Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Другое / Статьи / Статья на тему "Байҕал"
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Другое

Статья на тему "Байҕал"

библиотека
материалов

Саха олоҥхотугар аан Ийэ дойду, буор сир хайдах үөскээбиттэрин туһунан мифологическай көрүүлэр төһө да фантазияҕа майгыннаатар дьиҥ олоххо буолбут чахчыларга олоҕурар. Ол аата, мин санаабар манна история чахчылара хайа эрэ өттүнэн киирэн суруллубуттар. Маныаха былыргы байҕаллар тустарынан сахалар олоҥхоҕо көрүүлэрин ылан ырытан көрөбүт. Биһиги өбүгэлэрбитин, дьылҕа хаан, араас кэмнэргэ илин, арҕаа, хоту,соҕуруу сыҕарытан, кумах куйаардарынан көһөрөн,улуу байҕаллары уҥуордаан саха сиригэр айаннаан кэлэн олохсуйбуттар. Билигин,ол өбүгэлэрбит олоро сылдьыбыт байҕалларын туһунан билиһиннэрэбин . “Байҕал “ диэн Эдуард Карлович Пекарскай тылдьытыгар түүрдүү“ баай көл” диэн ааттанар эбит . Онтон Гурулев быһаарыытынан “байҕал” диэн уута элбээбит, дэлэйбит диэн эбит. Гурулев этэрэ сөбүн туоһулуур Эверстов “Айыы аймахтара Күн улуустара” диэн кинигэтигэр. Мин санаабар ити сөп курдук.

Олоҥхо байҕаллара – өбүгэлэрбит олорон кэлбит суоллара. Билигин билиһиннэрэр байҕалларым бары кэриэтэ даҕаны уҥуоргута көстүбэт, улаҕата биллибэт элбэх уу мунньуллубут, хара баһаам уу түмүллүбүт дэлэй , сирдэрэ . П.А.Ойуунускай “Дьурулуйар Ньургун Боотур” олоҥхоҕо биһиги өбүгэлэрбит олорбут байҕалларын бу курдук суруйар:

Сэттэ суол билиитигэр

Ситэн охсуспутун

Мүлчү туттаран,

Халты харбатан

Куоппут кубулҕатынан:

Онтон Уот Кудулу байа5ал

Бэтэрээ кирбиитигэр

Ситэн охсуспут.

Билигин, биһиги саҥа кэм оҕолоро, олоҥхо Уот Кудулу байҕалын абааһы ынырык дойдутун курдук саныахпытын сөп. Олоҥхоҕо баар Уот Кудулу байҕал аата Каспийскай муора аатыгар сөп түбэспэт эрээри, ис хоһоонунан олус сөп түбэһэр. Манна Каспийскай муора тула нефть элбэх саппааһа урут да, билигин да баара биллэр. Ол нефть муора үрдүгэр көбөн тахсан баран сөп буола-буола умайар эбит. Биһиги өбүгэлэрбит ол оннук “муора умайарын” көрбүт – билбит буоланнар , бу муораны олус бэргэнник Уот Кудулу байҕал диэн ааттаан кэбиспиттэр. Бу бэриллибит аат хас эмэ тыһыынчаннан сыллар усталарыгар батыһан, олоҥхолоругар иҥэн билиҥҥэ диэри кэлбит.

Василий Осипович Каратаев «Модун Эр Соҕотох» олоҥхотугар Араат байҕал туһунан бу курдук суруйбут:

Туруу чоҕой хара буорум

Туруу дьааҕынан тулаланан,

Араат байҕалынан арҕастанан,

Уолбат муоранан улаҕаланан испит

Олоҥхоҕо суруллубут Араат байҕала бу билиҥҥи Аральскай муора буоларын Платон Алексеевич Ойуунускай 1930 сыллаахха эппит. Өссө 1810 сыллаахха Эверс уонна Горновскай диэн ыраахтааҕы чиновниктара сахалар өбүгэлэрэ Аральскай муора арҕаа өттүттэн көһөн кэлбиттэр диэн суруйбуттар. Бу муора баһаам элбэх арыылардааҕынан аатырар эбит. Ол иһин биһиги өбүгэлэрбит сахалыы түүрдүү Арыттаах, ол онтон Арыы муора, онтон уларыйан Араат муора буолбут диэн суруйар А.И.Эверстов “Айыы аймахтара күн улуустара”диэн кинигэтигэр. Онон сахалар Араал байҕал сирдэринэн олорон, айаннаан Саха сиригэр кэлбиттэрин олоҥхоҕо ыллаан киллэрбитэрэ чахчы буолан тахсар.

