Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение                                                                                                                                                                            

                                       « Алкадарская средняя общеобразовательная школа»

                                  Сочинение

              Тема:                         

          «Зи лезги чIал»

                                                                            Зи лезги чIал, захъ авай са багьади

                                                                           Чуьхуьзва за жуван руьгь ви нурара.

                                                                           Дидедин мез, играмиди, алади,

                                                                           Тухузвайди уьмуьрдин зун гурарай…

                                                                                                                                     А.Фетягь.

     Дуьньяда пуд агъзурдав агакьна чIалар ава. Рахазвайбурун кьадардал, гегьенш хьан-вай территоридал, инсанрин ва я халкьарин уьмуьрда къугъвазвай ролдал гьалтайла, и чIалар гьарма сад са жуьре я. Амма са чIал маса чIалавай чара ийидай кьилин лишанар ибур  туш. Гьар cа чIалахъ тек са вичиз хас тир гафарин девлет, дурумлу ибараяр, сесерин система, грамматикадин къурулуш жеда. Муькуь патахъай, гьар са кьилдин чIалахъ вири чIалариз санлай талукьариз жедай умуми терефарни ава.

     Лезги халкьдихъ гьа ихьтин вичин хсуси такьат – лезги чIал ава.

     ЧIал инсанрин арада алакъа твадай важиблу алат я. Дугъриданни, инсанри чпи-чпихъ галаз алакъа кьилиз акъуддай, а алакъа хуьдай ва абуруз, чпин фикирар арадал акъудна, сада- сад гъавурда твадай мумкинвал гудай алат хьуниз килигна, чIал общественный ва-къиа я.

    ЧIал инсанрин обществода туьретмиш жезва, инсанрин арада вилик физва, девлетлу жезва. Гьа чIалалди рахадай агьалияр терг хьайила, гьабурухъ галаз чIални рекьизва.   ЧIал обществодиз хас тир, инсанрин фикирар сесериз, гафариз элкъуьрна, абур виридаз малумардай алат тирвиляй, вич гьахьтин алат яз ишлемиш тийизмай чIални рекьизва.

     ЧIал гьар гьихьтин хьайитIани ваъ, анжах инсанрин алакъадин такьат я, яни инсанри-лай гъейри маса махлукьатрини жуьреба-жуьре рафтарвилер, алакъаяр, сада-садаз ха-бар гунар, эверунар кьиле тухузватIани, абурухъ садахъни чIал авач, я хьунухьни мумкин туш.

     « Фагьум- фикир, къанажагъ гьикьван къадим ва куьгьне ятIа, чIални гьакьван къадим я», - кхьена К.Маркса, яни къанажагъни чIал сад-садавай къакъудна жедач: чIал хьана-чиртIа, акьул, къанажагъ жедачир; фагьум- фикир, къанажагъ пайда хьаначиртIа, чIални жедачир. Акьулни чIал кьветхверар я: абур са вахтунда пайда хьана ва гьамиша санал , сада-садаз куьмек гуз, сада-сад шартIламишиз виликди фена.

     Жуван чIал чир хьун хъсандиз инсандин еке бахтлувал я. ЧIал кьилдин касдин ваъ, санлай са тайин тир коллективдин такьат я, ам кьилди касдин ваъ, инсанрин коллек-тивди, генани дуьз лагьайтIа, а коллективрин агъзурралди несилри яратмишзава.  ЧIал вичин иеси тир коллектив патал женгинин чIехи яракь я, а коллектив вич хьунухь я

тахьун, ам кьилдин миллет ва я, халкь яз амукьун ва амукь тавун сифте нубатда чIалалай аслу я. ЧIал инсанрин руьгьдин жавагьирар хуьзвай ахъа, агал тавунвай хазинани я, жава-гьирар чебни я.

    Чаз чи чIал чир хьун, адакай регьятдиз ва кутугайвал, фасагьатдаказ менфят къачуз ала-кьун инсандин руьгьдин девлетлувилин, адан чирвилерин ва къанажагъдин дережа та-йинардай эвелимжи уьлчме ва терез я. ЧIал чир хьунин дережадилай гьар са касди ви-чин халкьдин уьмуьрда, адан игьтияжар ва мурадар тамамарунин карда иштирак авунин алакьунар, мумкинвилер ва активвал аслу я.

                                                                Масан зи чIал, асиррин рехъ атIайди,

                                                                Авазва вун чи гьар садан нефесда.

                                                                Агъзур жуьре гафар гваз чал атайди,

                                                                Ви рангар гьич са чIалални эвездач.

                                                                                                                                     А.Фетягь.

      Иниз килигна гьар са несилди, хизанди цIийи несил, чпин веледар яшайишдиз гьазу-рунин везифа, абуруз тербия гунин кар чарасуз чIал чирунилай башламишда. ЧIал чир хьунихъ галаз санал ва гьам себеб яз, яваш-яваш жегьил несилдин къанажагъ гужлу же-да, адан акьул балугъ жеда, жегьил инсан уьмуьрдин шартIар ва истемишунар бажар-мишун патал дигмиш жеда. ЧIал чир тахьуни инсан кIеве твада, лайихлувал тIимиларда, бязи вахтара ам лап ажузарда. « Яц квахьайди квахьна, чIал чидайди кьванни гьалтнай-тIа!» - лугьудай мисал гьавайда пайда хьайиди туш.

     ЧIал михьиз хуьн, чIалан къанунрал амал авун чи буржи я. Ам гьикьван михьиз хве-йитIа, гьикьван адав къадирлувилелди эгечIайтIа, чи халкьни гьакьван къуватлу жеда. Чаз бубайрилай амай лап хъсан адетар намуслу, акьуллу къайдаяр ава. Абур лап еке инсан-пересвилиз хаснавайбур я. Хайи чIала чун регьятдаказ халкьдин тарихдихъ галаз, адан баркаллу крарихъ галаз танишарзава, халкьдин гьуьрметдивди эгечIдай хъсан чешне къалурзава.

     Дидед чIал чирун, бубайрилай амай адетар, ирс и рекьяй давамарун ва абур девлетлу авун, культура вилик тухун патал чахъ са кьадар тежриба хьанва. Чи чIал квахь тавун па-тал герекди анжах са шартI я: аялриз хизанда дидед чIал чирун. Идалай алава чи халкь-дин  дегь девиррин тарих инсанриз ашкара авун чи буржи я.

    Чи  ата – бубайри гьихьтин тешпигь авачир культура, адетар арадал гъанайтIа чир хьун везифа я гьар са лезгидин. Акьалтзавай несилриз тарих, адетар чир тавуртIа, авай гьалда амукьайтIа, чи чIал квахьда,чахъ чи тарих, адетар, культура амукьдач.

    Лезги чIал бинелу, девлетлу, гуьрчег, къешенг, кьезил чIал я, ша чун чи чIалав къадир-лувилелди эгечIин.

    ЧIал вич-вичелай квахьдайди туш. Ам дан сагьиб, иеси тир халкь амачирла квахьда. ЧIал квадар тавунин, ам хуьнин, вилик тухунин къайгъуда халкь вич, адан савадлу, марифатлу векилар вилик жергеда хьана кIанда. Лезги чIал, амай чIалар хьиз, югъ- къандивай девлетлу, гурчег ва везинлу жезва.

    Чаз дидед чIал, хайи ватан хьиз кIан хьун лазим я. ЧIал гьар са миллетдин руьгьдин игьтияж, дережа, уьлчме я. Ша чна дидед чlалаз, хайи чилиз, диде- бубадиз, агъзур йисаралди чахъ авай адетриз гьуьрмет ийин.

    Дидед чIал! Бедендик, руьгьдик лувар кутадай къудрат авай такьат, агъзурралди инсанар, са дидедин веледар хьиз,  агудзавай, сад ийидай къуват я. Дуьньядиз эдеби-   ятдин гуьзел, эсерлу миллионралди инсанриз таъсир ийидай жавагьирар яратмишиз куьмек гузвай алат я чи чIал.

    ЧIал хвена вичин несилралди агакьарайла, халкьдин манияр билбилрив агакьарайла, дувулар дериндиз, тарих яргъариз фейила, гележег уьтквем векилрив агакьарайла, миллет садрани квахьдач. Халкьдин руьгьдин хазинаяр тир дидед чIал, литература, бубайрин хъсан адетар хуьнин гъакъиндай гьукуматди чIугвазвай  къайгъударвилихъ галаз сад хьиз, чуни абурув гзаф мукъаятвилелди, иесивилелди эгечIун лазим я.

                                                                            Зи лезги чIал, дуьньядиз вун ала я.

                                                                           Чими рикI хьиз, вун чаз гьакьван багьа я!

                                                                           Вал рахаз чун агъзур йисарилай пара я,

                                                                  Шуьрбетдилай ширин гафар, лезги чIал!

                                                                                  («Лезги чIал».СтIал Мислимат)    

                               Муниципальное казенное общеобразовательное учреждение                                                                                                                                                                            

                                       « Алкадарская средняя общеобразовательная школа»

                                  Сочинение

              Тема:                         

          «Зи лезги чIал»