 34 чаас;

2 кылааска — 68 чаас;

3 кылааска — 68 чаас;

4 кылааска — 68 чаас.

Үѳрэх предметин ис хоһооно

1—4 кылааска тѳрѳѳбүт литератураны үѳрэтии маннык ис хоһоонноох буолар:

Саҥарыы уонна ааҕыы үлэтин кѳрүҥнэрэ туора саҥаны истэргэ, ылынарга; истибит айымньы туһунан ыйытыыга сатаан хоруйдуурга, сааһылаан быһаарарга; истибит үѳрэх, научнай-биллэрэр тиэкис, уус-уран айымньы туһунан ыйытыы биэрэргэ үѳрэтэр. Таска сүһүѳхтээн ааҕыыттан сыыйа бүтүн тылынан ааҕыыга кѳһѳрүгэр, ааҕыы тэтимин түргэтэтэригэр, орфоэпияны, интонацияны, сурук бэлиэтин тутуһа, тиэкистэр ис номохторун ѳйдүү, ааҕыы кѳрүҥүн быһаара үѳрэнэригэр билиини биэрэр.

Араас тиэкиһи кытта үлэ тиэкис ѳйдѳбүлүн, уус-уран тиэкис тиэмэтин, сүрүн санаатын, тутулун, кэрчиктэргэ арааран кыра тиэмэлэри быһаарарга, аат биэрэргэ, үѳрэх, научнай-популярнай тиэкис диэн араарарга үѳрэтэр; уопсай ырытыыга кыттан, ыйытыыга хоруйдуурга, тыл этэргэ, атын оҕо этэрин сатаан истэ үѳрэнэргэ олук уурар; уус-уран ньыманы туһанан айымньы дьоруойун ойуулуурга, кэпсээһин араас кѳрүҥүн (сиһилии, талан, кылгатан) баһылыыр­га тѳрүт уурар.

Библиографическай култуура кинигэ билии тѳрдѳ буоларын, кѳрүҥүн, тутулун, тииптэрин (ыйынньык-кинигэ, үѳрэх кинигэтэ, уус-уран кинигэ) туһунан биллэрэр.

Саҥарыы диалог, монолог диэн саҥа араас кѳрүҥэ буоларын биллэрэр, былааннаан саҥарар, уус-уран ньыманы туттар, айымньыны салҕаан, ѳйтѳн этэр дьоҕуру, кэпсэтии сиэрин тутуһар култуураны олохсутар.

Сурук суругунан саҥа литературнай нуорматын, ис хоһоон уонна тиэкис аата сѳп түбэсиһиилэригэр (тиэмэ, кэпсэнэр сир, дьоруой быһыыта-майгыта), тэттик ѳйтѳн суруйууга (ойуулааһын, сэһэргээһин, толкуйдааһын) уус-уран ньыманы (синоним, антоним, тэҥнээһин) туһанарга, бэриллэр тиэмэҕэ кэпсээн, сыанабыл оҥорорго үѳрэтэр.

Оҕо ааҕар эйгэтэ норуот тылынан айымньытын, Саха сирин, Россия уонна тас дойдулар оҕо литературатыгар классическай айымньыларын, оҕо ааҕар тиэмэлэрин быһаарар.

Литературнай ѳйдѳбүллэринэн үлэ тиэкистэн уус-уран ньыма кѳрүҥнэрин булууга; литература ѳйдѳбүллэринэн (уус-уран айымньы, тылынан искусство, кэпсээччи, сюжет, тиэмэ, дьоруой) сирдэтинэргэ; айымньы дьоруойун (мэтириэтэ, тыла-ѳһѳ, дьайыыта, ѳйѳ-санаата) быһаарарга үѳрэтэр; ааптар дьоруойга сыһыанын; кэпсээн уонна хоһоон тылын уратытын, айымньы кѳрүҥүн (жанр) туһунан биллэрэр.

°Үѳрэнээччи айар үлэтэ оруолунан ааҕарга, тылынан ойуулуурга, бэриллибит тиэ­мэҕэ ѳйтѳн суруйарга, тиэкиһи инсценировкалыырга, айар үлэтинэн араас тэрээһиҥҥэ кыттарга, тыл этэргэ олук уурар.

Үѳрэтии түмүгэр салгыы үѳрэнэргэ бэлэм буолууну кэрэһэлиир сайдыы таһымы­гар киирэллэр:

тулалыыр эйгэни билиигэ уус-уран литератураны ааҕыы суолтатын ѳйдүүр;

уус-уран литература киһи аймах ытык ѳйдѳбүллэрин билиһиннэрэр суолтатын иҥэ­ринэр;

айымньы кѳрүҥүн быһаарар, дьоруойу ойуулааһыҥҥа ырытыыны, тэҥнээһини туттары сатыыр;

араас тиэкистэн туһааннаах информацияны ылар;

ыйынньыгынан, энциклопедиянан, о.д.а. матырыйаалларынан сатаан үлэлиир.

ТЕМАТИЧЕСКАЙ БЫЛААН


Ытык ѳйдѳбүллэр уонна айымньылар

 

Үлэ ис хоһооно

 

Үѳрэнээччи үлэтин кѳрүҥэ

 

Истии 

Ытык ѳйдѳбүллэр: Ийэ тылынан айыллыбыт литература — барҕа баай. Олоҥхоҕо — тѳрѳѳбүт тыл кэрэтэ, саха олоҕун сиэрэ-майгыта.

Ийэ дойду. Тѳрѳѳбүт сир-уот.
Дойду дьоно. Саха омук бырааһынньыктара.

Айымньылар:

Муммут уолаттар (саха остуоруйата).

Сэһэн: Ханнык үйэлэр баалларай?

Норуот ырыата.

Олоҥхо (сирэ-дойдута). Таабырыннар.

Ѳс хоһоонноро.

Суорун Омоллоон. Кѳмүс күһүн барахсан.

С. Данилов. Сахам сирэ.

И. Данилов. Туймаада хочото.

Л. Попов. Кыталыктар кырдаллара.

Эллэй. Таба.

И. Федосеев. Чэрэс уонна Чѳрѳс.

Норуот тылынан уус-уран айымньытын истии: сүрүн сюжета.

Остуоруйа дьоруойун ѳйдѳбүлэ (биһирэмнээх эбэтэр омсолоох). Дьоруойу ойуулааһын.

Хоһоонунан айымньыны истиигэ иэйии туруга.

Проза айымньытын истии: сүрүн сюжета, сүрүн дьоруойдар.

Уус-уран айымньы кѳрүҥнэрэ.

Үѳрэх тиэкиһин ылыныыга сыалы, сорудахтар тиһиктэрин ѳйдѳѳһүн.

Научнай-популярнай тиэкиһи ылыныыга сүрүн ис хоһооно.

Истии. Учуутал, үѳрэнээччи, уус-уран тыл маастарын ааҕыыларын, үѳрэх тиэкиһин истэр. Истии култууратын тутуһар. Айымньы ис хоһоонун, тылын-ѳһүн, саҥа интонациятын болҕойон истэр. Олоҥхо тиэкиһин ааҕыллар уратытын болҕойон истэр.

Эппиэттээһин. Айымньы ис хоһоонунан ыйытыыга кылгатан, сиһилии эппиэттиир.

Тылы сайыннарыы. Айымньы биһирэмнээх эбэтэр омсолоох дьоруойун быһаарар тыллары ѳйдѳѳн истэр. Билбэт тылын быһаарыылаах тылдьыттан булар.

Сыаналааһын. Айымньы ис хо-
һоонун уонна бэйэ иэйиитин (чув-
ствотын) алтыһыннаран истэр.

Быһаарыы. Үѳрэх сыалын, истибит уус-уран айымньы уратытын, айымньы кѳрүҥүн, сюжет сайдыытын быһааран истэр.

М. Ефимов. Кѳмүлүѳк иннигэр.

П. Тобуруокап. Чаҥый чаҕаан. Мария Эверстова-Обутова. Таба уонна биичээн.

Эрилик Эристиин. Кыһыҥҥы түүн («Кэриэс туолуута» сэһэнтэн быһа тардыы).

П. Тобуруокап. Учууталга үѳрэммиттэр.

М.Ефимов. Биһиги кэһиибит.

В. Фёдоров. Алыҥах собото.

М.Ефимов. Куобах кутуруга уолчаан.

Амма Аччыгыйа. «Тоҕус тоҕо?»

С. Винокуров. Күѳскүн эрдэ ѳрүнүмэ.

Суорун Омоллоон. Биһиги дьиктибит.

Н. Неустроев. Омоҕой икки Эллэй икки.

Н. Пестряков. Бэрт Хара ѳрүһү туоруур.

К. Уурастыырап. Сааскы күѳх сарсыарда.

Абаҕыыныскай. Сааскы сарсыарда.

Ѳксѳкүлээх Ѳлѳксѳй. Чыычаах ырыата.

И.Гоголев. Күнү таптыыбын.

П. Одорусов. Бүгүн — оҕо ыһыаҕа.

В. Соловьев. Тустуук туһунан (чабырҕах)

 

Тэринии. Үѳрэх дьарыгын, сорудаҕы толоруу хаамыытын истэн тэринэр.

Тэҥнээһин. Бэйэ уонна атын оҕо эппиэтин тэҥнээн истэр. Тѳрѳѳбүт уонна атын омук тылын арааран истэр.

Ааҕыы 

Ытык ѳйдѳбүллэр: Ийэ тылынан айыллыбыт литература — барҕа баай. Олоҥхоҕо — тѳрѳѳбүт тыл кэрэтэ, саха олоҕун сиэрэ-майгыта. Ийэ дойду.

Саха сирэ: араас омук, араас култуура. Үчүгэйтэн үѳрүү, куһаҕантан хомойуу.

Ийэ айылҕа.

Норуот тѳрүт дьарыга.

Ааҕыы — дириҥ билии.

Айымньылар:

Соломуон Муударай (саха остуоруйата).

Кэҕэ (эбэҥки остуоруйата).

Эһэни бултааһын (чукча остуоруйата).

Балыксыт оҕонньор уонна суор (долган остуоруйата).

Карнайдаах уол (узбек остуоруйата).

Чаҕылхай тыллаах чабырҕах.

Сэһэннэр: Майаҕатта Бэрт Хара. Манчаары Хаппар уолугар аат биэрбитэ.

Норуот ырыата. Оһуохай.

Олоҥхо.

Таабырыннар.

Ѳс хоһоонноро.

Чаҕылҕан. Герой Попов туһунан ырыа.

Таска уонна искэ ааҕыы.

Таска сүһүѳҕү ааҕыыттан сыыйа бүтүн тылынан, этиини сѳптѳѳхтүк ааҕыы.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Айымньы араас кѳрүҥүн искэ ааҕыы.

Кэпсээнинэн уонна хоһоонунан айымньыны доргуччу хоһоонноохтук ааҕыы.

 

Таска ааҕыы. Сүһүѳҕү, тылы, этиини таба ааҕар. Ааҕыы тэтимин тус кыаҕар олоҕуран сыыйа түргэтэтэр. Сурук бэлиэтин тутуһан тиэкиһи интонациялаахтык ааҕар. Уус-уран айымньы тиэкиһин интонацияны, тохтобулу, тиэмпэни тутуһан ааҕар. Саҥа тиэмпэтин, куолаһы оҥорон, тохтобулу тутуһан хоһоонноохтук ааҕар. Хоһоону ѳйтѳн доргуччу ааҕар. Олоҥхо тиэкиһин ааҕыллар уратытын тутуһар.

Тылы сайыннарыы. Айымньыттан күлүүс, тирэх тыллары булар, ѳйдѳѳн ааҕар. Билбэт тылын быһаарыылаах тылдьыттан булар.

 

 

 

 

Искэ ааҕыы. Айымньы араас кѳрүҥүн ѳйдѳѳн, сүрүн чааска арааран ааҕар. Ааҕыы кѳрүҥнэрин тутуһан хоһоонноохтук ааҕарга эрчиллэр.

 

Л. Попов. Хоптолор.

М. Тимофеев. Ийэ дойду хантан саҕаланар?

М.Ефимов. Күһүн кутаата.

И. Федосеев. Чэрэс уонна Чѳрѳс.

П. Тобуруокап. Чаҥый чаҕаан.

П. Тобуруокап. Тула ѳттүм тула хаар.

Мария Эверстова-Обутова. Таба уонна биичээн.

И. Гоголев. Хаарчаана.

Күн Дьирибинэ. Сахсырҕалаах таракаан.

П. Тобуруокап. Ким хайдах үлэлиирий?

Далан. Дьаарбаҥ уонна Дьаҥкы.

В. Фёдоров. Тулаайах.

М. Тролуков. Чыычааҕым.

В. Тарабукин. Куба ѳлүүтэ («Куба ѳлүүтэ» кэпсээнтэн быһа тардыы).

П.Тобуруокап. Доҕордоһуу тойуга.

А.Софронов. Туллук-туллук доҕоттор.

Н. Якутскай. Куобах кутуруга суох буолбута (остуоруйа).

И. Данилов. Нууралдьын-Куо

Саҥа тиэмпэтин, куолаһы оҥорон, тохтобулу тутуһан ааҕыы.

Хоһоону ѳйтѳн ааҕыы.

 

Араас тиэкиһи кытта үлэ

Тиэкис. Тиэкис уонна этиилэр хомуурдара. Уус-уран тиэкис.

Научнай-популярнай тиэкис.

Үѳрэх тиэкиһэ.

Научнай-популярнай тиэкистэн уус-уран тиэкис уратыта.

Тиэкис аата. Аатынан тиэкис ис хоһоонун сабаҕалааһын.

Айымньыга тиэкис аатын сыала уонна анала.

Учуутал эппит ааттарыттан талыы. Кылаас оҕото тиэкис аатын талыыта.

Тиэкис тиэмэтэ.

Тиэкис тиэмэтин бастаан учуутал кѳмѳтүнэн, салгыы бэйэ быһаарыыта (кыыл, айылҕа, оҕо, сэрии, дьон туһунан). Тиэкис тиэмэтин чопчулааһын (айымньы

ис хоһоонугар олоҕуран:

Быһаарыы. Тиэкис тутулун, ис хоһоонун ѳйдѳѳн быһаарар. Тиэкис аатынан, тиэмэтинэн, ойууларынан ис хоһоонун быһаарар. Айымньы сүрүн санаатын, тиэмэтин, кѳрүҥүн ѳйдүүр.

Араарыы. Тиэкистэн кѳннѳрү этиилэр хомуурдарын араарар. Тиэкис уратытын, тутулун, кѳрүҥнэрин араарар, сѳпкѳ туһанар.

Сабаҕалааһын. Тиэкис аатынан, тиэмэтинэн, ойууларынан ис хоһоонун сабаҕалыыр.

Дакаастааһын. Тиэкистэн ааптар иэйиитин, санаатын булан этэр, быһаарар.

Тэҥнээһин. Тиэкистэри (уус-уран, үѳрэх, научнай-популярнай) тэҥниир.

Айымньылар тиэмэлэрин, Россия норуоттарын айымньы-ларын, норуот тылынан уонна уус-уран айымньыларын уратыларын ырытан тэҥниир.

Тылы сайыннарыы. Уус-уран

уонна Бүгүрү-Куо (остуоруйа).

В.Фёдоров. Кыһалҕа бухатыыр.

С. Тимофеев. Үлэ барыта үчүгэй.

С. Данилов. Тымныы.

Суорун Омоллоон. Ѳлүѳнэ.

С. Данилов. Ѳлүѳнэ эбэкэм.

Л. Попов. Сахам сирин таптыыбын.

Эллэй. Тѳрѳѳбүт дойдубар.

М. Ефимов. Саха сирин ыччата.

С. Данилов. Саха үҥкүүтэ.

М. Тимофеев. Халыма.

Далан. Кыракый хорсун кыыс Ньырбачаан туһунан кэпсээн.

Эллэй. Үѳрэх ыҥырыыта.

Эрилик Эристиин. Кумалааҥҥа барыы.

Амма Аччыгыйа. Куйуур.

Ѳксѳкүлээх Ѳлѳксѳй. Хаар хараарыыта. Кѳтѳр кэлиитэ. Үрэх эстиитэ.

К. Уурастыырап. Сааскыга.

Абаҕыыныскай. Күѳрэгэй.

Эллэй. Күѳрэгэй.

Далан. Сааскы сахсаан.

оҕолор Аҕа дойду сэриитигэр кыттыылара, саас айылҕа уһуктуута, улахан дьон уонна оҕолор хардарыта сыһыаннара).

Тиэкис сүрүн санаата.

Айымньы сүрүн санаатын, ааптар тугу этиэн баҕарбытын

ырытыһыы (учуутал кѳмѳтүнэн, кылааһынан, бѳлѳххѳ, онтон бэйэтэ).

Ааптар иэйиитин тиэрдэр тыл, тыл ситимэ.

Тиэкиһи кытта үлэ.

Тиэкис былаанын оҥоруу.

Тиэкис сүрүн санаатын быһаарыы.

Тиэкиһи чаастарга арааран, тиэмэлэрин быһаарыы.

Тиэкис чаастарыгар тирэх тыллары бэлиэтээһин. Тиэкис чаастарын ааттааһын (маҥнай учуутал кѳмѳтүнэн, онтон бэйэтэ).

Сиһилии кэпсээһин.

Сүрүн санааны быһаарыы. Тиэкиһи чаастарга арааран, тиэмэлэрин быһаарыы. Тиэкис чаастарыгар тирэх тыллары бэлиэтээһин. Быһа тардан кэпсээһин.

Тиэкиһи кэпсээһин.

Кылгатан эбэтэр быһан кэпсээһин.

Сүрүн санааны быһаарыы. Тиэкиһи чаастарга арааран, тиэмэлэрин быһаарыы. Быһа тардыы тирэх тылларын бэлиэтээһин.

айымньылар уратыларын, тиэкис уус-уран ньымаларын ырытарга эрчиллэр, кэпсииригэр туһанар. Ойуулуур-дьүһүннүүр

тыллар суолталарын быһаарыылаах тылдьыттан булан туһанар.

Талыы. Учуутал уонна үѳрэнээччилэр эппиттэриттэн кинигэҕэ, айымньыга аат булар.

Былааннааһын. Тиэкиһи чаастарга үллэрэр, чаастары ааттыыр, тирэх тыллары бэлиэтиир.

Кэпсээһин. Айымньыны сиһилии (сюжеты барытын); кылгатан (сүрүн санааны ыган); талан (быһа тардыылары, айымньы дьоруойдарын ойуулааһын) кэпсиир.

Кэтээн кѳрүү. Ойуулары кѳрѳн, тиэкис сюжетыгар сѳп түбэһиннэрэр, ааттыыр.

Ырытыы. Тиэкиһи ойууларынан кэпсииргэ тирэх тыллары булар.

Былааннааһын. Тиэкиһи хартыынанан кэпсииргэ былаан оҥорор.

Тылы сайыннарыы. Кэпсээнтэн тирэх тыллары булан туһанар.

 

Н. Неустроев. Куттаммыт.

Т. Сметанин, Я. Стручков. Куһу ураҕаһынан да бултуурбут.

Л.А. Афанасьев. Айыы сиэрин тутус.

И. Крылов. Мартышка уонна ачыкы.

А. Пушкин. Хаайыылаах.

М. Лермонтов. Очуос.

Ганс Христиан Андерсен. Куһаҕан кусчаан.

 

Кэпсээһин тыллара, этиилэрэ. Тиэкиһи кылгатыы. Тиэкиһи кылгатан кэпсээһин.

Талан кэпсээһин.

Айымньы дьоруойун ѳйдѳбүлэ: айымньы дьоруойугар сыһыаннаах тыллар, этиилэр (учуутал кѳмѳтүнэн). Тыллары талан тиэкис оҥоруу (маҥнай учуутал кѳмѳтүнэн, онтон бэйэтэ).

Кѳмѳлѳѳн оҥоһуллубут былаанынан дьоруой туһунан кэпсээһин.

Бэйэ оҥорбут былаанынан айымньы дьоруойун туһунан кэпсээһин.

Быһа тардыыны кэпсээһин.

Буолар сирин, кэмин, саҕаланыытын, тыҥааһыннаах түгэни кѳрдѳрѳр тыллары, этиилэри талыы.

Оҥоһуллубут былаанынан тыллары талан тиэкиһи оҥоруу (учуутал кѳмѳтүнэн).

Тиэкис хартыынатынан кэпсээһин.

Хартыынаны учуутал кѳмѳтүнэн ырытыы (ким, туох ойууламмытый, хаһан, ханна). Ойууга сѳптѳѳх быһа тардыыны булуу. Хартыынаҕа аат биэрии. Онуоха кэпсээнтэн тирэх тыллары булан туһаныы, кэпсээн оҥоруу (учуутал кѳмѳтүнэн

бары кѳмѳлѳѳн, бэйэ оҥорбут былаанынан).

Кинигэнэн үлэ.

Кинигэни кытта билсиһии (таһа, титульнай илииһэ, ойуута, иһинээҕитэ).

Учуутал кѳмѳтүнэн баар кинигэлэртэн талыы. Кинигэ аннотацията. Бибилэтиэкэлиин билсиһии. Алпаабытынан каталог. Каталог карточката, анала.

Бэриллибит испииһэгинэн кинигэни талыы. Кинигэҕэ сыанабыл.

Быһаарыы. Кинигэ тутулун (таһа, титульнай илииһэ, ойуута, иһинээҕитэ) быһаарар.

Араарар. Үѳрэх кинигэтэ, уус-уран, ыйынньык, хомуурунньук, периодическай бэчээт диэн араарар.

Талыы. Бибилэтиэкэҕэ бэриллибит испииһэгинэн, каталогунан сирдэтэн талар.

Суруйуу. Аахпыт кинигэ туһунан кылгас сыанабылы суруйарга кыһаллар.

Саҥа култуурата 

Ытык ѳйдѳбүллэр: Дьиэ кэргэн, ыал. Кэрэ киһи. Сиэрдээх быһыы. Сиэрдээх кэпсэтии. Устар ууну сомоҕолуур уус тыл. Уран тыл умсугутар, хомоҕой тыл холбуур. Сир үрдүгэр — эйэ.

 

Диалог. Диалог — саҥа арааһа.

Кэпсэтээччи ыйытыыларын истии. Кэпсэтээччи ыйытыыларыгар хоруйдааһын. Тылынан бодоруһуу быраабылата. Сиэрдээх быһыы — бодоруһуу сүрүн

быраабылата. Ыйытыыны биэрии быраабылата. Ыйытыыга мунаахсыйыыны, хом санааны, кѳрдѳһүүнү этии.

Монолог. Билбити-кѳрбүтү

Быһаарыы. Диалог уонна монолог уратыларын ѳйдүүр, быһаарар. Айымньы, уруһуй тиэмэтин, сүрүн санаатын быһаарар.

Истии. Кэпсэтээччи этэрин, ыйытарын ѳйдѳѳн истэр.

Саҥарыы. Кэпсэтии сиэрин, саҥарыы култууратын тутуһар.

Тылы сайыннарыы. Кэпсэтии сиэрин анал тылларын бодоруһууга, кэпсэтиигэ туттар.

 

кэпсээһин (ойуулааһын, толкуйдааһын, сэһэргээһин). Бэйэ былааннанан саҥарыыта. Уус-уран ньыманы туттуу.

Бэриллибит тиэмэ сүрүн санаатын быһаарыы (этэр санаам сүрүнэ). Этии этигэнэ, хомоҕойо. Этии тутула. Дьоҥҥо тыл этии.

Тылынан кэпсээн.

Айымньы, уруһуй тиэмэлэрин быһаарыы. Айымньы сүрүн санаатын быһаарыы.

Тылынан саҥа тиэмэтин, сүрүн санаатын быһаарыы. Саҥарар тыл этигэнэ, хомоҕойо. Этии тутула. Дьоҥҥо тыл этии.

Сѳптѳѳх ыйытар эбиискэ кѳмѳтүнэн (хайдах? хаһан? тоҕо?) истээччилэр уратыларын учуоттаан, санаатын тиэрдэн кэпсиир.

Кэпсэтиигэ кыттыы. Сэһэргэһээччи ыйытыытын сѳпкѳ ѳйдѳѳн, бодоруһуу быраабылатын тутуһан хоруйдуур.

Толкуйдааһын. Бэриллибит тиэмэҕэ сүрүн санааны этэр, дакаастабылы булар.

Сурук култуурата 

Ытык ѳйдѳбүллэр: Үѳрэх баар — бараммат баай. Саха омук бырааһынньыктара. Туйгун турук, уйгу олох. Устар ууну сомоҕолуур уус тыл. Уран тыл умсугутар, хомоҕой тыл холбуур. Ийэ айылҕа. Дойду ытык, харыстанар сирдэрэ.

 

Суругунан саҥа нуормата: аат ис хоһоону арыйыыта, кылгас ѳйтѳн суруйууга уус-уран ньыманы туттуу, бэриллибит тиэмэнэн кэпсээн, сыанабыл.

Бэйэ этиитин тиэмэтин быһаарыы (туох туһунан кэпсиэн баҕарарый). Этэр санаа сүрүнэ (кэпсээммэр саамай сүрүнэ). Суругунан тыл дэгэтэ, хомоҕойо. Этии тииптэрэ: сэһэргээһин, толкуйдааһын, ойуулааһын. Суругунан этии тутула. Тылынан кэпсээн, сыанабыл оҥоруу.

Быһаарыы. Суруйар тиэкиһин (кэпсээн, сыанабыл, о.д.а.): тиэмэтин, туох туһунан суруйарын быһаарар. Суругунан этии тутулун ѳйдүүр, туһанар.

Талыы. Суруйуу тиибин (сэһэр-
гээһин, толкуйдааһын, ойуулаа-
һын), тиэкис тиибигэр сѳптѳѳх уус-уран ньымалары талар.

Сыаналааһын. Тэттик кинигэҕэ, айымньыга сыанабыл суруйар.

Эбии матырыйаалы туһаныы. Тылдьыты, интернет-ресурсаларын таба туһанар. Компьютерга сахалыы тиэкиһи суруйар.

Оҕо ааҕар эйгэтэ 

Ытык ѳйдѳбүллэр: Ийэ тылынан айыллыбыт литература — барҕа баай. Уран тыл умсугутар, хомоҕой тыл холбуур. Норуот ѳркѳн ѳйѳ, ытык тыла — тылынан уус-уран айымньы. Олоҥхо — тѳрѳѳбүт тыл кэрэтэ, саха олоҕун сиэрэ-майгыта. Ѳбүгэ

үгэһэ. Кинигэ — киһи доҕоро. Саха суруйааччылара — оҕо-
лорго. Оҕоҕо аналлаах омук
суруйааччыларын айымньы-
лара. Ийэ дойду. Олорор мутук-
кун кэрдимэ. Литературалар доҕордоһуулара — норуоттар сомоҕолоһуулара. Үчүгэй бибилэтиэкэ — улахан баай. Ийэ айылҕа. Норуот тѳрүт

дьарыга. Үлэһит киһи олоҕу оҥорор. Үтүѳ майгы — олох

сүнньэ. Тулуур, дьулуур — сай-
дыы тѳрдѳ. Сир үрдүгэр — эйэ.

Айымньылар:

С. Руфов. Дорообо, оскуолабыт!

Сэһэннэр: Хонтой Бѳҕѳ. Уйгу Тунах ыһыаҕар.

Саха уонна Россия норуоттарын тылынан уус-уран айымньыта. Кыра кээмэйдээх тылынан уус-уран айымньы кѳрүҥнэрэ: ырыа, таабырын, ѳс хоһооно.
Улахан кээмэйдээх тылынан
уус-уран айымньы кѳрүҥнэрэ:
остуоруйа, үһүйээн, олоҥхо.
Оҕо литературатын классик-
тара. Саха литературатын классиктара. Саха, нуучча уонна омук суруйааччыларын айымньылара: кэпсээн, остуоруйа, хоһоон, пьеса. Билиһиннэриигэ мифтэр, номохтор, оҕо библиятыттан кэпсээннэр. Айылҕа, уус-уран
развлекательнай, уус-уран публицистическай оҕо сурунааллара. Алын кылаас үѳрэнээччитигэр аналлаах ыйынньык, энциклопедия.

 

Араарыы. Саха, нуучча уонна омук суруйааччыларын айымньылара диэн быһаарар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Кинигэлэри айымньы кѳрүҥнэринэн түмэр.

Эбии матырыйаалы туһаныы. Бибилэтиэкэттэн суруйааччы атын айымньытын эбии булан ааҕар.

Компьютерга суруйааччы айымньытыгар, бэлиэ күнүгэр аналлаах матырыйаалы бэлэмниир. Уруокка, уруок таһынан араас кѳрүҥнээх литературнай тэрээһиҥҥэ бибилэтиэкэ, интернет-ресурс матырыйаалларын булар, киэҥник туһанар.

Киэпкэ киллэрии. Кылаастан кылааска «Ааҕааччы тылдьытын» ситимнээхтик, тупсаран оҥостор.

Норуот ырыата.

Олоҥхо.

Таабырыннар.

Ѳс хоһоонноро.

Н. Якутскай. Кыраһа.

С. Данилов. Кыһын.

К.Уурастыырап. Долгунча.

Дьүѳгэ Ааныстыырап. Бытык.

Күн Дьирибинэ. Кѳбүѳхтүүрүн аанньа күѳх киһиргэс.

М. Тимофеев. Сахабыт сирэ.

И. Гоголев. Сахам сирэ барахсан.

Р. Баҕатаайыскай. Якутскай.

С. Тумат. Хаар барахсан.

Л. Попов. Тус хоту үѳскээбит буоламмын.

Эллэй. Ол түүн.

Б. Ойуунускай. Оҕо куйуурдуу турара.

Софр. Данилов. Торбостор.

Абаҕыыныскай. Саас буолаҕа.

Эллэй. Саас («Прометей» поэматтан быһа тардыы).

И.Федосеев. Сайылыкка.

Р. Баҕатаайыскай. Сайын.

Чаҕылҕан. Эйэ иһин охсуһуу.

Т. Сметанин, Я. Стручков. Тѳбѳбѳр кус сымыыттаабыта, ѳлѳр суолтан бѳрѳ быыһаабыта.

Л. Толстой. Акула.

Татаар остуоруйата. Үс балыстыы.

Таджик остуоруйата. Аҕа кэриэһэ.

А. Пушкин. Кыһыҥҥы суол.

И. Крылов. Аһыҥалаах кымырдаҕас.

Д.Н. Мамин-Сибиряк. Эриэн моой.

Н. Носов. Сыырга.

И. Крылов. Тураах икки саһыл икки.

М. Горькай. Барабыай оҕото.

Испания остуоруйата. Дьээбэлээх Педро.

Индия остуоруйата. Үс кыһыл кѳмүс статуэтка

 

 

Литературнай ѳйдѳбүллэринэн үлэ 

Ытык ѳйдѳбүллэр:

Ийэ дойдубут — улуу Россия. Сахабыт сирэ — араас омук, араас култуура алтыһыыта.

Литературалар доҕордоһуулара — норуоттар сомоҕолоһуулара. Олорор мутуккун кэрдимэ.

Айымньылар:

Суорун Омоллоон. Тымныы муоһа.

Р. Баҕатаайыскай. Эһэлээх куобах.

П. Тобуруокап. Попугай араатар.

П. Одорусов. Тыыннаахтар

Саха уонна Россия норуоттарын тылынан уус-уран айымньыларын кыра кээмэйдээх кѳрүҥнэрэ. Айымньы кѳрүҥнэрэ: кэпсээн, хоһоон, остуоруйа. Кэпсээнинэн уонна хоһоонунан тыл. Айымньы тиэмэтэ. Айымньы сүрүн санаата.

 

Быһаарыы. Айымньы кѳрүҥнэрин: кэпсээни, хоһоону, остуоруйаны, о.д.а. ѳйдѳѳн быһаарар. Литературоведение терминнэрин ѳйдүүр. Кэпсээһин. Кыра кээмэйдээх норуот тылынан уус-уран айымньыларын, кѳрүҥнэрин уратыларын арааран кэпсиир.

 

умнубат сыллара.

С. Тимофеев. Эйэ, дьол иһин.

С. Руфов. Валерка — соҕуруу дойдуга.

Амма Аччыгыйа.

П.А. Ойуунускай.

М. Тимофеев. Табалар.

И. Гоголев. Лена.

Р. Баҕатаайыскай. Ийэ тылбар.

Т. Сметанин. Манчаары.

Эллэй. Саһыл сыһыы.

И. Левин. Чэй суута.

Суорун Омоллоон. Хатыҥ («Дорообо, тѳрүт тыам!» кэпсээнтэн быһа тардыы).

П. Тобуруокап. Маҥан мастар.

И. Федосеев. Сардаана.

И. Гоголев. От үлэтэ.

К. Уурастыырап. Олус да кэрэ.

Н. Якутскай. Үс ини-бии.

А. Пушкин. Номнуо күһүн буолан.

А. Пушкин. Кыһыҥҥы киэһэ.

М. Лермонтов. Гётеттэн.

И. Крылов. Куба, сордоҥ уонна рак.

Айымньы сюжета. Айымньы дьоруойа. Дьоруой быһыыта-майгыта (характера).

Уус-ураннык этии ньымата. Тэҥнээһин. Метафора. Омуннаан-дарбатан этии (гипербола).

 

Тэҥнээһин. Биир тиэмэлээх, кѳрүҥнээх араас норуот остуоруйаларын тэҥнээн ырытар. Араас кѳрүҥнээх уус-уран айымньы уратытын быһаарар.

Эбии матырыйаалы туһаныы. Литература терминин тылдьытыттан уус-уран ньыма арааһын: тэҥнээһин, сирэйдээһин, метафора, омуннаан-дарбатан этии ѳйдѳбүллэрин булар.

Айар үлэ 

Ытык ѳйдѳбүллэр:

Ийэ тылынан айыллыбыт литературабыт — барҕа баайбыт. Ийэ тыл — норуот тыына. Уран тыл умсугутар, хомоҕой тыл холбуур. Хомоҕой тыллаах хоһоон барахсан. Аҕа саастаахтарга кыһамньы — ытык иэс.

 

Айар үлэҕэ тиэкис ис номоҕун ырытыы, быһаарыы. Уус-уран айымньыга олоҕуран бэйэ тиэкиһин айыы.

Тиэкистэн араас оруолу үѳрэтии. Ааҕыы дэгэт ньымалара (жест, мимика, интонация). Оруолунан ааҕыы, инсценировка. Тиэкис араас кѳрүҥүн оҥоруу: тылынан ойуулааһын, кэпсээһин араас кѳрүҥэ (сиһилии, талан, кылгатан, уустаан-ураннаан, айымньылаахтык).

Тылынан ойуулааһын. Тылынан ойуулааһыҥҥа быһа тардыыны быһаарыы. Быһа тардыы ис хоһоонун биэрэр тыллар, тыллар ситимнэрэ.

Ѳйтѳн тылынан ойуулааһын. Ѳйтѳн тылынан айыыга айымньы тиэмэтин биэрии (ааптар этиэн баҕарбыт санаата). Айымньы сүрүн санаатын быһаарыы (ааптар сүрүн санаата). Тыл этиигэ этигэн ньымалар. Тыл этиитин тутула. Ѳйтѳн тылынан айыы презентацията.

Айымньыны туруоруу. Уус-уран айымньыны чаастарынан, оруолларынан туруорууга кыттар. Араас уус-уран ньымалары туһанан, кѳрѳѳччүгэ дьоруой уобараһын, ааптар уонна айымньы сүрүн санааларын туһанан истээччигэ тириэрдэр.

Суруйуу. Бэриллибит тиэмэҕэ ѳйтѳн айан суруйар.

Иһитиннэрии. Айар үлэтинэн кылааска, атын да тэрээһиҥҥэ тыл этэр.

 

 

 

ҮѲрэх предметин материальнай-техническэй хааччыйыы

 


 

Материальнай-техническэй тэриллэр

 

Ахсаана

 

Хос быһаарыы

 

Бибилэтиэкэ пуондата 

1.

 

Саха начаалынай оскуолатын 1—4 кылаастарыгар аналлаах «Литературнай ааҕыы» үѳрэх предметигэр үѳрэтэр-методическай кэмпилиэк:

Литературнай ааҕыыны 1—4 кылааска үѳрэтиини сүрүннүүр бырагыраама.

«Литературнай ааҕыы» предмети 1—4 кылааска үѳрэтэр учебниктар.

«Литературнай ааҕыы» предмети үѳрэтиигэ 2—4 кылааска «Бэйэ ааҕар кинигэтэ», 1—4 кылааска «Үлэ тэтэрээтэ», «Айар тэтэрээт», «Бэйэни бэрэбиэркэлэнэр тэтэрээт» эбии үѳрэх босуобуйалара.

 

 

 

 

Д

 

К

 

К, П

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кылаас бибилэтиэкэтин пуондатыгар РФ уонна СР Үѳрэҕин министиэристибэлэрэ кѳҥүллээбит үѳрэнэр учебниктарын испииһэгэ, ыйар-кэрдэр, нуормалыыр докумуоннар киирэллэр.

 

Эбии матырыйаал быһыытынан үѳрэх босуобуйатын бэчээттииргэ бырааптаах издательство таһаарбыт босуобуйалара туһаныллаллар.

Бэйэ ааҕыытыгар талыллыбыт айымньылар киирэллэр.

Айар тэтэрээккэ суругунан айар дьоҕуру сайыннарыыга аналлаах үлэ кѳрүҥнэрэ торумнаналлар.

Бэйэни бэрэбиэркэлэниигэ предмети үѳрэтии түмүгүн иҥэриниини хонтуруолланарыгар ыйытыы уонна сорудах хомуурунньуга ананар.

Уус-уран кинигэлэр.

«Олоҥхо эйгэтэ» серия кинигэлэрэ.

Үѳрэх электроннай босуобуйалара.

Тылдьыттар (литература сахалыы терминэ, быһаарыылаах, синоним, антоним, омоним, сомоҕо домох, о.д.а.).

Оҕоҕо аналлаах сахалыы энциклопедиялар.

Билиини-кѳрүүнү кэҥэтэр (научнай-познавательнай) кинигэлэр:

1. Билиини дириҥэтэр серия: «Тиэргэннээҕи зоопарк», «Айылҕа доҕотторо», «Дьыл кэмнэрэ», «Биһиги бииргэ олоробут», «Ытык сирдэр», «Айылҕа дьиктилэрэ», «Ытык дьоммут», «Дьокуускай — Саха сирин киин куората», «Саха сирэ уонна Россия».

2. «Саха Республикатын норуоттарын официальнай символлара уонна национальнай бырааһынньыктара» серия: «Ыһыах», «Бакалдын», «Сабантуй», «Тѳрѳѳбүт тыл күнэ», «Олоҥхо күнэ», «Хомус күнэ».

3. «Сахам сирэ суруйааччы айымньытыгар» уус-уран кинигэ серията.

«Литературнай ааҕыы» үѳрэх предмети 1—4

кылааска үѳрэтии туһунан учууталга аналлаах методическай босуобуйа.

СР Национальнай оскуолаларын чинчийэр институт «Бастакы үктэл», «Иитии кыһата» научнай-методическай сурунааллара.

К

К

К, Ф

К

 

 

К, Ф

 

 

К, Ф

 

 

 

 

 

К, Ф

 

 

 

 

К, Ф

 

Д

 

 

Д

 

 

 

 

Литературнай ѳйдѳбүллэринэн үлэҕэ туһаайыллар.

Кѳрдѳрѳр-иһитиннэрэр босуобуйалар 

2.

 

Суруйааччылар мэтириэттэрэ, хаартыскалара.

Истиэнэҕэ ыйанар таблицалар.

Үѳрэнээччигэ тус сорудахтаах карточкалар.

Айымньы ис хоһоонунан сюжеттаах хартыыналар.

Саха худуоһунньуктарын үлэлэринэн альбом-серия.

Д

Д

К, Ф

Д, Ф

Д

СанПиН ирдэбиллэригэр сѳп түбэһэллэр.

Биирдиилээн, бѳлѳҕүнэн үлэни хааччыйарга аналлаах.

 

Аудиозапистар.

Сахалыы уус-уран киинэлэр.

«Саха сирин суруйааччылара — оҕолорго»,

«Саха сирин учуонайдара — оҕолорго».

Слайдалар (диапозитивтар): «Суруйааччы олоҕо, айар-үлэтэ».

Ф, Д

Д

Д

 

Д

 

Оонньуулар уонна оонньуурдар 

3.

 

Уус-уран айымньы ис хоһоонунан остуол оонньуулара.

Уус-уран айымньынан инсценировка туруорууга куукула тыйаатыра.

К, Ф

 

К, Ф

 

 Кабинет техническэй тэриллэрэ 

4.

 

Кылаас дуоската (таблицаны, постеры, хартыынаны сыһыарар тэриллэрдээх).

Компьютер.

Проектор арааһа.

Сибээс араас кѳрүҥэ (оскуола иһинээҕи ситим, интернет).

Сканер.

Принтер (струйнай, лазернай).

Копиялыыр аппараат.

Экран.

Видеоплейер, ДВД-плейер.

Телевизор.

Магнитофон, видеомагнитофон.

Цифровой фотоаппараат, видеокамера.

Интерактивнай дуоска.

Учуутал остуола (тумбалаах).

Үѳрэнээччи остуола, олоппоһо.

Кинигэ долбуура.

Кинигэ уурар подставка.

Д

 

Д

Д

Д

 

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

К

Д

К

 

 

 

 

 

 

 

 

 

150Ѕ150 см кырата суох кээмэйдээх.

72 см улахан диагоналлаах.

 

 

























ТѲРѲѲБҮТ ТЫЛ

Саха тылын 1—4 кылааска ҮѲрэтиини сҮрҮннҮҮр бырагыраама

БыҺаарыы сурук

Үѳрэх предметин ѳйдѳбүлэ

 

Тѳрѳѳбүт тыл — кѳлүѳнэттэн кѳлүѳнэҕэ бэриллэр ханнык баҕарар норуот улуу нэһилиэсти­бэтэ, киһи аймах ытык ѳйдѳбүллэриттэн (сыаннастарыттан) биирдэстэрэ. Тѳрѳѳбүт тыл — оҕоҕо тула­лыыр эйгэтин кыраҕатык билэр-кѳрѳр, чугас дьонун-сэргэтин кытта истиҥник бодоруһар, иэйии­тэ уһуктар, ѳйѳ-санаата сайдар, ѳбүгэтин үѳрэҕин утумнуур сүрүн эйгэтэ.

Ол иһин оҕону кыра сааһыттан оҕо тэрилтэтигэр, оскуолаҕа тѳрѳѳбүт тылынан иитии-үѳрэ­тии сүрүн ирдэбил быһыытынан билиниллэн, Российскай Федерация уонна Саха Республика­тын үѳрэххэ уонна тылга сокуоннарыгар ити ѳйдѳбүл туспа ыстатыйанан киирэн, быраап быһыытынан кѳмүскэллээх, билиҥҥи усулуобуйаҕа үгүс норуот тыла чѳл туруктаах хааларыгар тирэх буолар.

Саха Республикатыгар саха тылын тѳрѳѳбүт тыл быһыытынан үѳрэтии 1922 сыллаахтан тиһигин быспакка, үгүс оскуолаҕа үгэскэ кубулуйан, уопсай үѳрэхтээһин оҕону сайыннарар биир сүрүн предметин быһыытынан билиниллэр. Ити кэм устатыгар сэбиэскэй да, билиҥҥи да кэмҥэ орто үѳрэх систиэмэтигэр буолбут араас реформалар сыалларыгар-соруктарыгар сѳп түбэһиннэриллэн, үѳрэтии таһыма, хайысхата, ис хоһооно сайдан иһэр.

Билигин тѳрѳѳбүт тыл, федеральнай государственнай үѳрэх стандартын (ФГҮѲС) ирдэбилинэн, уопсай үѳрэхтээһин булгуччулаах чааһыгар киирэн, базиснай үѳрэх былааныгар (федеральнай) миэстэтэ, үѳрэтиллэр чааһа чопчу ыйыллан үѳрэтиллэр таһыма үрдээтэ. Алын сүһүѳх оскуола таһымыгар тѳрѳѳбүт тылы үѳрэх предметин быһыытынан үѳрэ­тиигэ түмүк ирдэбили эмиэ федеральнай государственнай үѳрэх стандарда сүрүннүүр.

Ити ааттаммыт докумуон быһыытынан, начаалынай үѳрэхтээһин таһымыгар нуучча уонна тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтиигэ тэҥ таһымнаах түмүк ирдэнэр. Тѳрѳѳбүт тыл атын үѳрэх предметтэрин кытта бииргэ оҕо личность быһыытынан сайдыытын хааччыйыахтааҕа этиллэр, ону сэргэ урукку ѳттүгэр ирдэммэт саҥа булгуччулаах ирдэбили — үѳрэнээччигэ үѳрэх дэгиттэр дьайыыларын иҥэриини киллэрэр.

Үѳрэх предметин сыала уонна соруга:

Начаалынай оскуолаҕа тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии предметэ атын үѳрэх предмэттэрин ортотугар үѳрэнээччи тылын-ѳһүн уонна ѳйүн-санаатын сайыннарар, сүрүн үѳрэнэр үѳрүйэҕи иҥэрэр кыаҕынан бас-кѳс балаһыанньаны ылар предмет буолар. Онон бу предмети үѳрэтии таһымыттан саха оскуолатыгар начаалынай үѳрэхтээһин уопсай туруга, үѳрэнээччи салгыы сүрүн оскуолаҕа ситиһиилээхтик үѳрэнэрэ тутулуктаах.

Оҕо начаалынай оскуолаҕа үѳрэнэр сааһыгар билиитэ-кѳрүүтэ, тыла-ѳһѳ уонна ѳйѳ-санаата тэтимнээхтик сайдар, иэйиитэ уонна саныыр санаата судургутук олохсуйар буолан, тѳрѳѳбүт тылы бу кэмҥэ кичэйэн үѳрэтии — норуот тыла чѳл туруктаах буоларыгар, кэнчээри ыччакка улуу нэһилиэстибэни тириэрдэргэ олус суолталаах.

Этиллибиккэ олоҕуран, тѳрѳѳбүт тылы уопсай үѳрэхтээһин алын сүһүѳх таһымыгар үѳрэтии сыалын үс хайысхаҕа араарыахха сѳп:

1) үѳрэнээччигэ тѳрѳѳбүт тыл туһунан билиини аан дойду туһунан научнай билии быстыс­пат сорҕотун быһыытынан иҥэрии, тыл үѳрэҕин сүрүн балаһыанньаларын билиһиннэрии, онно олоҕуран, оҕо билэр-кѳрѳр, толкуйдуур кыаҕын сайыннарыы;

2) үѳрэнээччи дьону-сэргэни кытта тѳрѳѳбүт тылынан бодоруһар үѳрүйэҕин, саҥа (тыл) култуурата киһи уопсай култууратын быстыспат сорҕото буоларын туһунан ѳйдѳбүлгэ тирэҕирэн, саҥа (тыл) араас кѳрүҥэр (кэпсэтии, суруйуу, ааҕыы, ѳйтѳн айыы, о.д.а.) үѳрэтэн, салгыы са­йыннарыы;

3) үѳрэнээччигэ тѳрѳѳбүт тыл норуот ытык ѳйдѳбүллэриттэн биирдэстэрэ буоларын бы­һыытынан ураты харыстабыллаах сыһыаны иҥэрии, хас биирдии киһи ийэ тылын сайыннарар иэстээҕин ѳйдѳтүү.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үѳрэтии сыала маннык сүрүн соруктары быһаардах­ха ситиһиллэр:

дьону-сэргэни кытта бодоруһар саҥа (тыл) сүрүн кѳрүҥнэрин үѳрэнээччигэ үѳрэх дэгиттэр дьайыыларын иҥэриини кытта бииргэ алтыһыннаран үѳрэтии;

тыл (саҥа) — бодоруһуу сүрүн ньымата диэн тутаах ѳйдѳбүлгэ тирэҕирэн, үѳрэнээччи кэпсэтэр уонна санаатын толору этэр (тыл этэр), суруйар үѳрүйэҕин саа­һыгар сѳп түбэһиннэрэн сайыннарыы;

тыл үѳрэҕин билиитигэр, сурук-бичик култууратын тѳрүт ѳйдѳбүллэригэр оло­ҕуран, үѳрэнээччи тѳрѳѳбүт тылын литературнай нуорматын тутуһарын, алҕаһа суох саҥарарын уонна суруйарын ситиһии;

тыл үѳрэҕин сүрүн салааларын (лексика, фонетика, морфология, синтаксис, тиэ­кис) туһунан уопсай ѳйдѳбүлү иҥэриигэ тирэҕирэн, үѳрэнээччи толкуйдуур дьоҕурун сайыннарыы, сааһыгар сѳп түбэһиннэрэн, ѳй үлэтин дьайыыларыгар үѳрэтии;

тѳрѳѳбүт тылы билии, харыстааһын, сайыннарыы сүрүн ньымаларыгар үѳрэтии.

Саха оскуолатыгар нуучча тылын үѳрэнээччи тѳрѳѳбүт тылга ылбыт билиитигэр, иҥэрим­мит үѳрүйэҕэр уонна сатабылыгар тирэҕирэн үѳрэтии — билигин олохсуйбут ѳйдѳбүл, бастыҥ учууталлар үгэскэ кубулуйбут үѳрэтэр ньымалара. Онно тирэҕирэн, ФГҮѲС үѳрэнэргэ үѳрэтэр сүрүн балаһыанньатыгар уонна ирдэбилигэр олоҕуран, тѳрѳѳбүт тылга тирэҕирэн нуучча тылын үѳрэтиини саҥа таһымҥа таһаарар кэм кэллэ.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үѳрэтии үѳрэнээччи нуучча тылын кэбэҕэстик ылынарын хааччыйар, нуучча тылыгар тыл үѳрэҕин үгүс уопсай балаһыанньаларын хос эбэтэр уруттаан үѳрэтэри лаппа аҕыйатан, учуутал үѳрэх чааһын оҕо нууччалыы саҥатын сайыннарыыга аныыр усулуобуйатын үѳскэтиэхтээх. Онон саха оскуолатыгар нуучча тылын үѳрэтии хаачыстыбатын тупсарыыга усулуобуйа үѳскэтии — тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии хос сыала-соруга.

Үѳрэх былааныгар үѳрэх предметин миэстэтэ

Саха тылын үѳрэтии чааһа начаалынай үѳрэхтээһини сүрүннүүр уопсай үѳрэхтээ-
һин бырагырааматыгар
(Примерная основная общеобразовательная программа начального общего образования) бэриллэр тѳрѳѳбүт тылынан үѳрэнэр кылаастарга аналлаах базиснай үѳрэх былаанын 3 барыйааныгар тирэҕирэн быһаарыллар. Үѳрэх тэрилтэтэ бэйэтин үѳрэҕин бырагырааматын, былаанын оҥосторугар онно баар булгуччулаах чаас­ка киирбит предметтэр чаастарын тутуһара ирдэнэр. Онно эбии үѳрэх былаанын талар чааһыттан бэйэтэ кѳрѳн, ханнык баҕарар предмеккэ чаас эбэрэ, эбэтэр атын предмети эбии үѳрэтэрэ кѳҥүл.

Ити ыйыллар базиснай үѳрэх былааныгар нуучча уонна тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии чаастарын ахсаана тэҥнэнэн, ордук государственнай статустаах тѳрѳѳбүт тыл үрдүк таһымҥа үѳрэтиллэригэр усулуобуйа тэриллибитэ кѳстѳр. Ону сэргэ тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии нуучча тылын үѳрэтиигэ тирэх буоларын ситиһэр туһуттан үѳрэх матырыйаалын аттарарга табыгастаах балаһыанньа үѳскүүр.

Үѳрэх федеральнай базиснай былаанын үһүс барыйааныгар олоҕуран, саха оскуолатын начаалынай кылаастарыгар тѳрѳѳбүт тылы уонна литературнай ааҕыыны үѳрэтиигэ барыта холбоон нэдиэлэҕэ 21 чаас бэриллэр: 1 кылааска — 5 чаас, 2 кылааска — 5 чаас, 3 кылааска — 6 чаас, 4 кылааска — 5 чаас. Бу чаастартан тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтиигэ 1 кылааска — 3 чаас, 2 кылааска — 3 чаас, 3 кылааска — 3 чаас, 4 кылааска — 3 чаас бэриллэр.

Ытык ѳйдѳбүллэри үѳрэх предметин ис хоһоонугар киллэрии

Начаалынай кылааска саха тылын үѳрэтии оҕоҕо ытык ѳйдѳбүллэри (духуобунай сыаннас­тары) иҥэриигэ улахан суолталаах. Киһи аймах үйэлэртэн үйэлэргэ ѳрѳ тутан илдьэ кэлбит ытык ѳйдѳбүллэрэ (духуобунай сыаннас­тара) тѳрѳѳбүт тыл эгэлгэтигэр, кэрэтигэр сѳҥѳллѳр. Ол курдук үѳрэтии ис хоһоонугар тыл үѳрэҕин сүрүн хайысхаларын сэргэ уруок, кэпсэтии (бодоруһуу) тиэмэтин, үѳрэтии матырыйаалын быһыытынан тѳрѳѳбүт дойду, ийэ дойду, тѳрѳѳбүт тыл, айылҕа, үлэ, тѳрүт дьарык, ыал, дьиэ кэргэн, айымньы уонна кэрэ эйгэтэ, кѳҥүл, кырдьык, үтүѳ санаа, киһи аймах, аан дойду омуктарын тылларын уонна култууратын эгэлгэтин курдук ытык ѳйдѳбүллэр (духуобунай сыаннастар) киириэхтээхтэр.

Үѳрэх предметин үѳрэтии түмүгэ

Ытык ѳйдѳбүллэри иҥэрии түмүгэ
(
личностные результаты)

Саха тылын оскуолаҕа үѳрэтии кэмигэр оҕо маннык ытык ѳйдѳбүллэри (духуобунай сыаннастары) иҥэриннэҕинэ тѳрѳѳбүт тыла сайдарыгар бэриниилээх, эппиэтинэстээх буоларыгар, бэйэтин кыаҕын толору туһанарыгар эрэниэххэ сѳп.

Тѳрѳѳбүт тыл — омугу сомоҕолуур тыл буоларын ѳйдүүр.

Тѳрѳѳбүт тыл тѳрүт айылгыта, үйэлээх үгэһэ, этигэн кэрэтэ норуот тылынан уус-уран айымньытыгар уонна уус-уран литератураҕа сѳҥмүтүн билэр.

Тѳрѳѳбүт тылын сайыннарар, кэлэр кѳлүѳнэҕэ тириэрдэр ытык иэстээҕин, ийэ тыл үйэлэргэ чѳл туруктаах буоларыгар тус оруоллааҕын ѳйдүүр.

Тѳрѳѳбүт тыл иитиллэр, үѳрэнэр, айар-сайдар тыл буоларын итэҕэйэр.

Тѳрѳѳбүт тыл элбэх омук алтыһан бииргэ олорор кэмигэр, икки (элбэх) тылланыы усулуобуйатыгар хас биирдии киһиттэн харыстабыллаах сыһыаны эрэйэрин ѳйдүүр.

Үѳрэх сатабылларын сайыннарыы түмүгэ
(
метапредметные результаты)

Бэйэни салайынар-дьаһанар сатабыл.

Тылын сайыннарар сыалы-соругу таба туруорунар, сатаан былаанныыр, туох-ханнык түмүккэ кэлиэхтээҕин быһа холоон билэр. Тугу билэрин-билбэтин, тугу ситэри үѳрэтиэхтээҕин арааран ѳйдүүр. Сылга бииртэн итэҕэһэ суох тѳрѳѳбүт тылга анал­лаах бырайыактарга кыттан (тус бырайыага, коллективнай бырайыак) үлэлиир.

«Тылы сэрэйэр» дьоҕуру (языковое чутье, чувство языка) сайыннарыы. Бэйэтин сааһыгар сѳп түбэһэр тиэкискэ үѳрэппит матырыйаалын сүнньүнэн тыл литературнай нуормата саҥарар эбэтэр суруйар киһи тылыгар тѳһѳ сѳпкѳ эбэтэр сыыһа туттулларын тута «сэрэйэн» билэр, итэҕэһин, алҕаһын быһаарар, кѳннѳрѳр, бэйэтин тылыгар-ѳһүгэр тыл нуорматын ирдэбилин тутуһарга дьулуһар.

Тылын сайыннарар баҕаны үѳскэтии (потребность в совершенствовании собственной речи). Тѳрѳѳбүт тылын барҕа баайын сыаналыыр, тыл кэрэтигэр умсугуйар, этигэн тыл күүһүн, кыаҕын толору туһанарга, тылын-ѳһүн бэйэтэ сатаан чочуйан, тупсаран, санаатын сиһилии этэргэ, кэпсииргэ дьулуһар.

Хонтуруолланыы. Бэйэ саҥатын ѳрүү кэтэнэр, кѳрүнэр, алҕаһа суох саҥарарга, санаатын ыпсаран, хомоҕойдук этэргэ кыһаллар.

Билэр-кѳрѳр сатабыл. Сүрүн үѳрэнэр сатабыл.

Үлэ сыалын-соругун таба туруоруу. Тѳрѳѳбүт тылын үѳрэтэригэр сыал-сорук туруорунан кѳдьүүстээхтик үлэлиир.

Билиини-кѳрүүнү кэҥэтэр араас матырыйаалы туһаныы. Сахалыы үѳрэх-наука литературатыттан (тылдьыттартан, ыйынньыктартан, энциклопедиялартан, араас кинигэттэн) ту­һааннаах информацияны, билиини дѳбѳҥнүк булар, бэлиэтэнэр, түмэр, ситимниир араас ньыманы табыгастаахтык туһанар. Сахалыы тахсар оҕоҕо аналлаах республика, улуус, оскуола хаһыаттарын-сурунаалларын («Кэскил», «Чуораанчык», о.д.а.) тиһигин быспакка ааҕар, араадьыйанан, телевизорынан сахалыы биэриилэри сэргээн истэр-кѳрѳр, үѳрэҕэр, чинчийэр, айар үлэтигэр кѳдьүүстээхтик туһанар. Сахалыы үѳрэҕи сайыннарар интернет-сайтартан туһалаах, наадалаах информацияны булан, сѳпкѳ наардаан туһанар; тиэкиһи компьютерга сахалыы шрибинэн бэйэтэ тэтимнээхтик бэчээттиир; интернет нѳҥүѳ сахалыы ыытыллар араас тэрээһиҥҥэ тѳрѳѳбүт тыл литературнай нуорматын тутуһан, кѳхтѳѳхтүк кыттар.

Билиини сааһылааһын (структурирование знаний). Саҥа билии ыларга баар билиитигэр тирэҕирэр. Атын предметтэргэ ылбыт билиитин сатаан ситимниир (интеграция знаний).

Тобулук ѳйү сайыннарар үѳрүйэхтэр. Тѳрѳѳбүт тыл оскуолаҕа оҕону сайыннарар үѳрэх ту­таах салааларыттан (предметтэриттэн) биирдэстэрэ. Онон үѳрэнээччи саха тылын үѳрэтэр кэмигэр үѳрэнэргэ тѳрүт буолар ѳй үлэтин сүрүн үѳрүйэхтэрин баһылыыр.

Саха тылын лингвистическэй матырыйаалыгар тирэҕирэн, ѳй үлэтин араас дьайыыларын кэбэҕэстик толорор: тэҥнээһин (сравнение), ырытыы (анализ), холбооһун (синтез), түмүктээһин (обобщение), (сериация), ханыылатан сааһылааһын (классификация), майгыннатыы (аналогия), сааһылаан ситимнээһин (систематизация). Итини сэргэ араас тойоннуур ньыманы (индукция, дедукция) табыгастаахтык туһанан дьону итэҕэтэр, ылыннарар курдук санаатын сааһылаан этэр үѳрүйэҕэ сайдар.

Рефлексия. Сыалы-соругу ситиһэр ньымаларын уонна усулуобуйаларын тѳһѳ сѳпкѳ талбытын сыаналыыр. Үлэ хаамыытын хайдах салайан иһэрин кэтээн кѳрѳр. Үлэ түмүгүн дьон интэриэһин, болҕомтотун тардар курдук сахалыы кэпсиир.

Бэлиэни-символы туһанар үѳрүйэхтэр. Дорҕоон (буукуба), тыл, этии чилиэннэрин, тиэкис анал бэлиэлэрин сатаан туһанар. Анал бэлиэлэринэн тыл, этии, тиэкис моделын оҥорор. Бэриллибит моделга тирэҕирэн, тылы, этиини толкуйдуур, тиэкиһи айар. Этиини, тиэкиһи кѳннѳрѳргѳ анал корректорскай бэлиэлэри сатаан туһанар. Лингвистическэй билиини араас таблица, исхиэмэ, модель, диаграмма кѳмѳтүнэн кѳрдѳрѳр. Таблицанан, исхиэмэнэн, моделынан, диаграмманан кѳрдѳрүллүбүт лингвис­тическэй билиини ѳйдүүр уонна кэпсиир.

Бодоруһар сатабыл.

Бииргэ үлэлииргэ үѳрүйэх. Дьону кытта бииргэ алтыһан үѳрэнэр, үлэлиир араас ньыманы баһылыыр (пааранан, бѳлѳҕүнэн, хамаанданан, о.д.а). Саастыылаахтарын, улахан дьону кытта айымньылаах алтыһыы туругар кэбэҕэстик киирэр (продуктивное взаимодействие), биир сыаллаах-соруктаах дьонун кытта таһаарыылаахтык, кѳ­дьүүстээхтик үлэлиир үѳрүйэхтэнэр (продуктивное сотрудничество).

Кэпсэтэр үѳрүйэх. Кэпсэтии уратыларын ѳйдүүр, табан кэпсэтэр. Кэпсэтэр киһитин убаас­тыыр, сэҥээрэр, санаатын болҕойон истэр, ылынар. Ханнык баҕарар эйгэҕэ кэпсэтэригэр дьон болҕомтотун тардар, сэргэхситэр, сонурҕатар, кѳҕүлүүр сатабылы табан туһанар. Кэпсэтэр кэмҥэ бэйэ кѳрбүтүн, истибитин, аахпытын сиһилии сэһэргиир. Дьон ѳйдѳспѳт, тыл тылга киирсибэт буолар тѳрүѳттэрин сѳптѳѳхтүк сыаналыыр, сатаан ырытар, ѳйдѳһүү суолун дѳбѳҥнүк тобулар.

Кэпсэтии сиэрин (речевой этикет) тутуһар үѳрүйэх. Дьону кытта алтыһыыга кэпсэтии сиэрин тутуһар, туттан-хаптан бодоруһуу ньымаларын тоҕоостоохтук туттар.

Сахалыы дорооболоһор, билсиһэр, быраһаайдаһар, кѳрдѳһѳр, бырастыы гыннарар, буойар, телефонунан кэпсэтэр, о.д.а. үгэстэри иҥэриммит, күннээҕи олоҕор ѳрүү туттар.

Тустаах үѳрэх предметин үѳрэтии түмүгэ
(
предметные результаты)

Саха тылын литературнай нуорматын (орфоэпическэй, лексическэй, грамматическай) тутуһар. Дорҕоону, буукубаны, тыл сүһүѳҕүн, саҥа чааһын, этии чилиэнин, судургу этиини булар, быһаарар, наардыыр.

Сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылаларын тутуһар.

Тиэкис ѳйдѳбүлүн, бэлиэтин билэр (тиэмэтэ, сүрүн санаата, аата, эпиграф, тутула, этиилэрин ситимэ).

Саныыр санаатын сааһылаан, дьоҥҥо ѳйдѳнүмтүѳтүк, тиийимтиэтик этэр, тиэкис тутулун тутуһан суруйары сатыыр.

Тиэкис тииптэрин сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун диэн араарар.

Монолог (сэһэргиир, ойуулуур, тойоннуур) уонна диалог (кэпсэтии, санаа үллэстии, ыйы­талаһыы, о.д.а.) арааһын сатаан туһанар.

Бэйэ саҥатын (тылынан, суругунан) сатаан хонтуруолланар, тиэкиһин ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сыаналанар, алҕастарын булар, чочуйар, тупсарар.

Үѳрэх предметин ис хоһооно

Начаалынай оскуолаҕа тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии уопсай үѳрэхтээһин систиэмэтигэр саха тылын үѳрэтэр предмет быстыспат сорҕото, «Филология» үѳрэх уобалаһыгар тѳрүт буолар сү­рүн куурус буолар. Онон үѳрэтии сыала-соруга, тутула, ис хоһооно уонна түмүк ирдэбилэ үрдүкү кылаастарга тѳрѳѳбүт тылы сэргэ атын филологическай предметтэри үѳрэтиини кытта алтыһыннаран-ситимнээн торумнанар.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үѳрэтии маҥнайгы кылааска «Бодоруһарга үѳрэнэбит» диэн саҥа киирэр салааттан саҕаланар, ол кэнниттэн «Грамотаҕа үѳрэтии» диэн үгэс буолбут ааҕарга уонна суруйарга үѳрэтэр салаа «Ааҕарга уонна суруйарга үѳрэнэбит» саҥа аатынан үѳрэтиллэр. Бу кэмҥэ үѳрэх былааныгар тѳрѳѳбүт тыл уонна литературнай ааҕыы чаастара бииргэ бэриллэллэр. «Ааҕарга уонна суруйарга үѳрэнэбит» салаа кэнниттэн биирдэ тѳрѳѳбүт тыл уонна литературнай ааҕыы предметтэрэ тус-туспа үѳрэтиллэллэр. Ити кэмтэн ыла начаалынай оскуолаҕа тѳрѳѳбүт тыл предметин сүрүн ис хоһоонун тиһиктээхтик үѳрэтии саҕаланар.

Тѳрѳѳбүт тылы начаалынай оскуолаҕа үѳрэтии ис хоһоонун сүрүн хайысхалара үѳрэтии түмүк ирдэбилин уонна сыалын-соругун ситиһэргэ аналлаах тутаах научнай балаһыанньалартан таҥыллар. Ити ирдэбилгэ олоҕуран, тѳрѳѳбүт тылы үѳрэтии ис хоһоонугар маннык сүрүн научнай хайысхалар киирэллэр:

Бодоруһуу култуурата.

Саҥа кѳрүҥэ (виды речевой деятельности): истии, саҥарыы, ааҕыы, суруйуу.

Тыл үѳрэҕин тутаах салааларын туһунан уопсай ѳйдѳбүлэ: фонетика, лексика, морфология, синтаксис.

Сурук-бичик култуурата: таба суруйуу уонна сурук бэлиэтэ.

Ситимнээх саҥаны сайыннарыы (тиэкис туһунан сүрүн ѳйдѳбүл).

Сүрүн хайысхаларга киирбит тиэмэлэр ис хоһоонноро начаалынай оскуола үѳрэ­нээччитин сааһын уратытын, ѳйүн-санаатын кыаҕын, билэр-кѳрѳр дьоҕурун учуоттаан таҥыллыахтаахтар.

Бодоруһуу култуурата

Дьону кытта бодоруһуу араас кѳрүҥэ: кэпсэтии, сэһэргэһии, сүбэлэһии, сѳпсѳһүү. Тылы бодоруһуу сүрүн ньыматын быһыытынан арыйыы: бодоруһууга саҥа (вербальные средства общения) уонна туттуу-хаптыы (невербальные средства общения) суолтата. Саҥарыы уонна истии култууратын, кэпсэтии сиэрин тутуһуу.

Саҥа кѳрүҥэ: истии, саҥарыы, ааҕыы, суруйуу

Истии. Дьону кытта бодоруһууга (кэпсэтиигэ) истии култууратын тутуһуу. Кэпсэ-
тии сыалын-соругун, дьон этэр санаатын, кэпсэтии ис хоһоонун ѳйдѳѳһүн. Сахалыы
араас тиэкиһи истии, сүрүн ис хоһоонун, болҕойуллуохтаах түгэннэрин истэн сиһилии ылыныы, истибиккэ олоҕуран тус санааны үѳскэтии. Истибиттэн туһааннааҕы, суол­талааҕы сурунуу, былаан оҥоруу, анал бэлиэлэри туһанан, ис хоһоонун, тутулун исхиэмэнэн кѳрдѳрүү.