Балкыырдаах байҕал – Балхаш күөл туһунан Николай Иванович Степанов – Ноорой “Күн Эрили” олоҥхотугар бу курдук суруйбут:

Балкыырдаах байҕалбыт

Тарҕанан тараадыйан-

Ааттаах байҕал атахтанан,

Бускааттаах байҕал муннуктанан,

Сиикэй байҕал сидирииннэнэн,

Ичигэс байҕал эҥээрдэнэн

Олоҥхоҕо Балхаш байҕалы Балкыырдаах байҕал диэн ааттыыллар уонна бу байҕалга сэттэ улахан үрэхтэр түһэллэр эбит. Саха тыла «балкыыр» диэни Пекарскай тылдьытыгар «Взвалтывание воды» -диэн быһаарар, эбэтэр уу дьалкыйыыта диэн. Балхаш байҕал дьалкыйа олорор уулааҕа, тохтообот долгуннааҕа, ол кини сытар сирэ уратылааҕынан баһаарылларын А.И.Эверстов? “Айыы аймахтара, күн улуустара” кинигэтигэр бу курдук суруйар: Балхаш байҕал Орто Азия уонна Киин Азия улахан хотооллорун икки ардыгар сытарын, хоту уонна соҕуруу өттүлэрэ үрдүк хайаларынан быысаһар буолан куруук куугуначчы үрэр тыал түһэр сиригэр сытар. Онон куруук тыаллаах, долгуннаах буолан бу эбэни өбүгэлэрбит Балкыырдаах диэн ааттабыттар быһыылаах. Оччотооҕу биһиги өбүгэлэрбитигэр бу байҕал аата буолбакка, кини ити уратыта иҥэн хаалбыта олоҥхоҕо бэриллэн үйэтитиллибит.

Байкал күөл тула сахалар былыр олоро сылдьыбыттара биллэр. Бу күөл дириҥ уулааҕын, киэҥин сөҕөн сахалар Байҕал диэбиттэр быһыылаах. Урут бу күөлү биэс аатынан ааттыы сылдьыбыттар, ол курдук тунгус - маньджурдар Ламу, түүрдэр Тенгиз, кытайдар Бэйхай, монголлар Далай, биһиги өбүгэлэрбит сахалар Байҕал . Ити ааттары барытын баһыйан сурукка киллэрбиттэр - бу күөлү сахалыы Байҕал эбэтэр нууччалатан Байкал диэн ааттаан. Ити оччотооҕу бириэмэҕэ Байкал зонатыгар саха тылын улахан сабыдыала баарын туоһулуур.

Сахабыт олоҥхото биһиги өбүгэлэрбит ханна олорон кэлбиттэрин туһунан историческай чахчылары сырдатан көрдөрөрүн биллим. Ол курдук байҕаллары ырытан сахалар өбүгэлэрэ Уот Кудулу байҕал – Каспийскай муора, Араат байҕал – Аральскай муора, Балкыырдаах байҕал – Балхаш күөл уонна Байҕал – Байкал күөл сирдэринэн үөскээн – төрөөн, олохсуйан олорбуттарын биллим.







Туһаныллыбыт литература

1. А.И.Эверстов. Айыы аймахтара Күн улуустара – Бичик Дьокуускай, 2004.

2. Э.К.Пекарский. Словарь якутского языка. –

3. Саха тылын быһаарыылаах кылгас тылдьыта. – Дьокуускай, 1994.

4. Дьурулуйар Ньургун Боотур. – Дьокуускай, 1982.

5. Н.И.Степанов – Ноорой. Күн Эрили. –

6. В.О.Каратаев. Модун Эр Соҕотох. –































Саха Республикатын Үөрэҕириитин министиэристибэтэ

«Олоҥхо тыла – Ийэ тыл»

Республикатааҕы научнай-методичэскэй форум

















Олоҥхоҕо саха төрүт

олоҕо - байҕал






Толордо: Николаев Саша

6 «а» кылаас Г.Н.Чиряев аатынан

Хоро орто оскуолатын үөрэнээчитэ

Салайааччылар: Иванова С.Е., төрөппүт,

Феофанова С.С., физика учуутала







Үөһээ Бүлүү - 2016


Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 06.11.2016
Раздел Другое
Подраздел Статьи
Просмотров55
Номер материала ДБ-324682
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх