Инфоурок / Другое / Статьи / Статья на тему "Байҕал"

Статья на тему "Байҕал"


библиотека
материалов

Саха олоҥхотугар аан Ийэ дойду, буор сир хайдах үөскээбиттэрин туһунан мифологическай көрүүлэр төһө да фантазияҕа майгыннаатар дьиҥ олоххо буолбут чахчыларга олоҕурар. Ол аата, мин санаабар манна история чахчылара хайа эрэ өттүнэн киирэн суруллубуттар. Маныаха былыргы байҕаллар тустарынан сахалар олоҥхоҕо көрүүлэрин ылан ырытан көрөбүт. Биһиги өбүгэлэрбитин, дьылҕа хаан, араас кэмнэргэ илин, арҕаа, хоту,соҕуруу сыҕарытан, кумах куйаардарынан көһөрөн,улуу байҕаллары уҥуордаан саха сиригэр айаннаан кэлэн олохсуйбуттар. Билигин,ол өбүгэлэрбит олоро сылдьыбыт байҕалларын туһунан билиһиннэрэбин . “Байҕал “ диэн Эдуард Карлович Пекарскай тылдьытыгар түүрдүү“ баай көл” диэн ааттанар эбит . Онтон Гурулев быһаарыытынан “байҕал” диэн уута элбээбит, дэлэйбит диэн эбит. Гурулев этэрэ сөбүн туоһулуур Эверстов “Айыы аймахтара Күн улуустара” диэн кинигэтигэр. Мин санаабар ити сөп курдук.

Олоҥхо байҕаллара – өбүгэлэрбит олорон кэлбит суоллара. Билигин билиһиннэрэр байҕалларым бары кэриэтэ даҕаны уҥуоргута көстүбэт, улаҕата биллибэт элбэх уу мунньуллубут, хара баһаам уу түмүллүбүт дэлэй , сирдэрэ . П.А.Ойуунускай “Дьурулуйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо биһиги өбүгэлэрбит олорбут байҕалларын бу курдук суруйар:

Сэттэ суол билиитигэр

Ситэн охсуспутун

Мүлчү туттаран,

Халты харбатан

Куоппут кубулҕатынан:

Онтон Уот Кудулу байа5ал

Бэтэрээ кирбиитигэр

Ситэн охсуспут.

Билигин, биһиги саҥа кэм оҕолоро, олоҥхо Уот Кудулу байҕалын абааһы ынырык дойдутун курдук саныахпытын сөп. Олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕал аата Каспийскай муора аатыгар сөп түбэспэт эрээри, ис хоһоонунан олус сөп түбэһэр. Манна Каспийскай муора тула нефть элбэх саппааһа урут да, билигин да баара биллэр. Ол нефть муора үрдүгэр көбөн тахсан баран сөп буола-буола умайар эбит. Биһиги өбүгэлэрбит ол оннук “муора умайарын” көрбүт – билбит буоланнар , бу муораны олус бэргэнник Уот Кудулу байҕал диэн ааттаан кэбиспиттэр. Бу бэриллибит аат хас эмэ тыһыынчаннан сыллар усталарыгар батыһан, олоҥхолоругар иҥэн билиҥҥэ диэри кэлбит.

Василий Осипович Каратаев «Модун Эр Соҕотох» олоҥхотугар Араат байҕал туһунан бу курдук суруйбут:

Туруу чоҕой хара буорум

Туруу дьааҕынан тулаланан,

Араат байҕалынан арҕастанан,

Уолбат муоранан улаҕаланан испит

Олоҥхоҕо суруллубут Араат байҕала бу билиҥҥи Аральскай муора буоларын Платон Алексеевич Ойуунускай 1930 сыллаахха эппит. Өссө 1810 сыллаахха Эверс уонна Горновскай диэн ыраахтааҕы чиновниктара сахалар өбүгэлэрэ Аральскай муора арҕаа өттүттэн көһөн кэлбиттэр диэн суруйбуттар. Бу муора баһаам элбэх арыылардааҕынан аатырар эбит. Ол иһин биһиги өбүгэлэрбит сахалыы түүрдүү Арыттаах, ол онтон Арыы муора, онтон уларыйан Араат муора буолбут диэн суруйар А.И.Эверстов “Айыы аймахтара күн улуустара”диэн кинигэтигэр. Онон сахалар Араал байҕал сирдэринэн олорон, айаннаан Саха сиригэр кэлбиттэрин олоҥхоҕо ыллаан киллэрбитэрэ чахчы буолан тахсар.

Балкыырдаах байҕал – Балхаш күөл туһунан Николай Иванович Степанов – Ноорой “Күн Эрили” олоҥхотугар бу курдук суруйбут:

Балкыырдаах байҕалбыт

Тарҕанан тараадыйан-

Ааттаах байҕал атахтанан,

Бускааттаах байҕал муннуктанан,

Сиикэй байҕал сидирииннэнэн,

Ичигэс байҕал эҥээрдэнэн

Олоҥхоҕо Балхаш байҕалы Балкыырдаах байҕал диэн ааттыыллар уонна бу байҕалга сэттэ улахан үрэхтэр түһэллэр эбит. Саха тыла «балкыыр» диэни Пекарскай тылдьытыгар «Взвалтывание воды» -диэн быһаарар, эбэтэр уу дьалкыйыыта диэн. Балхаш байҕал дьалкыйа олорор уулааҕа, тохтообот долгуннааҕа, ол кини сытар сирэ уратылааҕынан баһаарылларын А.И.Эверстов? “Айыы аймахтара, күн улуустара” кинигэтигэр бу курдук суруйар: Балхаш байҕал Орто Азия уонна Киин Азия улахан хотооллорун икки ардыгар сытарын, хоту уонна соҕуруу өттүлэрэ үрдүк хайаларынан быысаһар буолан куруук куугуначчы үрэр тыал түһэр сиригэр сытар. Онон куруук тыаллаах, долгуннаах буолан бу эбэни өбүгэлэрбит Балкыырдаах диэн ааттабыттар быһыылаах. Оччотооҕу биһиги өбүгэлэрбитигэр бу байҕал аата буолбакка, кини ити уратыта иҥэн хаалбыта олоҥхоҕо бэриллэн үйэтитиллибит.

Байкал күөл тула сахалар былыр олоро сылдьыбыттара биллэр. Бу күөл дириҥ уулааҕын, киэҥин сөҕөн сахалар Байҕал диэбиттэр быһыылаах. Урут бу күөлү биэс аатынан ааттыы сылдьыбыттар, ол курдук тунгус - маньджурдар Ламу, түүрдэр Тенгиз, кытайдар Бэйхай, монголлар Далай, биһиги өбүгэлэрбит сахалар Байҕал . Ити ааттары барытын баһыйан сурукка киллэрбиттэр - бу күөлү сахалыы Байҕал эбэтэр нууччалатан Байкал диэн ааттаан. Ити оччотооҕу бириэмэҕэ Байкал зонатыгар саха тылын улахан сабыдыала баарын туоһулуур.

Сахабыт олоҥхото биһиги өбүгэлэрбит ханна олорон кэлбиттэрин туһунан историческай чахчылары сырдатан көрдөрөрүн биллим. Ол курдук байҕаллары ырытан сахалар өбүгэлэрэ Уот Кудулу байҕал – Каспийскай муора, Араат байҕал – Аральскай муора, Балкыырдаах байҕал – Балхаш күөл уонна Байҕал – Байкал күөл сирдэринэн үөскээн – төрөөн, олохсуйан олорбуттарын биллим.







Туһаныллыбыт литература

1. А.И.Эверстов. Айыы аймахтара Күн улуустара – Бичик Дьокуускай, 2004.

2. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. –

3. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай, 1994.

4. Дьурулуйар Ньургун Боотур. – Дьокуускай, 1982.

5. Н.И.Степанов – Ноорой. Күн Эрили. –

6. В.О.Каратаев. Модун Эр Соҕотох. –































Саха Республикатын Үөрэҕириитин министиэристибэтэ

«Олоҥхо тыла – Ийэ тыл»

Республикатааҕы научнай-методичэскэй форум

















Олоҥхоҕо саха төрүт

олоҕо - байҕал






Толордо: Николаев Саша

6 «а» кылаас Г.Н.Чиряев аатынан

Хоро орто оскуолатын үөрэнээчитэ

Салайааччылар: Иванова С.Е., төрөппүт,

Феофанова С.С., физика учуутала







Үөһээ Бүлүү - 2016

Только до конца зимы! Скидка 60% для педагогов на ДИПЛОМЫ от Столичного учебного центра!

Курсы профессиональной переподготовки и повышения квалификации от 1 400 руб.
Для выбора курса воспользуйтесь удобным поиском на сайте KURSY.ORG


Вы получите официальный Диплом или Удостоверение установленного образца в соответствии с требованиями государства (образовательная Лицензия № 038767 выдана ООО "Столичный учебный центр" Департаментом образования города МОСКВЫ).

Московские документы для аттестации: KURSY.ORG


Общая информация

Номер материала: ДБ-324682

Похожие материалы



Очень низкие цены на курсы переподготовки от Московского учебного центра для педагогов

Специально для учителей, воспитателей и других работников системы образования действуют 60% скидки (только до конца зимы) при обучении на курсах профессиональной переподготовки (124 курса на выбор).

После окончания обучения выдаётся диплом о профессиональной переподготовке установленного образца с присвоением квалификации (признаётся при прохождении аттестации по всей России).

Подайте заявку на интересующий Вас курс сейчас: KURSY.ORG