Ааҕыы. Сахалыы араас тиэкиһи сахалыы саҥа интонациятын, тѳрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан, тэтимнээхтик ааҕыы. Тиэкиһи туох сыаллаах-соруктаах ааҕартан кѳрѳн, ааҕыы араас кѳрүҥүн сатаан туһаныы (үѳрэтэр ааҕыы, билсиһэр ааҕыы, сорудахтаах ааҕыы, о.д.а.). Ааҕыы кэмигэр тиэкис сүрүн санаатын ѳйдѳѳһүн, наадалаах, туһалаах информацияны араарыы. Аахпыт тиэкис сүрүн ис хоһоонугар тус сыанабылы (сыһыаны) сатаан этии. Тиэкистэн синонимы, сомоєҕо домоҕу, түѳлбэ тылы, ойуулуур-дьүһүннүүр ньыманы туттуу бастыҥ холобурун булуу, анаан болєҕойуу, аахпыты кэпсииргэ туһаныы. Ааҕыллар тиэкистэн билбэт, ѳйдѳѳбѳт саҥа тыллары тылдьыттан булуу. Ааптар санаатын, иэйиитин биэрэригэр тиэкис тутулун, этии арааһын хайдах туһаммытын быһаарыы. Ааҕыыга тиэкис интонациятын, туонун сүрүн санааҕа сѳп түбэһиннэрэн таба тайаныы.

Саҥарыы (дорҕоонноох саҥа). Кэпсэтии сиэрин, саҥарыы култууратын тутуһуу. Дьону кытта табан кэпсэтии. Кэпсэтиини тоҕоостоохтук кѳҕүлээһин, саҕалааһын, салҕааһын, түмүк­тээһин. Саныыр санааны толору, сиһилии тириэрдэр инниттэн кэпсэтии сыалыгар-соругар, ис хоһоонугар сѳп түбэһэр сахалыы тылы-ѳһү, ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары таба туһаныы. Саҥарыы кэмигэр туттуу-хаптыы бэлиэтин (невербальное общение) тоҕоостоохтук туттуу. Саҥа тиибин арааһын (ойуулааһын, сэһэргээһин, тойоннооһун) туттан тыл этии. Кэпсэтии, тыл этии түгэниттэн дорҕоону күүһүрдэн-сымнатан, үрдэтэн-намтатан, уһатан, куолас толбонун, эгэлгэтин туһанан истээччигэ тус сыһыаны, иэйиини тириэрдии. Этэр санааны сааһылаары эбэтэр тустаах ѳйдѳбүлү истээччигэ тоһоҕолоон тиэрдээри тоҕоостоох миэстэҕэ анал тохтобуллары (паузаны) сатаан туһаныы. Түгэниттэн кѳрѳн, саҥарыы тэтимин сѳпкѳ талыы.

Суруйуу (суругунан саҥа). Сурук-бичик култууратын тутуһуу. Тупсаҕай буочарынан ыраастык суруйуу. Тиэкиһи устуу, истэн суруйуу (диктант). Саныыр санааны суругунан сиһилии тириэрдии. Аахпыттан суруйуу (изложение). Дьиэ кэргэн, чугас доҕор, таптыыр дьарык, айылҕа, кыыллар тустарынан, ону таһынан айымньы, хартыына, киинэ ис хоһоонун, экскурсияҕа, быыстапкаҕа сырыы туһунан тэттик тиэкистэри суруйуу (ѳйтѳн суруйуу). Суругунан үлэҕэ синоним тыллары, сомоҕо домоҕу, онтон да атын сахалыы ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары туттуу. Тиэкис тутулун, сахалыы таба суруйуу, сурук бэлиэтин быраабылатын тутуһуу.

Тыл үѳрэҕэ

Тѳрѳѳбүт тылбыт — саха тыла. Саха омук үѳскээбит, сайдыбыт историята. Саха тыла — түүр тыла. Саха тылын уруулуу тыллара. Тѳрѳѳбүт тыл киһи олоҕор суолтата.

Дорҕоон уонна таба саҥарыы. Саҥа дорҕоонун ѳйдѳбүлүн, сахалыы дорҕоон арааһын билии. Тѳрѳѳбүт тылын дорҕооннорун, ордук чуолаан сахалыы ураты дорҕооннору (уһун-кылгас аһаҕас уонна хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕооннору, дифтоннары, һ, нь, мурун j, ҕ дорҕооннору) арааран истии, чуолкайдык, таба саҥарыы нуорматын тутуһан саҥарыы. Саха тылыгар киирии тыллары үксүн сахатытан, аһаҕас дорҕооннор дьүѳрэлэһиилэрин сокуонун тутуһан саҥарыы. Тылы дорҕоонун састаабынан ырытыы.

Лексика. Норуот тылын туһунан уопсай ѳйдѳбүлү, тѳрүт уонна киирии тыл уратыларын билии. Литературнай тыл суолтатын билии, нуорматын тутуһуу. Тыл лексическэй суолтатын быһаарыы. Хомуур суолталаах, түѳлбэ тыл, биир уонна элбэх суол­талаах тыллар, кѳспүт суолталаах тыллар, омоним, антоним, синоним (харыс тыллар, метафоралар, сомоҕо домох) ѳй­дѳбүллэрин билии, тиэкистэн булуу, саҥарар саҥаҕа сѳпкѳ туттуу. Быһаарыылаах тылдьыт арааһын сатаан туһаныы, тыл суолтатын тылдьыттан булан быһаарыы.

Графика. Сурук сайдыытын бэлиэ түгэннэрин билсии, киһи олоҕор суолтатын ѳйдѳѳһүн. Сахалыы сурук-бичик сайдыытын историятын билии. Дорҕоон буукубаларын билии, таба ааттааһын. Буукубалары суруллар ньымаларынан холбоон, ыраастык, тэтимнээхтик илиинэн суруйуу. Сурукка туттуллар атын бэлиэлэри, ѳйдѳбүллэри (абзац, тылы кѳһѳрүү бэлиэтэ, тыл икки арда (пробел)) сѳпкѳ туттуу. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билии. Араас тылдьытынан, ыйынньыгынан, каталогунан үлэлииргэ алпаабыты сѳпкѳ туһаныы. Компьютерга сахалыы шрибинэн тиэкиһи тэтимнээхтик бэчээттээн суруйуу.

Морфология. Тыл састааба диэн ѳйдѳбүлү, тыл уларыйар уонна үѳскүүр ньыматын билии. Саҥа чааһын туһунан уопсай ѳйдѳбүлү билии. Саҥа чаастарын бѳлѳҕѳ: ааттар (аат тыл, даҕааһын аат, ахсаан аат, солбуйар аат), туохтуурдар (аат туохтуур, сыһыат туохтуур, тус туохтуур), сыһыат, кѳмѳ саҥа чаастара, саҥа аллайыы. Тылы састаабынан ырытыы (тыл олоҕо, сыһыарыыта). Тыллары сүрүн бэлиэлэринэн (грамматическай халыыптарынан) бѳлѳхтѳѳһүн, ырытыы. Саҥарар саҥаҕа тыл литературнай нуорматын тутуһуу.

Синтаксис. Этии уонна тыл ситимэ уратыларын, этии арааһын (сэһэн, ыйытыы, күүһүрдүү) билии. Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии, судургу уонна холбуу этии, сирэй саҥа, ойоҕос саҥа, диалог, туһулуу ѳйдѳбүллэрин билии, этиигэ, тиэкискэ арааран булуу, бэйэ этиитин толкуйдаа­һын. Этиини таба интонациялаан ааҕыы, сурукка саҥа дэгэтин сурук бэлиэтинэн араарыы. Этии чилиэнинэн ырытыы.

Сурук-бичик култуурата

Таба суруйуу. Таба суруйуу сурук-бичик култуурата буоларын ѳйдѳѳһүн. Уһун
аһаҕас дор­ҕооннору, дифтону, хоһуласпыт, сэргэстэспит, маарыннаһар бүтэй дорҕоон­нору, саха тылыгар киирии дорҕооннору таба суруйуу. Сахалыы араастык этиллэр
тыллар таба суруллуулара тыл тѳрүт сокуоннарыттан тахсалларын, норуокка үѳрүйэх,
үгэс буолбут нуормаларыгар олоҕуралларын ѳйдѳѳһүн, харыстабыллаахтык сы­һыаннаһыы. Киэҥник, элбэхтик туттуллар эбэтэр сахалыы этэргэ табыгастаах киирии тыллары сахатытан суруйуу. Тылбаастанар эбэтэр саха тылынан бэриллэр кыахтаах нуучча тылларын сахалыы солбугунан биэрии. Олохторо нууч­чалыы суруллар киирии тыллар сыһыарыыларын таба суруйуу.

Сурук бэлиэтэ. Сурук бэлиэтэ — тыл култууратын сорҕото буоларын, киһи этэр санаатын чуолкайдыырга, иэйэр иэйээни сурукка биэрэргэ, суругу-бичиги тупсарарга биллэр-кѳстѳр туһалааҕын, тиэкис арҕам-тарҕам барбатын, ыһыллыбатын, биир сомоҕо, сибээстээх буоларын хааччыйарын ѳйдѳѳһүн. Тылын ордук тупсаҕай тутуллаах, этигэн, бэргэн буоларыгар сахалыы этии, сурук бэлиэтин арааһын (араарар, тоһоҕолоон бэлиэтиир) сатабыллаахтык туттуу.

Ситимнээх саҥаны сайыннарыы

Туох сыаллаах-соруктаах саҥарарын-суруйарын чуолкай ѳйдѳѳн (тиэмэ, сүрүн санаа), дьон ѳйүгэр-санаатыгар тиийимтиэтик санаатын сааһылаан, араас тиэкистэри холкутук саҥарыы-суруйуу (истэн суруйуу, ѳйтѳн суруйуу, о.д.а.). Тиэкис сүрүн санаатыгар олоҕуран, тиэкиһи таба ааттааһын. Тиэкис тиибиттэн кѳрѳн (сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун), тиэкис тутулун тутуһар (киириитэ, сүрүн чааһа, түмүгэ), былаанын оҥорор (кылгас, тэнийбит), кэрчик тиэмэлэргэ бытарытыы. Тыл туттуллар уратытын, дэгэтин учуоттаан, сахалыы тутуллаах этиилэри (логичность речи), ойуулуур-дьүһүннүүр ньымалары, тыл баайын (богатство речи) сѳпкѳ туттар (уместность речи).

ТЕМАТИЧЕСКАЙ БЫЛААН


Уруок барыл тиэмэлэрэ уонна кэпсэтии түгэннэрэ

 

Тыл үѳрэҕин тиэмэлэринэн үѳрэтии сүрүн ис хоһооно

 

Үѳрэнээччи үлэтин сүрүн кѳрүҥнэрэ

 

Бодоруһуу култуурата

 

Тыл — киһи аймах култууратын быстыспат сорҕото.

Тыл туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, биллиилээх дьон, суруйааччылар санаалара, о.д.а.

Бодоруһуу култуурата киһи олоҕор суолтата.

Бодоруһуу туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, айымньылартан холобурдар.

Бодоруһуу култуурата.

Бодоруһуу эйгэтэ. Бодоруһуу кѳрүҥэ: саҥа, туттуу-хаптыы, анал бэлиэ.

Тылынан бодоруһуу уратылара. Истии култуурата. Саҥарыы култуурата. Кэпсэтии сиэрэ. Сахалыы кэпсэтии сиэрин уратылара (дорооболоһуу, билсиһии, быраһаайдаһыы, кѳрдѳһүү, бырастыы гыннарыы, буойуу, телефонунан кэпсэтии).

Туттан-хаптан бодоруһуу уратылара. Бодоруһарга куолас суолтата. Киһи тас кѳрүҥэ. Бодоруһууга сирэйи туттуу суолтата (мимика). Этэр суолталаах хамсаныы (жест). Бодоруһууга туттуу-хаптыы суолтата (поза).

Туттан-хаптан бодоруһууну бэлиэтиир сомоҕо домохтор, ойуулуур дьүһүннүүр тыллар.

Анал бэлиэнэн бодоруһуу (суруйуу, ааҕыы, уруһуй, атын бэлиэлэр). Сурук-бичик култуурата. SMS-сурук, интернет нѳҥүѳ бодоруһуу.

Бодоруһуу — дьону кытта алтыһыы (дьону кытта ѳйдѳһүү, уопсай тыл булуу, дьон санаатын учуоттааһын). Бодоруһуу — дьону кытта биир сыаллаах-соруктаах үлэлээһин, үѳрэнии. Бииргэ үѳрэнэр, үлэлиир ньымалар.

 

Быһаарыы. Бодоруһуу култуурата киһи олоҕор суолтатын араас холобурдары туһанан быһааран кэпсиир.

Истии. Бодоруһууга истии култууратын тутуһар. Дьон тугу этэрин болҕойон, тулуйан истэргэ, дьон саҥарар кэмигэр быһа түспэт буоларга кыһаллар. Сэҥээрэрин, сэргиирин туттуу-хаптыы бэлиэтинэн таба кѳрдѳрѳргѳ үѳрэнэр. Ыйытыыны сѳпкѳ биэрэргэ, санаа үллэстэргэ, истибитин сиһилии кэпсииргэ эрчиллэр.

Саҥарыы. Бодоруһууга кэпсэтии сиэрин, саҥарыы култууратын тутуһар. Дьону кытта табан кэпсэтэргэ кыһаллар. Саҥарар кэмигэр истэр дьонун ытыктыырын биллэрэр: тус санаатын соҥнооботун, биир санааны, тылы хос-хос этэн дьону сылаппат курдук саҥатын хонтуруолланар. Истэр дьон санаатын сэҥээрэргэ, сэргииргэ, учуоттуурга, ыйытыыларга чопчу хоруйдуурга эрчиллэр. Саҥарар кэмигэр куолаһын дэгэтин (интонациятын) сѳпкѳ биэрэргэ кыһаллар, бэйэтин хонтуруолланар. Туттуу-хаптыы бэлиэтин сѳпкѳ, тоҕоостоохтук туттарга үѳрэнэр.

Кэпсэтии сиэрин тутуһуу. Кэпсэтии сахалыы үгэстэрин күннээҕи олоҕор дьону кытта бодоруһууга туһанарга дьулуһар.

Тылы сайыннарыы. Кэпсэтии сиэрин анал тылларын (дорооболоһуу, билсиһии, быраһаайдаһыы, кѳрдѳһүү, бырастыы гыннарыы, буойуу, телефонунан кэпсэтии, о.д.а.) дьону кытта бодоруһарыгар таба туһанарга эрчиллэр.

Бодоруһууга туттуу-хаптыы уратытын бэлиэтиир сомоҕо домохтору, ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары билэр, суолтатын ѳйдүүр, быһаарар.

Дьону кытта бииргэ үѳрэнии-үлэлээһин. Араас ньыманы туһанан (пааранан, бѳлѳҕүнэн, хамаанданан, о.д.а.), биир сыаллаах-соруктаах тапсан бииргэ үѳрэнэргэ, үлэлииргэ эрчиллэр. Дьону кытта ѳйдѳһѳргѳ, уопсай тыл буларга дьулуһар, дьон санаатын болҕойон истэргэ, учуоттуурга эрчиллэр.

 

 

Суруйуу. Суругунан бодоруһуу үгэһин тутуһарга кыһаллар. Таба суруйар, сурук бэлиэтин сѳпкѳ туруорар. SMS-сурук, интернет нѳҥүѳ бодоруһууга сурук-бичик култууратын тутуһар.

Ааҕыы. Суругунан бодоруһууга сурук ис хоһоонун болҕойон ааҕар, суолтатын ѳйдүүр.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун

 

 

кэпсииргэ эрчиллэр. Тус олоҕуттан, атын дьон бодоруһар үгэстэрин кэтээн кѳрбүтүттэн, бодоруһуу түгэннэрин кѳрдѳрѳр хартыыналар ис хоһооннорун арыйан сиһилии кэпсиир.

 

 

Лексика

 

Тѳрѳѳбүт тыл —

омугу сомоҕолуур улуу күүс.

Тѳрѳѳбүт тыл туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, кэс тыла, хоһооно.

Норуот тылын туһунан уопсай ѳйдѳбүл. Тѳрүт уонна киирии тыл. Литературнай тыл суолтата уонна нуормата. Тыл лексическэй суолтата. Хомуур суолталаах тыллар.

 

Тылы сайыннарыы. Саха сирин айылҕатын уонна култууратын араас кѳстүүтүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыл бѳлѳҕүн хомуур суолталаах тылга тирэҕирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэһиннэрэн тыл ситимэ уонна этии

 

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ — олоҥхо тылыгар. Олоҥхоттон кэс тыл суолталаах олуктары үѳрэтии. Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоҥхоҕо айылҕаны, тѳрүт дьарыгы ойуулуурга туттуллар кубулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын үѳрэх матырыйаалыгар туһаныы.

Тѳрѳѳбүт тылы харыстааһын — ытык иэс. Тѳрѳѳбүт тылга харыстабыллаах сыһыан туһунан араас олук бэргэн этии, кэс тыл, хоһоон, айымньы.

 

Тыллары суолталарынан бѳлѳхтѳѳһүн. Тѳрѳѳбүт тыл баайа. Түѳлбэ тыл. Тылдьыт арааһын туһунан уопсай ѳйдѳбүл. Быһаарыылаах тылдьыт суолтата. Биир уонна элбэх суолталаах тыллар. Тыл кѳнѳ уонна кѳспүт суолтата. Тыл кѳспүт суолтатын туттуу. Тѳрѳѳбүт тыл этигэн күүһэ. Тыл кѳспүт суолтатын уус-уран сиһилиир ньымаҕа туһаныы (тэҥнээһин, эпитет, тыыннааҕымсытыы). Омоним, антоним, синоним, сомоҕо домох ѳйдѳбүллэрэ. Саха тылыгар предмети бэлиэтииргэ, санааны этэргэ синоним суолтатыгар туттуллар харыс тыллар, сомоҕо тыллар, метафоралар.

 

толкуйдуур. Тыл кѳспүт суолтатыгар тирэҕирэн, уус-уран сиһилиир ньымала-
ры (норуот айымньытыгар туттуллар кубулулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын) этии толкуйдууругар, ѳйтѳн тэттик тиэкистэри суруйарыгар таба туһанар.

Истии. Олоҥхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (оҕо, артыыс) ааҕыытын истэн, айымньы ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сэргэ сахалыы саҥа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дорҕоон этиллиитин болҕойор.

Саҥарыы. Бэйэтин сахалыы саҥатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэһигэр тирэҕирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуһан чуолкайдык саҥарарга кыһаллар.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээҕи олоҕун

түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, доҕотторун, оскуола олоҕун, кыыллар, айылҕа, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а. кэпсииригэр тыл кѳспүт суолтатыгар тирэҕирэн, уус-уран сиһилиир ньымалары (норуот айымньытыгар туттуллар кубулулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын), омоним, антоним, синоним, сомоҕо  домох тылларын таба туһанар.

Ааҕыы. Сааһыгар сѳп түбэһэр тэттик уус-уран тиэкистэри (хоһоон, кэпсээн, араас сонун информация), ону сэргэ олоҥхоттон быһа тардыылары айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саҥа интонациятын, тѳрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан ааҕарга эрчиллэр.

Таба суруйуу. Тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын болҕойор уонна уустук уонна саҥа үѳрэппит тылларын таба суруйарга эрчиллэр.

Быһаарыы. Норуот тылын, литературнай тыл, түѳлбэ тыл ѳйдѳбүллэрин быһаарар. Билэр тылын лексическэй суолтатын быһаарар. 

Тэҥнээһин. Үѳрэппит элбэх суолталаах тылларын, омоним, антоним, синоним, сомоҕо домох тылларын суолталарын

 

 

уратыларын тэҥнээн быһаарар. Тыл кѳспүт суолтатын быһаарарга, уус-уран сиһилиир ньыманы туттарга араас предмет, ѳйдѳбүл майгыннаһар ѳрүттэрин тэҥнээн булар.

 

Айылҕа. Айылҕа араас кѳстүүтүн, кэрэтин бэлиэтиир тыллар (хамсыыр харамай, үүнээйи арааһа, айылҕа эттиктэрэ, хостонор баай).

 

 

 

Үлэ. Тѳрүт дьарык. Саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыл бѳлѳҕүн арааһын үѳрэтии матырыйаалын

быһыытынан

туһаныы. Сүѳһүнү, сылгыны иитиигэ, оттуурга, бултуурга, балыктыырга, дьиэ-уот ис-тас үлэтигэр, тылынан уус-уран айымньыны толорууга туттуллар тыллар.

 

Ырытыы. Сааһыгар сѳп түбэһэр суолталаах омоним, антоним, синоним кэккэлэригэр киирэр тыллары, сомоҕо домоҕу суолталарынан ырытар.

Түмээһин.

Тылы суолталарынан кѳрѳн, омоним, антоним, синоним, сомоҕо домох тылларын түмэр.

Түмүктээһин.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Тыллары суолталарынан бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Бэриллибит тыл кэккэтин суолтатын ханыылатан ситэрэр

(синоним, антоним, хомуур суолталаах тыллар кэккэлэрин).

Кѳмѳ матырыйаалы туһаныы. Быһаарыылаах тылдьыты туһанан, тыл суолтатын чуолкайдыыр. Сомоҕо домох, синоним уонна антоним тылдьыттарын туһанары сатыыр.

Тиэкистэн, этииттэн билбэт тылын булан, суолтатын быһаарыылаах тылдьыттан, энциклопедияттан, интернет-ресурсалартан булар.

Алҕаһы булуу уонна кѳннѳрүү. Бэйэтин уонна атын дьон саҥатыгар (суруйуутугар) тахсар лексическэй алҕаһы булан, сѳптѳѳх-тоҕоостоох тылынан солбуйар. Этиигэ, тэттик тиэкискэ суолтатынан алҕас туттуллубут тылы булар уонна сѳптѳѳх тылынан солбуйар (сахалыы тыл оннугар нууччалыы тылы, литературнай тыл оннугар түѳлбэ тылы туттуу, антоним, синоним суолталаах паараласпыт тылларга ханыытын сыыһа туттуу, синонимы дьүѳрэлэспэт тылын кытта ситимнээһин, тыл суолтатын бутуйуу).

 

 

Фонетика уонна таба саҥарыы

 

 

Дорҕоон ѳйдѳбүлэ, суолтата. Саҥарар саҥаҕа дорҕоону үѳскэтии. Сахалыы тѳрүт дорҕоон арааһа, уратыта. Аһаҕас дорҕооннору арааран истии уонна таба саҥарыы. Кылгас, уһун аһаҕас дорҕооннор. Дифтонг. Аһаҕас дорҕоон наарданыыта. Илин уонна кэлин аһаҕас дорҕооннор. Киэҥ уонна айах аһаҕас дорҕооннор. Бүтэй дорҕоон. Ньиргиэрдээх уонна ньиргиэрэ суох бүтэй дорҕооннор. Маарыннаһар бүтэй дорҕооннору арааран истии уонна таба саҥарыы: уос бүтэй дорҕооннор (б-п-м), тыл тѳбѳтүнээҕи бүтэй дорҕооннор (т-д), тыл ортотунааҕы бүтэй дорҕооннор (дь-ч, й-нь),

 

Быһаарыы. Дорҕоону таба саҥарыы ѳйдѳбүлүн, суолтатын быһаарар. Сахалыы тѳрүт дорҕоон арааһын, уратытын холобурдаан быһааран кэпсиир.

Истии. Тылга кылгас, уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтонг арааһын, маарыннаһар, хоһуласпыт, сэргэстэспит бүтэй дорҕооннору арааран истэр. Саха тылыгар нууччаттан киирии тыл дорҕоонун арааран истэр.

Саҥарыы. Сахалыы тѳрүт дорҕооннору чуолкайдык, таба саҥарар. Тыл хас да сүһүѳҕэр уһатыылаах, дифтоннаах, хоһулаһыылаах тыллары таба саҥарыытыгар болҕойор. Киирии тылы сахалыы дорҕоон дьүѳрэлэһэр сокуонун тутуһан саҥарарга кыһаллар.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун

 

тыл кэлин ѳттүнээҕи бүтэй дорҕооннор (к-г-х-ҕ), мурун бүтэй дорҕооннор (н-ҥ). Хоһуласпыт бүтэй дорҕооннору арааран истии уонна таба саҥарыы (кк, лл, нн, пп, тт, мм, ҥҥ, ннь). Сэргэстэспит бүтэй дорҕооннору арааран истии уонна таба саҥарыы (ст, кт, пт, хс, хт, мп, мс, рт, рб, рд, йс). Маарыннаһар бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитин арааран истии уонна таба саҥарыы (ҥк, нк, рдь, лдь, мдь, йг, йҕ, лг, лҕ уо.д.а.).

Сахалыы й ( j) дорҕоон уратыта. Й ( j) дорҕоону арааран истии уонна таба саҥарыы.

Тылга сахалыы дорҕоон дьүѳрэлэһиитэ. Аһаҕас дорҕоон дьүѳрэлэһиитэ. Бүтэй дорҕоон дьүѳрэлэһиитэ: ѳрѳ, тѳттѳрү, хардарыта.

Саха тылыгар киирии дорҕооннору арааран истии уонна таба

саҥарыы. Нуучча тылыттан киирии аһаҕас дорҕооннор сахалыы этиллиилэрэ (йа-йаа, йэ-йиэ, йу-йуу, йо-йуо) уонна буукубалара (я, е, ю, ё). Сахалыы, нууччалыы маарыннаһар аһаҕас дорҕооннору (иэ-е, уо-о, йа-я, йу-ю) арааран истии, таба саҥарыы, суруйуу.

кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээҕи олоҕун түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, доҕотторун, оскуола олоҕун, кыыллар, айылҕа, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а. кэпсииригэр сахалыы тѳрүт дорҕооннору чуолкайдык, таба саҥарарга кыһаллар.

Таба суруйуу. Тылга кылгас, уһун аһаҕас дорҕооннору, дифтонг арааһын, маарыннаһар, хоһуласпыт, сэргэстэспит бүтэй дорҕооннору таба суруйар. Тыл хас да сүһүѳҕэр уһатыылаах, дифтоннаах, хоһулаһыылаах тыллары таба суруйарга эрчиллэр. Хоһуласпыт уонна сэргэстэспит бүтэй дорҕоонноох тыллары сүһүѳххэ араарар, кѳһѳрѳр. Саха тылыгар киирии дорҕоону арааран истэргэ, таба саҥарарга, суруйарга эрчиллэр.

Ааҕыы. Тѳрүт сахалыы дорҕооннору чуолкайдык, сѳпкѳ саҥаран ааҕарга эрчиллэр.

Тэҥнээһин. Аһаҕас дорҕоон арааһын тэҥнээн, уратыларын быһаарар. Маарыннаһар бүтэй дорҕооннору тэҥнээн, майгыннаһар, уратылаһар ѳрүттэрин быһаарар. Хоһуласпыт уонна сэргэстэспит

бүтэй дорҕооннору тэҥнээн, уратыларын быһаарар.

Ырытыы. Аһаҕас уонна бүтэй дорҕооннору үѳскүүр ньымаларынан ырытар, быһаарар. Нууччалыы суруллар тыл дорҕоонун састаабын арааран истэр, ырытар, быһаарар.

Түмүү. Дорҕооннору майгыннаһар уонна

 

Нууччалыы суруллар тылга сымнаҕас бүтэй дорҕоон ѳйдѳбүлэ, суолтата, саха тылыгар туттуллуута, таба суруллуута. Нуучча тылыгар маарыннаһар бүтэй дорҕооннору (б-в-ф, с-з-ц, ж-ш-щ) арааран истии, таба саҥарыы, сахалыы суруйууга таба суруйуу. Нуучча тылыгар икки аһаҕас дорҕоон, икки бүтэй дорҕоон сэргэстэһиитин арааран истии, таба саҥарыы, саха тылыгар таба суруйуу. Киирии тылга сахалыы аһаҕас дорҕоон дьүѳрэлэһиитэ.

 Таба саҥарыы нуорматын ѳйдѳбүлэ, суолтата. Сахалыы саҥа дэгэтин (интонация) уратыта: тылга охсуу тыл кэлин ѳттүгэр түһүүтэ. Сахалыы таба саҥарыы нуорматын кэһии: чугас турар дорҕоон сабыдыала, түѳлбэ тылын уратыта, нуучча тылын сабыдыала.

уратылаһар ѳрүттэринэн наардаан түмэр, ырытар, быһаарар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Аһаҕас дорҕооннору наардыыр, бѳлѳхтүүр. Бүтэй дорҕооннору үѳскүүр ньымаларынан наардыыр, бѳлѳхтүүр.

Ханыылатыы. Майгынныыр аһаҕас дорҕооннору, бүтэй дорҕооннору быһаарар, уратыларын булар.

Киэпкэ киллэрии (моделирование). Анал бэлиэлэри туһанан (фишка), тыл дорҕоонун быһаарарга, тылы үѳскэтэргэ, таба саҥарарга эрчиллэр.

Уларытыы. Тылга дорҕооннору уларытан, тыл ис хоһоонун уларыйыытын болҕойор.

Тиһиккэ киллэрии. Аһаҕас дорҕооннору, бүтэй дорҕооннору үѳскүүр ньымаларынан сааһылаан ситимниир.

Кѳмѳ матырыйаалы туһаныы. Аудиодиискэлэри туһанан, таба саҥарарга эрчиллэр.

Алҕаһы булуу уонна кѳннѳрүү. Сахалыы таба саҥарыы нуорматын кэһии түбэлтэтин (дорҕоон кылгаан-уһаан, чуолкайдык, чуолкайа суох этиллиитэ, дорҕоону уларытыы, уһун аһаҕас дорҕоону, хоһуласпыт бүтэй дорҕоону симэлитии, дифтону нууччалыы

 

 

охсуулаах аһаҕас дорҕоонунан солбуйуу) ѳйдѳѳн истэр, кѳннѳрѳр, тупсарар, бэйэтин саҥатын хонтуруоллуур.

 

 

Графика

 

 

Сурук-бичик култуурата. Сурук киһи олоҕор суолтата. Сурук-бичик сайдыытын бэлиэ түгэннэрэ. Сахалыы сурук-бичик сайдыыта. Буукуба — дорҕоон анал графическай бэлиэтэ. Сахалыы алпаабыт. Аһаҕас дорҕоону бэлиэтиир буукубалар. Бүтэй дорҕоону бэлиэтиир буукубалар. Буукубалар этиллиилэрэ (ааттара). Буукуба бэчээтинэйэ уонна суруллуута. Буукуба улахантан уонна кыраттан суруллуута. Суруйуу арааһа: илиинэн суруйуу, клавиатураҕа бэчээттээһин. Илиинэн суруйарга эрчиллии (устуу). Буочар. Илиинэн суруйууга буукубалары холбуур ньымалар. Компьютерга бэчээттээн суруйуу. Сахалыы шрифт. Клавиатураҕа буукубалар миэстэлэрэ, бэчээттиир ньыма, тарбахтар үлэлэрэ.

 

Истии. Дорҕоону таба истэн, буукубатын сѳпкѳ быһаарар.

Саҥарыы. Буукубалары сѳпкѳ ааттыыр.

Ааҕыы. Тылы буукубаларын тута холбуу кѳрѳн быһааран, тэтимнээхтик ааҕарга эрчиллэр.

Араарыы. Буукуба бэчээтинэйин уонна суруллуутун араарар.

Тэҥнээһин. Сахалыы тѳрүт дорҕоон буукубаларын тэҥнээн, уратыларын быһаарар.

Ырытыы. Тылы буукубатын састаабынан ырытар.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Буукубалары араастык араартаан бѳлѳхтүүр (аһаҕас дорҕоон буукубалара, бүтэй дорҕоон буукубалара, сахалыы дорҕоон буукубалара, нууччалыы дорҕоон буукубалара).

Сааһылаан ситимнээһин. Сахалыы алпаабыт бэрээдэгин билэр, тылдьытынан, каталогунан үлэлииргэ туһанар, алпаабыт бэрээдэгинэн испииһэк оҥорорго эрчиллэр.

Суруйуу. Буукубалары холбуур ньыманы сѳпкѳ туһанан, илиинэн ыраастык, тэтимнээхтик таба суруйар. Буочарын тупсарарга эрчиллэр. Улахан буукуба суруллар түгэннэрин билэр, таба суруйар (киһи аата, сир-дойду аата, о.д.а.). Клавиатураҕа бэчээттээн суруйарга үѳрэнэр, тэтимин эрчийэр.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ыал. Дьиэ кэргэн. Аймахтаһыыны, уруурҕаһыыны бэлиэтиир тыллар сахалыы уонна нууччалыы этиллиилэрэ. Тѳрүччү ѳйдѳбүлэ. Ыал дьиэтигэр-уотугар, олоҕор-дьаһаҕар туттуллар тѳрүт уонна киирии тыллар. Ыал

 

Таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин култуурата

 

Сурук-бичик — саҥа култуурата. Сахалыы сурук-бичик нуормата: таба суруйуу. Тыл этиллиитэ уонна суруллуута. Саха тѳрүт тылын таба суруйуу (фонетическай бириинсип), сыһыарыылаах тыллары таба суруйуу (морфологическай бириинсип), араастык этиллэр тыллары таба суруйуу (усулуобунай бириинсип). Киирии тыллар сахалыы сурукка-бичиккэ таба суруллуулара. Таба суруйуу тылдьыта.

Сурук бэлиэтэ — сурук-бичик култууратын сорҕото. Сурук бэлиэтин араастара, суолталара. Сурук бэлиэтэ этэр санаа ис хоһоонун чуолкайдыыр, суругу-бичиги тупсарар, саҥарыы дэгэтин (интонациятын) бэлиэтиир суолтата. Сурук бэлиэтин быраабылата.

Быһаарыы. Таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин суолтатын быһааран, холобурдаан кэпсиир.

Ааҕыы. Сурук бэлиэтинэн сирдэтэн, этиини таба интонациялаан, тохтобуллаан ааҕарга эрчиллэр.

Суруйуу. Таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин быраабылатын тутуһан суруйарга кыһаллар. Этиини улахан буукубаттан саҕалыыры, тылы сүһүѳҕүнэн сѳпкѳ араарары, тылы кѳһѳрѳрү, этии бүтүүтүгэр туочука туруорары болҕойор.

Араарыы. Сурук бэлиэтин арааһын араарар, этиигэ сѳпкѳ туттарга эрчиллэр. Этии биир уустаах чилиэннэрин, холбуу этиини сурук бэлиэтинэн сѳпкѳ араарары болҕойор.

Тэҥнээһин. Биир уустаах чилиэннээх этии, холбуу этии ис хоһооннорунан тэҥнээн, сурук бэлиэтин сѳпкѳ туруорар.

Киэпкэ киллэрии (моделирование). Этии исхиэмэлэригэр олоҕуран, сурук бэлиэтин болҕойон, этии арааһын быһаарар, этиини сѳпкѳ толкуйдуур.

Уларытыы. Сурук бэлиэтин араастык туруоран, этии тутулун уларытар, ис хоһоонун болҕойор.

уонна аймахтыы-уруулуу дьон истиҥ сыһыаннарын бэлиэтиир тыллар, араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, о.д.а.

Тѳрѳѳбүт алаас, оҕо сааһы кытта ситимнээх дьиэ, ыал дьиэтин, уһаайбатын курдук ытык ѳйдѳбүллэр тустарынан истиҥ кэпсэтии.

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ — олоҥхо тылыгар. Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоҥхоҕо айылҕаны, тѳрүт дьарыгы ойуулуурга туттуллар кубулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын үѳрэх матырыйаалыгар туһаныы.

Олоҥхоттон (талыллыбыт олуктан) үѳрэтиллэр саҥа чааһыгар сѳп түбэһиннэрэн, билэр уонна билбэт тылларын булан, суолталарын быһаарсыы.

 

 

Эбии матырыйаалы туһаныы. Таба суруйуу тылдьытын сатаан туһанар. Таба суруйууга мунаахсыйар тылын тылдьыттан, интернет-ресурсалартан, таба суруйуу электроннай тылдьытыттан булан быһаарар. Компьютерга сахалыы шриби туһанар, таба суруйар.

Алҕаһы булуу, ырытыы уонна кѳннѳрүү. Таба суруйууга, сурук бэлиэтигэр алҕаһы булар, ырытар, кѳннѳрѳр, таба суруйарга эрчиллэр.

Морфология

 

Тыл састааба. Тыл сүһүѳҕэ. Тыл сүһүѳҕүн арааһа.Тылы сүһүѳхтүүргэ хоһуласпыт уонна сэргэстэспит бүтэй дорҕооннор оруоллара. Тылы кѳһѳрүү быраабылата.

Тыл састааба. Саха тылыгар тыл тутула нуучча тылыттан уратыта. Тыл олоҕо уонна сыһыарыыта. Тылы уларытар сыһыарыылаах тыл суолтатын ѳйдүүргэ тыл олоҕун быһаарыы суолтата. Тыл олоҕор уонна сыһыарыытыгар дорҕоон дьүѳрэлэһиитэ. Тыл үѳскээһинэ. Биир олохтоох тыллар. Тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыылар. Сыһыарыы суолтата.

Тылы уларытыы. Тыллары уларыйбыт сыһыарыыларын арааһынан бѳлѳхтѳѳһүн. Биир бѳлѳххѳ киирэр тыллар сыһыарыыларын суолтатын тэҥнээн быһаарыы. Тылга ыйытыыны сѳпкѳ туруоруу суолтата. Ыйытыы арааһа.

Тыл грамматическай халыыбын ѳйдѳбүлэ.

Саҥа чааһын туһунан уопсай ѳйдѳбүл. Тыллары сүрүн

бэлиэлэринэн (грамматическай халыыптарынан) бѳлѳхтѳѳһүн. Морфологическай бэлиэ ѳйдѳбүлэ. Саҥа чааһын бѳлѳҕѳ. Ааттар (аат тыл, ахсаан аат, солбуйар аат, даҕааһын аат). Туохтуурдар (тус туохтуур, сыһыат туохтуур, аат туохтуур).

Тылы сайыннарыы. Саҥа чаастарынан Саха сирин айылҕатын араас кѳстүүтүн уонна култууратын эгэлгэ кѳрүҥүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыл бѳлѳҕүн хомуур суолталаах тылга, тыл кэккэтигэр тирэҕирэн ситэрэр, ааттыыр, суолталарыгар сѳп түбэһиннэрэн тыл ситимэ уонна этии толкуйдуур. Бэриллибит тыл олоҕуттан саҥа чаастарынан тылы үѳскэтэр араас сыһыарыыны туһанан, сахалыы тыл эгэлгэтин үѳскэтэргэ эрчиллэр.

Истии. Олоҥхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (оҕо, артыыс) ааҕыытын истэн, айымньы ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сэргэ сахалыы саҥа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дорҕоон этиллиитин болҕойор.

Саҥарыы. Бэйэтин сахалыы саҥатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэһигэр тирэҕирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуһан чуолкайдык саҥарарга эрчиллэр.

Ааҕыы. Олоҥхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саҥа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан ааҕарга эрчиллэр.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээҕи олоҕун түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, доҕотторун,

оскуола олоҕун, кыыллар, айылҕа, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а. кэпсииригэр хомуур суолталаах тыллары, паараласпыт, синоним, антоним, омоним тылларын, ойуулуур-дьүһүннүүр тыллары, саҥа чаастарынан тылы үѳскэтэр араас сыһыарыыны туһанан, сахалыы кэпсииргэ эрчиллэр.

Олоҥхо тылыгар ахсаан аат, аат туохтуур, паараласпыт тыллар, кѳмѳ тыл, о.д.а. туттуллуулара.

 

Сыһыат арааһа. Кѳмѳ саҥа чаастара (ситим тыл, эбиискэ, сыһыан тыл, дьѳһүѳл). Саҥа аллайыы.

Аат тыл. Аат тыл ѳйдѳбүлэ. Ким уонна туох диэн ыйытыылары саха уонна нуучча тылларыгар туттуу уратылара. Аат тыллары суолталарынан уонна грамматическай

Суруйуу. Тыл олоҕор тылы үѳскэтэр уонна уларытар сыһыарыы эбилиннэҕинэ, таба суруйууга тахсар уустук түбэлтэлэри болҕойуу. Уустук тутуллаах уонна саҥа үѳрэппит тылларын таба суруйарга эрчиллэр.

Быһаарыы. Сахалыы тыл састаабын, үѳскүүр уонна уларыйар уратытын, саҥа чаастарын араастарын туһунан бэйэтин тылынан быһаарар.

 

 

 

 

 

 

 

 

Тѳрѳѳбүт тылбыт аан дойду киэҥ киэлитигэр.

Тас дойдуга олохсуйбут саха дьонун тѳрѳѳбүт тылларын туһунан этиилэрэ. Саха тылын үѳрэппит омук дьонун этиилэрэ, санаалара. Саха тылынан интернет эйгэтигэр кэпсэтии, бодоруһуу уратыта.

 

 

Киһи аймах. Аан дойду омуктарын тылларын уонна култууратын эгэлгэтэ.

Тѳрѳѳбүт тыл туһунан араас омук бэргэн этиитэ, кэс тыла, хоһооно.

 

 

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ — олоҥхо тылыгар. Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоҥхоҕо айылҕаны, саха тѳрүт олоҕун-дьаһаҕын ойуулуурга туттуллар кубулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын үѳрэх матырыйаалыгар туһаныы. Олоҥхоҕо этии уонна этии чилиэннэрин уратытыгар үѳрэнээччи болҕомтотун тардыы. Олоҥхоҕо этии тиибин арааһа туттуллуутун, туора киһи саҥата, диалог, туһулуу туттуллуутун болҕойуу.

халыыптарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Предмети уонна ѳйдѳбүлү бэлиэтиир аат тыллар. Уопсай уонна анал аат тыллар. Анал аат арааһа. Тѳрүт уонна киирии аат тыллар. Нуучча тылыттан киирбит аат тылы саҥарыы уонна суруйуу уратылара. Аат тыл үѳскээһинэ. Паараласпыт аат тыллар. Аат тыл уларыйыыта. Аат тыл ахсаана. Саха тылыгар аат тыл элбэх ахсаанын ураты түбэлтэлэрэ. Тардыылаах аат тыл. Аат тыл падежтаныыта.

Солбуйар аат. Солбуйар аат ѳйдѳбүлэ. Солбуйар ааттары суолталарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Солбуйар аат арааһа. Солбуйар аат уларыйыыта.

Ахсаан аат. Ахсаан аат ѳйдѳбүлэ. Ахсаан ааттары суолталарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Ахсаан аат арааһа. Ахсаан аат арааһын үѳскэтии. Ахсаан аат уларыйыыта.

Даҕааһын аат. Даҕааһын аат ѳйдѳбүлэ. Даҕааһын ааттары суолталарынан, грамматическай халыыптарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Даҕааһын аат арааһа (тѳрүт, киирии, үѳскээбит). Даҕааһын ааты үѳскэтии. Даҕааһын аат уларыйыыта.

Туохтуур. Туохтуур аат ѳйдѳбүлэ. Туохтуурдары этиигэ оруолларынан наардааһын, грамматическай халыыптарынан бѳлѳхтѳѳһүн, аналларын быһаарыы. Туохтуур арааһа (тус туохтуур, сыһыат туохтуур, аат туохтуур). Туохтуур арааһын үѳскэтии.

Тус туохтуур. Тус туохтуур ѳйдѳбүлэ. Тус туохтуур (уларыйыыта) грамматическай уратыта. Тус туохтуур сүрүн грамматическай бэлиэлэрэ (сирэйдэниитэ, кэмэ). Тус туохтууру үѳскэтии. Тус

Тэҥнээһин. Саҥа чаастарынан бэриллибит тыллары үѳскүүр сыһыарыыларынан, грамматическай халыыптарынан тэҥнээн наардыыр. Тыл бѳлѳҕѳр бэриллибит тыллары суолталарынан тэҥнээн саҥа чааһынан наардыыр.

Ырытыы. Тылы ырытар халыыбы тутуһан, тылы састаабынан ырытар (тыл олоҕо, тылы уларытар, тылы үѳскэтэр сыһыарыы диэн быһаарар).

Түмүктээһин. Араас тылы грамматическай халыыптарынан ханнык саҥа чааһа буоларын быһааран түмүктүүр.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Араас тылы суолталарынан, грамматическай халыыптарынан, саҥа чаастарынан бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Ыйытыы халыыбыгар, тылы үѳскэтэр уонна уларытар сыһыарыылар халыыптарыгар сѳп түбэһиннэрэн, ханыылатан тыл арааһын үѳскэтэр уонна тылы уларытар.

Киэпкэ киллэрии. Тылы састаабынан киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр (тыл олоҕун, тылы уларытар уонна үѳскэтэр сыһыарыылары арааран анал бэлиэнэн кѳрдѳрѳр).

Эбии матырыйаалы туһаныы. Тыл киһи олоҕор суолтатын туһунан библиотекаттан, интернет-ресурсалартан эбии информацияны булан ааҕар. Саха тылын быһаарыылаах тылдьытыттан, синоним уонна антоним тылдьыттарыттан үѳрэтиллэр саҥа чаастарыгар, лексическэй тиэмэҕэ сѳп түбэһиннэрэн саҥа билбэт тылларын булар, суолталарын быһаарсар. Сахалыы араас айымньылары ааҕан, саҥа тыллары билэн, тылын саппааһын байытар.

Алҕаһы булуу уонна кѳннѳрүү.

Тыл литературнай нуормата кэһиллэн, тыл грамматическай халыыбыгар тахсыбыт алҕаһы булар, сѳптѳѳх халыыбынан солбуйар.

туохтуурдары үѳскээбит ньымаларынан, грамматическай халыыптарынан наардааһын.

Сыһыат туохтуур. Сыһыат туохтуур ѳйдѳбүлэ. Сыһыат туохтуур грамматическай уратыта. Сыһыат туохтуур этиигэ оруола. Сыһыат туохтуур арааһын үѳскэтии. Аат туохтуур. Аат туохтуур ѳйдѳбүлэ. Аат туохтуур грамматическай бэлиэтэ.

 

 

Аат туохтуурдаах тыл ситимин арааһын үѳскэтии.

Сыһыат. Сыһыат ѳйдѳбүлэ. Сыһыат грамматическай уратыта. Сыһыат арааһын суолталарынан, үѳскээбит ньымаларынан наардааһын. Сыһыат арааһын үѳскэтии.

Кѳмѳ саҥа чаастара. Кѳмѳ саҥа чааһын ѳйдѳбүлэ, санааны этэргэ суолтата. Кѳмѳ саҥа чааһа атын саҥа чаастарыттан уратыта.

 

 

Синтаксис

 

 

Этии уонна тыл ситимэ. Этэр санаа кэрчигэ уонна этии. Этэр санаа кэрчигэ уонна тыл ситимэ. Этии уонна тыл ситимин уратылара. Этиигэ санааны ситимниир ньымалар. Этиигэ сүрүн санааны бэлиэтиир тыл ситимин булуу. Сүрүн санааны ситэрэн, чуолкайдаан-чопчулаан биэрэр тыллар уонна тыл ситимнэрэ. Сүрүн санааны ситэрэн-тэнитэн биэрэр ньымалар. Тэнийбит уонна тэнийбэтэх этии. Этии тутаах уонна ойоҕос чилиэнин ѳйдѳбүлэ. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимниир ньыма арааһа уонна сурук бэлиэтэ. Этии биир уустаах чилиэннэрин ѳйдѳбүлэ. Саха тылыгар этиигэ тыл бэрээдэгэ.

Этии арааһа. Этии тиибэ (сэһэн, ыйытыы, соруйуу). Этии интонацията уонна сурук бэлиэтэ. Судургу уонна холбуу этии ѳйдѳбүлэ. Холбуу этии суолтата уонна үѳскүүр ньымата. Тэҥҥэ уонна баһылатыылаах холбуу этиилэр.

Туора киһи саҥата. Сирэй саҥа уонна ойоҕос саҥа ѳйдѳбүлэ. Сирэй саҥа арааһа. Сирэй саҥаҕа интонация суолтата уонна сурук бэлиэтин туруоруу уратыта.

Диалог. Диалог ѳйдѳбүлэ. Диалогка интонация суолтата уонна сурук бэлиэтин туруоруу уратылара.

Туһулуу. Туһулуу ѳйдѳбүлэ. Туһулууга интонация суолтата уонна сурук бэлиэтин туруоруу уратылара.

Тылы сайыннарыы. Саха сирин айылҕатын араас кѳстүүтүн уонна култууратын эгэлгэ кѳрүҥүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыллары тыл ситимин уонна этии толкуйдууругар дэлэгэйдик туһанар. Тыл кѳспүт суолтатыгар тирэҕирэн, уус-уран сиһилиир ньымалары (норуот айымньытыгар туттуллар кубулулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын) этии толкуйдууругар, ѳйтѳн тэттик тиэкистэри суруйарыгар таба туһанар. Бэриллибит тылга суолтатынан, дьүѳрэлэһэр үгэһин тутуһан араас тыл ситимин үѳскэтэр. Тыл ситимиттэн этии арааһын толкуйдуур. Этиини тэнитэр сүрүн ньымалары сатаан туһанан этэр санааны чопчулаан-чуолкайдаан тэнитэргэ эрчиллэр. Бэриллибит түгэҥҥэ сѳп түбэһиннэрэн, санаатын сааһылаан, этии арааһын хомоҕойдук суруйарга эрчиллэр.

Истии. Олоҥхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (оҕо, артыыс) ааҕыытын истэн, айымньы ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сэргэ сахалыы саҥа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дорҕоон этиллиитин болҕойор.

Саҥарыы. Бэйэтин сахалыы саҥатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэһигэр тирэҕирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуһан чуолкайдык саҥарарга эрчиллэр.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээҕи олоҕун
түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, доҕотто-
рун, оскуола олоҕун, кыыллар, айылҕа, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а.

кэпсииригэр тыл ситимин, судургу, холбуу этии, туора киһи саҥатын арааһын туһанан, сахалыы кэпсииргэ эрчиллэр.

Ааҕыы. Олоҥхоттон быһа тардыыны, тэттик уус-уран тиэкистэри айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саҥа интонациятын, тѳрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан ааҕарга эрчиллии. Этии арааһыгар, диалогка, туһулууга интонация уратытын болҕойуу уонна сѳпкѳ ааҕарга эрчиллэр.

 

 

Суруйуу. Этиигэ тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын болҕойуу. Уустук тутуллаах уонна саҥа үѳрэппит тылларын суруйарга эрчиллэр. Быһаарыы. Этии уонна этии арааһын сүрүн ѳйдѳбүллэрин бэйэтин тылынан быһааран кэпсиир.

Тэҥнээһин. Этии 3 тиибин, тэнийбит уонна тэнийбэтэх, биир уонна икки састааптаах, судургу уонна холбуу этиилэри, диалогу, сирэй саҥаны уонна туора киһи саҥатын, тэҥҥэ уонна баһылатыылаах холбуу этиилэр уратыларын тэҥнээн быһаарар.

Ырытыы. Этиини ырытар халыыбы тутуһан, судургу этии тутаах уонна ойоҕос чилиэннэрин сатаан булар.

Түмүктээһин. Этиини ырытан, этии арааһын быһааран түмүктүүр.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Бэриллибит тыл ситимнэрин, этиилэри састааптарынан, араастарынан бѳлѳхтүүр.

Киэпкэ киллэрии. Этии арааһын састаа-
бынан, тутулунан кѳрѳн, анал бэлиэнэн (фишканан) киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр.

Эбии матырыйаалы туһаныы. Этиигэ сурук бэлиэтин туруорууга уустук, мѳккүѳрдээх түгэн үѳскээтэҕинэ, сурук бэлиэтин туруоруу быраабылаларын сатаан туһанар.

Алҕаһы булуу уонна кѳннѳрүү. Сахалыы этии тутулугар тахсыбыт алҕаһы булар, кѳннѳрѳр.

Ситимнээх саҥаны сайыннарыы

 

Тѳрѳѳбүт дойду.

Тѳрѳѳбүт дойдуга таптал туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, айымньылара.

 

 

 

 

Ийэ дойду.

Ийэ дойдуга бэриниилээх буолуу туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, айымньылара.

 

 

 

 

 

Айымньы уонна кэрэ эйгэтэ.

Тыл — кэрэ эйгэтин сорҕото. Уус-уран тыл дэгэтэ, кэрэтэ.

 

Тиэкис

 

Тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна тутула. Тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна сүрүн бэлиэтэ. Тиэкис тиэмэтэ. Тиэмэни арыйыы уонна тиэмэттэн туорааһын. Тиэкис сүрүн санаата уонна тиэкискэ сүрүн санааны арыйыы. Тиэкис тутула уонна сүрүн чаастарын уратыта. Тиэкис сүрүн чааһыгар кэрчик тиэмэ суолтата. Кэрчик тиэмэ уонна абзац.

Тиэкис тиибэ. Сэһэргээһин, ойуулааһын уонна тойоннооһун тиэкистэр уратыларын тэҥнээһин.

Сэһэргээһин тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна тутула. Сэһэргээһин тиэкис арааһа.

Ойуулааһын тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна тутула. Ойуулааһын тиэкис арааһа.

Тойоннооһун тиэкис ѳйдѳбүлэ уонна тутула.

Тойоннооһун тиэкис арааһа.

Тиэкис ис хоһоонун тупсарыы. Тиэкис ис хоһоонун арыйарга былаан суолтата. Тиэкис сүрүн санаатын арыйыыга билии-кѳрүү, элбэҕи ааҕыы уонна

Тылы сайыннарыы. Саха сирин айылҕатын араас кѳстүүтүн уонна култууратын эгэлгэ кѳрүҥүн бэлиэтиир, саха тѳрүт дьарыгар туттуллар тыллары анал тиэмэҕэ тиэкис суруйарыгар дэлэгэйдик туһанар. Тиэкис суруйарыгар уус-уран сиһилиир ньымалары (норуот айымньытыгар туттуллар кубулулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын), ѳс хоһооннорун, бэргэн этиилэри, о.д.а. таба туһанар. Тиэкис ис хоһоонун, тутулун, тылын-ѳһүн тупсарарыгар этиини тэнитэр сүрүн ньымалары сатаан туһанан, этэр санааны чопчулаан-чуолкайдаан биэрэргэ, хомоҕойдук суруйарга эрчиллэр.

Истии. Олоҥхоттон быһа тардыыны, араас тииптээх тэттик уус-уран тиэкистэри диктор (оҕо, артыыс) ааҕыытын истэн, айымньы ис хоһоонун, тылын-ѳһүн сэргэ сахалыы саҥа интонациятын, тэтимин, тѳрүт дорҕоон этиллиитин болҕойор.

Саҥарыы. Бэйэтин сахалыы саҥатын тѳрѳѳбүт тыл үйэлээх үгэһигэр тирэҕирэн, саха тылын литературнай нуорматын тутуһан чуолкайдык саҥарарга кыһаллар.

Кѳҥүл. Кырдьык. Үтүѳ санаа.

Кѳҥүл, кырдьык, үтүѳ санаа туһунан араас омук бэргэн этиилэрэ, ѳс хоһоонноро, айымньылара.

тулалыыр эйгэни кэтээн кѳрүү суолтата. Сүрүн санааны арыйарга араас кѳмѳ матырыйаалы туһаныы (ѳс хоһооно, араас холобурдар, хоһоонтон быһа тардыылар, улуу дьон бэргэн этиилэрэ).

Тиэкис тутулун тупсарыы. Тиэкис тутула уонна тиэкиһи тэнитии.

Ааҕыы. Олоҥхоттон быһа тардыыны, араас тииптээх тэттик уус-уран тиэкистэри айымньы ис хоһоонун арыйан, сахалыы саҥа интонациятын, тѳрүт дорҕоон этиллиитин тутуһан ааҕарга эрчиллэр.

Суруйуу. Тиэкискэ тѳрүт уонна киирии тыллар таба суруллууларын уратытын болҕойуу уонна уустук тыллары таба суруйарга эрчиллэр.

Кэпсээһин. Истибитин кэпсииргэ, айан кэпсииргэ, хартыына ис хоһоонун

Тѳрѳѳбүт тылбыт кэрэтэ — олоҥхо тылыгар. Норуот тылынан уус-уран айымньытын тэттик жанрдарыгар уонна олоҥхоҕо айылҕаны, тѳрүт дьарыгы ойуулуурга туттуллар кубулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын үѳрэх матырыйаалыгар туһаныы. Олоҥхо тиэкис быһыытынан сүрүн уратыларыгар үѳрэнээччилэр болҕомтолорун тардыы. «Ыһыллыбыт» олоҥхо тиэкиһин сааһылатыы.

 

Кэрчик тиэмэ уонна абзац. Абзац тутула: абзаһы саҕалыыр уонна түмүктүүр этиилэр суолталара. Тиэкискэ этиини ситимниир ньымалар.

Тиэкис тылын-ѳһүн тупсарыы. Тиэкис уонна тыл баайа. Тиэкис нѳҥүѳ этэр санааны толору тиэрдэргэ тылы билии суолтата. Тиэкискэ синоним суолтата.

Тиэкискэ таба суруйуу уонна сурук бэлиэтин туруоруу култуурата.

 

кэпсииргэ эрчиллэр. Күннээҕи олоҕун түгэннэриттэн, дьиэ кэргэнин, доҕотторун, оскуола олоҕун, кыыллар, айылҕа, таптыыр дьарыгын тустарынан, о.д.а. кэпсииригэр уус-уран сиһилиир ньымалары (норуот айымньытыгар туттуллар кубулулуйбат эпитеттэри, метафоралары, тыыннааҕымсытыы холобурдарын), сомоҕо домоҕу, ѳс хоһооннорун, бэргэн этиилэри, о.д.а. таба туһанар. Кэпсиир тиэмэтин ис хоһоонун, этиилэрин тутулун, тылын-ѳһүн тупсарарга кыһаллар. Этэр санааны чопчулаан-чуолкайдаан биэрэргэ, хомоҕойдук саҥарарга эрчиллэр.

Быһаарыы. Тиэкис сүрүн ѳйдѳбүлүн, тиэкис тиибин арааһын, тутулун бэйэтин тылынан быһаарар.

Тэҥнээһин. Тиэкис тиибин быһаарарыгар сэһэргээһин, ойуулааһын, тойоннооһун сүрүн уратыларын тэҥниир. Табыллыбыт уонна табыллыбатах тиэкистэр уратыларын тэҥнээн быһаарар.

Ырытыы. Тиэкис тутулун, тиибин анал ырытар халыыбынан сирдэтэн ырытар.

Холбооһун. Этиилэри холбоон, бүтүн тиэкис оҥорор. Тиэкис ыһыллыбыт чаастарын сааһылаан, бүтүн тиэкис оҥорон холбуур.

Түмүктээһин. Тиэкиһи ырытан, ис хоһоонунан сирдэтэн тиэкис тиибин быһааран түмүктүүр.

Бѳлѳхтѳѳһүн. Бэриллибит тиэкистэри тиэмэлэринэн, сүрүн санааларынан, тутулларынан, тииптэринэн бѳлѳхтүүр.

Ханыылатан ситэрии. Бэриллибит тиэкиһи ис хоһоонугар, тиибигэр уонна тутулугар сѳп түбэһиннэрэн, ситэрэн-сайыннаран суруйар уонна кэпсиир.

Киэпкэ киллэрии. Тиэкис тутулун тиибин арааһынан анал бэлиэ кѳмѳтүнэн киэпкэ киллэрэн кѳрдѳрѳр.

Эбии матырыйаалы туһаныы. Тиэкиһи суруйарыгар, тупсарарыгар, тахсыбыт алҕаһы кѳннѳрѳрүгэр быһаарыылаах тылдьыты, таба суруйуу тылдьытын туһанар.

Компьютерга тиэкис суруйуу. Компьютерга тиэкис тутулугар ирдэбили тутуһар, клавиатуранан сахалыы тиэкиһи тэтимнээхтик бэчээттиир.

 

 

Алҕаһы булуу уонна кѳннѳрүү. Тиэкис суруйууга тахсыбыт алҕастары — тиэмэттэн, сүрүн санааттан, былаантан туорааһыны, тутула толорута суоҕун, кэрчик тиэмэтэ ситэ арыллыбатаҕын — анал халыыбынан сирдэтэн, булан кѳннѳрѳр.

 

  

Үөрэх предметин материальнай-техническэй хааччыйыы


п/п

 

Материальнай-техническэй тэриллэр

 

Ахсаана

 

Хос быһаарыы

 

Бибилэтиэкэ пуондата

 

1.

 

Саха начаалынай оскуолатын 1—4 кылаастарыгар аналлаах «Саха тыла» үѳрэх предметигэр учебнай-методическай кэмпилиэк:

Саха тылын 1—4 кылааска үѳрэтиини сүрүннүүр бырагыраама.

«Саха тыла» предмети 1—4 кылааска үѳрэтэр учебниктар.

«Саха тыла» предмети 1—4 кылааска үѳрэтиигэ эбии үѳрэх босуобуйалара.

«Саха тыла» предмети 1—4 кылааска үѳрэтиигэ «Тыл систиэмэтэ», «Тиэкис», «Риторика» модульнай куурус босуобуйалара.

«Саха тыла» предмети 1—4 кылааска үѳрэтии туһунан учууталга аналлаах методическай босуобуйа.

«Тѳрѳѳбүт тыл уонна литература», «Бастакы үктэл» научнай-методическай сурунааллар.

Тылдьыттар (быһаарыылаах, таба суруйуу, синоним, антоним, омоним, сомоҕо домох, о.д.а.).

Грамматическай ыйынньыктар.

Оҕоҕо аналлаах сахалыы энциклопедиялар.

Уус-уран кинигэлэр.

Билиини-кѳрүүнү кэҥэтэр (научнай-познавательнай) кинигэлэр:

«Тиэргэннээҕи зоопарк (домашние животные)»;

«Айылҕа доҕотторо (о животном мире Якутии)»;

«Дьыл кэмнэрэ (о природе Якутии)»;

«Биһиги бииргэ олоробут. Мы живём вместе

(о народах Якутии)»;

«Ытык сирдэр»;

«Айылҕа дьиктилэрэ»;

«Ытык дьоммут»;

«Саха сирин улуустара»;

«Дьокуускай — Саха Республикатын киин куората».

Серия «Саха Республикатын норуоттарын национальнай бырааһынньыктара»: «Ыһыах», «Бакалдын», «Сабантуй», «Олоҥхо күнэ», «Хомус күнэ», «Тѳрѳѳбүт тыл күнэ», о.д.а.

«Саха Республикатын официальнай символиката уонна бырааһынньыктара».

Серия «Якутия — сокровищница уникальных языков и культур»: «Русский язык и культура», «Якутский язык и культура», «Эвенский язык и культура», «Эвенкийский язык и культура», «Чукотский язык и культура», «Долганский язык и культура», «Юкагирский язык и культура»

 

 

 

Д

 

К

 

К

 

К

 

 

Д

 

Д

 

К

 

К

К

К

 

 

К

К

К

К

 

К

К

К

К

К

 

К

 

 

 

К

 

К

 

 

«Саха тыла» предмет учебниктара федеральнай, региональнай үѳрэх кинигэлэрин (учебниктарын) испииһэгэр киирбит буолуохтаахтар.

«Саха тыла» предметигэр эбии үѳрэх пособиелара, модульнай куурус пособиелара үѳрэх пособиетын таһаарарга кѳҥүллээх кинигэ издательствотыгар бэчээттэммит буолуохтаахтар.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Оҕо ааҕар кинигэлэрэ начаалынай кылаас үѳрэнээччитин сааһыгар, билиитигэр-кѳрүүтүгэр сѳп түбэһиэхтээхтэр.

Кинигэ СанПиН ирдэбилигэр сѳп түбэһиэхтээх.

Үѳрэх цифровой ресурсалара

 

2.

 

«Саха тыла» предмет УМК-н мультимедийнэй, электроннай сыһыарыылара (үѳрэх пособиелара).

Электроннай информационнай ыйынньык.

Сахалыы таба суруйуу компьютернай бырагыраамата.

К, Ф

 

Ф, Д

К

СанПиН ирдэбилигэр сѳп түбэһиэхтээх.

 

Бэчээтинэй босуобуйалар

 

3.

 

Сахалыы алпаабыт (истиэнэҕэ ыйанар таблица).

Буукубалар, дорҕооннор, тыл сүһүѳхтэрин фишкалара.

Тыл үѳрэҕин сүрүн салааларынан грамматическай таблицалар.

Ытык ѳйдѳбүллэр тиэмэлэринэн уонна бодоруһуу түгэннэрин тиэмэлэринэн оҕо кэпсииригэр, ааҕарыгар

Д

К

Д

 

К, Ф

СанПиН ирдэбилигэр сѳп түбэһиэхтээх.

 

 

аналлаах хартыыналар (биирдиилээн уонна бѳлѳҕүнэн үлэни хааччыйыы), ону таһынан цифровой барыйааннара эмиэ киирэллэр.

 

 

 

Кѳрдѳрѳр-иһитиннэрэр босуобуйалар

 

4.

 

«Саха тыла» предмет УМК-гар сыһыаннаах аудиодиискэлэр.

Саха тылын үѳрэтии тиэмэлэригэр сыһыаннаах видеокиинэлэр.

Саха тылын үѳрэтии тиэмэлэригэр сыһыаннаах слайдалар (диапозитивтар).

Д

 

Д

 

Д

 

Оонньуулар уонна оонньуурдар

 

5.

 

Тылы сайыннарар остуол оонньуулара.

Бодоруһууга үѳрэтэр ситуационнай оруолунан оонньуу кэмпилиэгэ (сахалыы куукулалар, о.д.а.).

Ф

Ф

 

Начаалынай кылаастар үѳрэнэр кабинеттарын тэриллэрэ

 

6.

 

Кылаас дуоската.

Магниттаах дуоска.

Телевизор.

CD/DVD-проигрыватель.

Видеомагнитофон/видеоплеер.

Аудиоцентр/магнитофон.

Диапроектор.

Мультимедийнэй проектор.

Компьютер.

Кѳрдѳрѳр (экспозиционнай) экран.

Интерактивнай дуоска.

Сканер.

Лазердаах принтер.

Цифровой фотоаппараат.

Цифровой видеокамера (атахтаах).

Учуутал туумбалаах остуола, устуула.

Үѳрэнээччилэр остуоллара, устууллара.

Кинигэ ыскааба, долбуура.

Кинигэ уурар подставкалар

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Д

Ф

Д

К

 

 

72 см кырата суох диагоналлаах.

 

 

 

 

 

 

150Ѕ150 см кырата суох кээмэйдээх.

Үѳрэх предметин эбии техническэй тэриллэрэ

 

 

Лингафон тэриллэрэ.

 

К

 

 

 



Самые низкие цены на курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации!

Предлагаем учителям воспользоваться 50% скидкой при обучении по программам профессиональной переподготовки.

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Обучение проходит заочно прямо на сайте проекта "Инфоурок".

Начало обучения ближайших групп: 18 января и 25 января. Оплата возможна в беспроцентную рассрочку (20% в начале обучения и 80% в конце обучения)!

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: https://infourok.ru/kursy

Автор
Дата добавления 15.09.2016
Раздел Начальные классы
Подраздел Рабочие программы
Просмотров367
Номер материала ДБ-195296
Получить свидетельство о публикации

УЖЕ ЧЕРЕЗ 10 МИНУТ ВЫ МОЖЕТЕ ПОЛУЧИТЬ ДИПЛОМ

от проекта "Инфоурок" с указанием данных образовательной лицензии, что важно при прохождении аттестации.

Если Вы учитель или воспитатель, то можете прямо сейчас получить документ, подтверждающий Ваши профессиональные компетенции. Выдаваемые дипломы и сертификаты помогут Вам наполнить собственное портфолио и успешно пройти аттестацию.

Список всех тестов можно посмотреть тут - https://infourok.ru/tests

Комментарии:

4 месяца назад
привет! олус туьалаах матарыйаал
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх