Инфоурок Начальные классы Другие методич. материалыТатарча-русча, русча-татарча антонимнар сүзлеге.

Татарча-русча, русча-татарча антонимнар сүзлеге.

Скачать материал

Ф. С. Сафиуллина

 

 

 

 

Татарча-русча,

русча-татарча

антонимнар

сүзлеге

 

 

 

 

 

 

КАЗАН – ТаРИХ - 2003


Сафиуллина Ф. С.

С 24        Татарча-русча, русча-татарча антонимнар сүз­леге. — Казан: Татарстан Республикасы «Хәтер» нәшрияты (ТаРИХ), 2003.— 128 б. ISBN 5-94113-178-Х

Учебное  издание

Сафиуллина Флера Садриевна

ТАТАРСКО-РУССКИЙ, РУССКО ТАТАРСКИЙ СЛОВАРЬ АНТОНИМОВ

(на татарском и русском языках)

Татарстан Республикасы «Хәтер» нәшрияты (ТаРИХ)

Нәшриятка 184 нче номерлы лицензия 1997 елның 16 апрелендә

бирелгән. Оригинал-макеттан басарга кул куелды 30.10.2003.

Форматы 84x1081/32. Офсет кәгазе. «Школа» гарнитурасы. Офсет

басма. Басма табагы 4,0. Тиражы 3 000 данә. Заказ

Татарское Республиканское издательство

«Хәтер» (ТаРИХ)

420014, Казань, Кремль. А\я 54.


ISBN 5-94113-178-Х


Ф ТаРИХ,2003

©Ф. С. Сафиуллина, 2003


АНТОНИМНАР

Капма-каршы мәгънәдәге сүзләр антонимнар (грек, anti каршы, опута исем) дип атала. Антоним­нарның үсеше кешенең чынбарлыктагы капма-каршы күренешләрне танып белүенә бәйле: төче ачы, ак кара, керү чыгу, иртэ кич, салкын җылы, дус дошман, күпчелек азчылык һ.б.

Бөтен сүзләрнең дә антонимнары була алмый. Мон­дый үзенчәлек, иң беренче чиратта, ниндидер билгене белдергән сүзләргә хас: озын кыска, киң тар, зур — кечкенә, яхшы яман, куп аз, туры кыек, күмәк ялгыз, куе сыек, батыр — куркак. Сүз төркемнәре ара­сында сыйфатлар һәм рәвешләрнең антонимнары аеру­ча күп. Әйбернең эш-хәл буенча билгесен фигыльләр дә белдерә, шуңа күрә аларның да антонимнары шактый: тору яту, эшләү тик тору, ачу — ябу. Билге мәгънәсе исемнәрдә дә бар: караңгылык яктылык, ут су, эч тыш, гыйлемлек наданлык һ.б.

Антонимнарны мәгънәләре ягыннан берничә төр­кемчәгә бүләргә мөмкин:

1)             күренешләрнең, предметларның, кешеләрнең сый­фатларын тасвирлыйлар: чиста пычрак, юмарт саран, бай ярлы, таза ябык, дөрес ялган, тәм­ле тәмсез, авыр җиңел, зур кечкенә, ачы тат­лы һ.б. Алар:

2)                          вакыт төшенчәсен белдерәләр: көн төн, иртә кич, элек хәзер, быел былтыр, бүген иртәгә, бүген кичә, быел киләсе ел, җәен кышын һ. б.;

3)             күренешләрнең озынлыгын, күләмен, урнашуын ачыклыйлар: аз мул, озын кыска, киң тар, якын ерак, нечкә юан, артык ким, югары түбән, уң сул, ас өс, озак тиз, якын ерак һ.б.;

4)             табигать күренешләрен күрсәтәләр: җылы сал­кын (суык), аяз болытлы, җир — су, сай тирән, коры юеш, җир күк һ.б.;

3


5)                          процессларны каршы куялар: бару кайту, яту тору, туу үлү, арту кимү, кыскару озы­наю, чыгу керү, туңу җылыну, яндыру сүндерү, авыру савыгу һ. б.;

6)                          гомумирәк төшенчәләрне белдерәләр: яшәү үлем, байлык ярлылык, азатлык бәйлелек, караңгы­лык яктылык, тынычлык сугыш, хис акыл һ. б.

7)                          урын төшенчәсен белдерәләр: аста өстә, якын ерак, уңда сулда, алда артта.

Капма-каршы мәгънәле сүзләргә халык авыз иҗаты гаять бай. Мәкальләрдә, табышмакларда һәм җырлар­да алар бигрәк тә күп кулланыла: «Яхшы тел — яз кебек, яман тел көз кебек», «Батыр даны ил телен­дә куркак уе гел үлемдә», «Картлар сүзен капчыкка сал, яшьләр сүзен янчыкка сал», «Өең кысан булса да, күңелең иркен булсын», «Иртә килер, кич китәр», «Ак сыер торып китә, кара сыер ятып кала».

Антонимнар полисемия күренеше белән дә тыгыз бәй­ләнгән. Бер сүз, төрле мәгънәләрдә килеп, төрле анто-нимик парлар тәшкил итә ала: каты урын йомшак урын; каты чәй сыек чәй.

Антоним парларның үз синонимик рәте булырга мөмкин. Мәсәлән, дәү бәләкәй антонимнары мәгъ­нәдәш сүзләрдән синонимик рәт төзи: дәү олы, олуг, зур; бәләкәй кечкенә, нәни, кечтеки, вак.

Антонимнарны тел (даими) антонимнарына һәм контекстуаль антонимнарга бүлеп йөртәләр. Тел анто­нимнары контексттан тыш та антоним буларак кабул ителәләр, аларның капма-каршы мәгънәле сүзләр икә­нен бу телдә сөйләшүче һәр кеше җиңел тоя. Контек­стуаль антонимнар билгеле бер ситуациядә, контекстта гына антоним булып киләләр. Аерым кулланганда, ан-тонимик мөнәсәбәтләр юкка чыга:

Агыйделдән көймә килә Чит-чите буйлап кына.3 Ак йөзләрем сары булды Гел сине уйлап кына. (Җыр)

Ачы булгач күңелем, шигърем ачы чыга, Бәгъзан пешкән дип уйласам да, чи чыга; Очырмакчы булсам былбыл күкрәгемн3ән, Әллә ничек, мыр-мыр итеп, мәче чыга. (Г. Тукай)

Тик ни файда, көчең филдәй булып, Эшең булса чыпчык тезеннән. (М. Җәлил)

Көчлелегең белән горурланма! Кешелегең белән горурлан! (М. Җәлил)

4


Әдәби әсәр исемнәре еш кына антонимнарга ни­гезләнә: «Сугыш һәм солых» (Л. Н. Толстой), «Кызыл һәм кара» (Стендаль), «Аталар һәм балалар» (И.С.Тур­генев), «Мәкер һәм мәхәббәт» (Ф. Шиллер), «Җинаять һәм җәза» (Ф. И. Достоевский), «Исәннәр һәм үлеләр» (К. Симонов), «Яшәү белән үлем арасында» (Н.Дәүли), «Ут һәм су» (Ә. Баянов).

Цитаталарга һәм афоризмнарга әйләнеп киткән ан-тонимик мөнәсәбәтләр дә бар: «Үзең турында уйлама, илең турында уйла» (Ф. Кәрим), «Исәннәрнең кадерен бел, үлгәннәрнең каберен бел» (Ш. Галиев).

Антонимнар татар телендә парлы сүзләр ясауда да ни­гез булып торалар: керделе-чыктылы, юк-бар, ут-су, аллы-артлы, акны-караны (күрмичә), килделе-киттеле, уңлы-суллы, ачлы-туклы, иртә-кич, ачы-төче, азмы-күпме, олы-сы-кечесе, аркылыга-буйга, кайта-китә, иртә-кич, көне-төне, ут-су, юк-бар, ир-ат, аерым-аерым, аллы-гөлле, аклы-каралы, ары-бире, вак-төяк, буй-аркау һ. б.

Антонимнар, халыкның иҗтимагый-мәдәни тормы­шында барлыкка килеп, җанлы сөйләм телендә гасыр­лар буе яшәп киләләр. Н. Исәнбәт төзегән татар халык мәкальләренең тупламасында меңнәрчә мәкальләр анто­нимнар ярдәмендә формалашканнар. Каланың зурын, авылның кечесен макта (Татар халык мәкальләре, III томда, алга таба — ТХМ). Шәһәрнең тавыгы булганчы, авылның әтәче бул (ТХМ, II). Авыр туфрагы җиңел бул­сын (ТХМ, II). Авырлыгын күрми, җиңеллек күреп бул­мый (ТХМ, III). Ялкаулыктан авырырсың, тырыш­лыктан савыгырсың (ТХМ, III). Аекның күңелеңдә, исе­рекнең телендә (ТХМ, II). Аз сөйлә, күп тыңла (ТХМ, III). Яманлыгыңны азсынма, яхшылыгыңны күпсенмә (ТХМ, III). Кара тула юган саен карала, ак тула юган саен агара (ТХМ, I). Акрын армас, кызу бармас (ТХМ, III). Ахмак бирер, акыллы алыр (ТХМ, III). Бай мак­танса, табылыр, юк мактанса, чабылыр (ТХМ, III). Бе­лемсез дустыңнан белемле дошманың артык (ТХМ, III.) Чир күп — саулык бер (ТХМ, II). Бер ялган мең ха­кыйкатьне боза (ТХМ, III). Бүген бар, иртәгә юк (ТХМ, II). Ит ашасаң — дару, күп ашасаң — агу (ТХМ, II). Ачы дөрес татлы ялганнан яхшырак (ТХМ, III). Дусың­ның утын сүндермә, дошманның утын яндырма (ТХМ, III). Җәен актан киен, кышын карадан киен (ТХМ, II). Атлы җәяүлегә юл бирмәс (ТХМ, III). Дусны табу җи­ңел, саклавы авыр (ТХМ, III). Күктән эзләгәнне алла җирдән бирә (ТХМ, III). Ни агу түгел, ни дару түгел (ТХМ, III).


Антонимнар фразеологик берәмлекләрдә дә гаять күп урын алганнар: астын-өскә китерү; тышы гөл кебек, әче көл кебек; уң кулы алып салганны сулы белми; югары очып түбән кун; әллә гайбәт, әллә чын; әлеге дә баягы; әллә угры, әллә тугры; өем тар булса да, күңелем киң; өстән кармый, астан тырный; түбән төкерсәм — сака­лыма, югары төкерсәм — мыегыма; үзе бирде, үзе алды һ.б.

Антоним сүзләр кулланып сурәт ясау әдәбият беле­мендә антитеза дип атала. Нигезе халык авыз иҗатына барып тоташа торган бу алым хәзерге поэзиядә гаять ак­тив кулланыла. Мәсәлән:

Мин үзем дә белми торган Бер сәерлектә яшим. Челләләрдә кайчак өшим, Кышларын ярсып яшьним. Үзем дә кайчак төшенмим Күңелемнең хәлләрен. Көтәм җылы ләйсән яңгыр, Чыга зилзиләләре. (Р. Фәйзуллин) Җырлый белмиләр бөркетләр, Сугыша белми былбыл. Җырдан сызланмый бөркетләр, Сагышта үлми былбыл. Муса кайсы шул кошларның? Җанына сыйган җир, күк... Сугыша белгән былбыл ул Һәм җырлый белгән бөркет. (Зөлфәт)

Кеше —  үз күңеленең беренче һәм соңгы могиканы. (М. Галиев)

...Юллар безне елатып аердылар, еллар очраштырып яратты. (Р. Гаташ)

Кайгырасы кайгыларым бардыр, Шатлыклар да, бәлки, язгандыр. (X. Әюпов)

Бик бай булсаң — аталар,

Ярлы булсаң — саталар (И. Гыйләҗев)

Сөйләмдә кайчак антоним сүзләр үзара бәйләнешкә керәләр һәм бер сүзтезмә булып йөри башлыйлар. Мон­дый күренеш оксюморон (грек, охутогоп—тапкыр, ах­мак сүз) дип атала. Сакаллы сабый, күзле сукыр, чын ял­ган, надан галим, бай хәерче, камыр батыр, коры диңгез тезмәләре шундыйлардан. Шагыйрьләр, язучылар, мон­дый тезмәләрнең зур сурәт көченә ия булуын аңлап, еш кына аларны әсәр исемнәре дә итәләр: «Тере мәет» (Л. Толстой), «Оптимистик трагедия» (В. Вишневский). Та­тар әдәбиятыннан кайбер мисаллар китерик: «Хәзер менә шушында мин язучы фантазиясе, матур ялган дип

6


бәяләнергә тиешле хәл турында сөйлим. (Ә. Баянов) Мәрьям, олы сабыйның баягынак караватта юашланып, буйсынып утыруыннан көлгән сыман, чын күңелдән көлеп куйды. (Н. Фәттах) Дүрт-биш секунд барган сүзсез, атышсыз дуэльдә баш. миләреннән, электр тогыдай, әнә шулар йөгереп үтте. (М. Мәһдиев)

Картлык яшьлегемә кердем, Кирәк түгел артыгы. (3. Нури)

Мин Иделгә кайттым... Җиремдә дә Сагынам таулар илен, яшермим... Үзәннәрдә таулар җырын җырлыйм, Мин ирекле Кавказ әсире. (Р. Гаташ)

Фаҗигале бәхет көз төсендә,

Кабер түгел бәгырь өстендә. (Зөлфәт)

Оксюмороннарны бер үк сүздә капма-каршы мәгъ­нәләр булу белән бутарга ярамый. Мәсәлән, татар телендә дару сүзе дәва һәм агу мәгънәләрен белдерә ала. Буяу, өрү, икеләнү сүзләре шулай ук капма-каршы мәгънәләрне белдерергә мөмкиннәр. Колакка сак дигән фразеологизм яхшы ишетә һәм ишетми мәгънәләрен бирә. Тәти егет, аксөяк, асыл кош тезмәләре дә уңай һәм кире мәгъ­нәләрдә кулланылалар. (Ханбикова Ш.С. Сүздәге анто-нимик мәгънәләр // Лексика и стилистика татарского языка.— Казань, 1982.— С. 3—6.) Тану кешене тану һәм гаепне тану кебек сүзтезмәләрдә капма-каршы мәгънә белдерелә. Тону сүзендә дә (су тону) һәм то­нык сүзендә дә шул ук хәл. Телебездәге ур сүзе чокыр мәгънәсен дә, өелгән таучык мәгънәсен дә аңлата. Шу­лай итеп, энантиосемия бер сүзнең ике капма-каршы мәгънәсен белдерсә, оксюморон ике антоним сүзнең бер сүзтезмәгә берләшүен аңлата.

Антонимнарның бу төреннән катахреза күренешен дә аерып карарга кирәк. Катахреза — каршылыклы төшенчәләрне бергә кушу, сүзнең лексик мәгънәсенә игъ­тибар итмичә куллану, сүзнең башка сүзләр белән сәер мөнәсәбәтләргә керүе ул. Мәсәлән: кызыл кара, зәңгәр кара, кара аккош., утсыз яну, сусыз юу; «Гыйшык төтенсез ут, ачкычсыз йозак, дәвасыз сырхау, тәмле шәраб, йөксез авырлык, йокысыз сәфәрдер».

Сүзлек укучыларны антонимнар дөньясына алып ке­реп, сөйләмне матурларга, баетырга ярдәм итәр, татар һәм рус антонимнарын чагыштырырга мөмкинлек биреп, тәрҗемәдә ярдәмче булыр дип уйлыйбыз.

Ф.С.Сафиуллина

7


Татарча - русча антонимнар сүзлеге

Абруйлы — АБРУЙСЫЗ авторитетный - неавторитетный

АБСТРАКТ - КОНКРЕТ   абстрактный - конкретный АБЫЙ - АПА 1. старший брат - старшая сестра;   2.дядя - тетя

АБЫЙ — ЭНЕ старший брат - младший брат

АВУ - ТОРУ падать - вставать

АВЫЛ — КАЛА (шәһәр) село (деревня) - город

АВЫЛЧА - ШӘҺӘРЧӘ по-деревенски - по-городскому

АВЫР - ҖИҢЕЛ 1. тяжелый - легкий; 2. тяжело -

легко; 3. трудный - легкий; 4. трудно - легко

АВЫРАЮ - ҖИҢЕЛӘЮ становиться тяжелым -становиться легким

АВЫРЛЫК - ҖИҢЕЛЛЕК (ансатлык) 1. тяжесть - легкость; .2. трудность - легкость

АВЫРУ — САУ (сәламәт) больной - здоровый

АВЫРУ - САУЛЫК болезнь - здоровье

АВЫРУ - СӘЛАМӘТЛӘНҮ (савыгу, терелү) заболеть - поправиться (выздороветь)

АГА — ЭНЕ старший брат - младший брат

АГАРТУ — КАРАЛТУ побелить - покрасить черным

АГАРУ - КАРАЛУ побелеть - почернеть

АГАРУ - КЫЗАРУ бледнеть - краснеть, побледнеть - покраснеть

АГУ - ДАРУ яд - лекарство

АГУ - ТУКТАУ течь - остановиться

АГУЛЫ - АГУСЫЗ ядовитый - не ядовитый

АГЫП КЕРҮ - АГЫП ЧЫГУ втекать - вытекать

АДРЕСАТ - АДРЕСАНТ адресат - адресант

8


АЕК (айнык) — ИСЕРЕК (сәрхуш) ↔ трезвый - пьяный

АЕРУ - БЕРЛӘШТЕРҮ ↔ отделять - объединять

АЕРУ - КАВЫШТЫРУ (күрештерү) ↔ разводить - соединять

АЕРЫЛУ - КУШЫЛУ ↔ отделяться – соединяться (объединятъся)

АЕРЫЛУ (аерылышу) - КҮРЕШҮ расставаться - встречаться

АЕРЫЛЫШУ - КАВЫШУ ↔ разъехаться - встретиться

АЕРЫЛЫШУ - КУШЫЛУ ↔ расходиться, разойтись - соединиться, сойтись

АЕРЫМ (аеры) - БЕРГӘ ↔ отдельно (разделъно) -вместе

АЗ - АРТЫК ↔ мало - лишнее

АЗ — КҮП ↔ мало - много

АЗ — ОЗАК ↔ мало - долго

АЗ ДА ТҮГЕЛ - КҮП ТӘ ТҮГЕЛ ↔ немало - немного

АЗ САНЛЫ - КҮП САНЛЫ ↔ малочисленный - многочисленный

АЗАТ - БӘЙЛЕ ↔ свободный - зависимый

АЗАТ ИТҮ - КОЛ ИТҮ ↔ освобождать - порабощать

АЗАТЛЫК - КОЛЛЫК ↔ свобода - рабство

АЗАЮ - КҮБӘЮ ↔ уменьшаться - увеличиваться

АЗЛЫК - КҮПЛЕК ↔ малое количество – большое количество

АЗСЫНУ - КҮПСЕНҮ ↔ преуменьшать - преувеличивать

АЗЧЫЛЫК - КҮПЧЕЛЕК ↔ меньшинство - большинство

АЙГЫР - БИЯ ↔ конь - кобыла

АЙНУ - ИСЕРҮ ↔ трезветь - пьянеть

АЙНЫК - ИСЕРЕК ↔ трезвый - пьяный

АК - КАРА ↔ 1. белый - черный; 2. белое - черное

АК ЯК - КАРА ЯК ↔ светлица, горница - кухня

АКЛАМА (ак) - КАРАЛАМА (кара) ↔ беловик - черновик

АКЛАР - КЫЗЫЛЛАР ↔ белые -  красные

АКЛАУ - КАРАЛАУ ↔ белить  - чернить

9


АКРЫН (әкрен) - ҖИТЕЗ медлительный - быстрый

АКРЫН (әкрен) - ТИЗ (кызу, йәт) медленно - быстро

АКРЫН (әкрен) - КАТЫ медленно - быстро

АКРЫН (әкрен) - ШӘП медленно - быстро

АКРЫНАЙТУ - ТИЗЛӘТҮ замедлить - ускорить

АКРЫНАЮ - ШӘБӘЮ замедляться - усилиться

АКТИВ - ПАССИВ активный - пассивный

АКТИВЛАШУ    -    ПАССИВЛАШУ        становиться активным - становиться пассивным

АКЧАЛЫ - АКЧАСЫЗ денежный - безденежный

АКЫЛ - ЙӨРӘК ум - сердце

АКЫЛ - МАТУРЛЫК ум - красота

АКЫЛ - МАЛ ум - богатство

АКЫЛ - ХИС ум - чувство

АКЫЛЛЫ - АҢГЫРА умный (толковый, смекалистый, смышленый) неглупый - глупый

АКЫЛЛЫ - ТИЛЕ (ахмак, тинтж) умный - дурак

АКЫЛЛЫЛЫК - АХМАКЛЫК ум   (мудростъ) - глупость

АЛ - АРТ перед (передняя часть) - зад (задняя часть)

АЛАЙ - БОЛАЙ так - вот так, эдак

АЛАМА - ӘЙБӘТ (яхшы) плохой - хороший

АЛАМА - ТАЗА 1. рваный - целый; 2. рваный - нормальный

АЛАЧАК — БИРӘЧӘК то, что нужно получить - долг

АЛАЧЫК - САРАЙ лачуга - дворец

АЛГА - ҮТКӘНГӘ вперед - к прошлому

АЛГА БАРУ - АРТКА КАЛУ идти вперед - отставать

АЛГЫ - АРТКЫ передний - задний

АЛДА - АРТТА впереди - позади

АЛДАГЫ - АРТТАГЫ передний - задний

АЛДАН - АРТТАН 1. вначале (сначала) – потом (после); 2. спереди - сзади

АЛДАН - СОҢЫННАН вначале, сначала - потом

АЛДАУ - АЛДАНУ обманывать, обмануть - быть обманутым

10


АЛДАУЛЫ - АЛДАУСЫЗ ↔ обманный - без обмана (честный)

АЛДЫ БЕЛӘН - АРТЫ БЕЛӘН ↔ передом - задом

АЛДЬШГЫ - АРТТА КАЛГАН ↔ передовой - отстающий

АЛДЫНДА - АРТЫНДА ↔ впереди (перед кем-то) - позади (сзади)

АЛДЫНДАГЫ - АРТЫНДАГЫ ↔ передний - задний

АЛДЫННАН - АРТЫННАН ↔ спереди - сзади

АЛКОГОЛЬЛЕ - АЛКОГОЛЬСЕЗ    ↔ алкогольный - безалкогольный

АЛКУШЫМЧА    -    АРТКУШЫМЧА    ↔    приставка (префикс) - постфикс

АЛКЫШ – КАРГЫШ ↔ аплодисменты (овация) - проклятие

АЛЛА - АДӘМ ↔ бог - человек

АЛМАЗ - ГАДИ ПЫЯЛА ↔ алмаз - стекло (простое)

АЛПАВЫТ - ЯЛЧЫ ↔ помещик - слуга (холоп)

АЛТЫН - БАКЫР ↔ золото - медь

АЛУ — БИРҮ ↔ брать (взять) - отдать (дать)

АЛУ    - КУШУ ↔ отнять (вычитатъ) – прибавить (сложитъ)

АЛУ - КУЮ ↔ брать, взять - ставить, поставить

АЛУ — САЛУ ↔ брать, взять - класть, положить (обратво)

АЛУ — САТУ ↔ покупать, купить - продавать, продать

АЛУ  - ТАШЛАУ ↔ брать (взять) - бросить, бросать

АЛУЧЫ    - БАРУЧЫ ↔ тот, кто женится - тот, кто выходит замуж

АЛУЧЫ - БИРҮЧЕ ↔ берущий - дающий

АЛЫНУ (эшкә) - ТӘМАМЛАУ (бетерү) ↔ взяться - закончить

АЛЫП — КӘРЛӘ ↔ великан (богатырь) - карлик

АЛЫП КЕРҮ - АЛЫП ЧЫГУ ↔ занести - унести, вынести

АЛЫП КИТҮ - АЛЫП КАЙТУ ↔ уносить - приносить

АМАНЛЫК - ЯМАНЛЫК ↔ благополучие - зло

АНА — АТА ↔ мать - отец

АНА   — БАЛА ↔ мать - дитя (ребенок)

11


АНА  - ҮГИ АНА ↔ мать - мачеха

АНАКАЙ - АТАКАЙ ↔ матушка - папенька, батенька

АНАЛИЗ - СИНТЕЗ ↔ анализ - синтез

АНДА - БИРЕДӘ (монда) ↔ там - здесь

АННАН - МОННАН ↔ оттуда - отсюда

АНСАТ - КЫЕН (авыр) ↔ легкий (нетрудный) - трудный

АНТИЦИКЛОН - ЦИКЛОН ↔ антициклон - циклон

АНЫК - ТОМАНЛЫ ↔ ясный;  понятный - туманный; непонятный

АНЫКЛАГЫЧ - АНЫКЛАНМЫШ ↔ поясняющее (уточняющее) слово - поясняемое (уточняемое) слово

АНЫСЫ - МОНЫСЫ ↔ то, тот - это, этот

АҢГЫРА - ГАЛИМ ↔ тупой, глупый - ученый

АҢЛАЕШЛЫ - АҢЛАЕШСЫЗ ↔ понятный - непонятный

АҢЛЫ - АҢСЫЗ (тинтәк) ↔ понятливый, сознательный - непонятливый, глупый

АПА — СЕҢЕЛ ↔ старшая сестра - младшая сестра

АП-АК БУЛУ - КАРАЛУ ↔ побелеть - почернеть

АРБА - ЧАНА ↔ телега - сани

АРГАМАК - АЛАША ↔ аргамак - мерин

АРГЫ - БИРГЕ ↔ в том конце (дальний) - в этом конце (ближний)

АРГЫ ЯК - БИРГЕ ЯК ↔ та сторона - эта сторона

АРЗАН - КЫЙБАТ (кыйммәт) ↔ дешевый - дорогой

АРКАУ - БУЙ ↔ 1. поперечный - продольный, 2. ширина - длина

АРКТИКА - АНТАРКТИКА ↔ Арктика - Антарктика

АРКЫЛЫГА - БУЙГА ↔ поперек - вдоль

АРТКА - АЛГА ↔ назад - вперед

АРТТА КАЛДЫРУ - АЛГА БАРУ ↔ оставить позади - продвигаться вперед

АРТТЫРУ - КИМЕТҮ ↔ увеличивать - уменьшать

АРТУ - КИМҮ ↔ увеличиваться - уменьшаться

АРТЫК - КИМ ↔ лишний - неполный (недостаточный)

АРТЫКЛЫК - КИМЛЕК ↔ излишество - недостаточность, нехватка

12


АРУ - ПЫЧРАК ↔ чистый - грязный

АРУ - ЯЛ ИТҮ ↔ уставать - отдыхать

АРХАИЗМ - НЕОЛОГИЗМ // иске сүз - яца сүз ↔ архаизм - неологизм // устаревшее - новое (слово)

АРЫ - БИРЕ ↔ туда - сюда

АРЫК — СИМЕЗ ↔ худой   - жирный ( полный)

АРЬЕРГАРД - АВАНГАРД ↔ арьергард - авангард

АС — ӨС ↔ низ - верх

АСКА - ӨСКӘ ↔ вниз - вверх (наверх)

АСКЫ - ӨСКЕ ↔ нижний - верхний

АСИММЕТРИЯ - СИММЕТРИЯ ↔ асимметрия - сим­метрия

АССИМИЛЯЦИЯ - ДИССИМИЛЯЦИЯ ↔ охшашлану -охшашсызлану

АСТА - ӨСТӘ ↔ внизу - наверху

АСТАН - ӨСТӘН ↔ снизу - сверху

АСТЫНДА - ӨСТЕНДӘ ↔ под (...) - над (...)

АТ — ЯМАНАТ ↔ доброе имя - дурная слава

АТА - АНА // ӘТИ - ӘНИ ↔ отец - мать // папа -мама

АТА — БАЛА ↔ отец - дитя (ребенок)

АТА - УЛ ↔ отец - сын

АТА КАЗ - АНА КАЗ ↔ гусак - гусыня

АТАКА - КОНТРАТАКА ↔ атака - контрһөҗүм, контр­атака

АТАЛЫ - АНАЛЫ ↔ имеющий отца - имеющий мать

АТАСЫЗ — АНАСЫЗ ↔ не имеющий отца - не имею­щий мать

АТЛАУ - ЙӨГЕРҮ ↔ шагать - бегать (бежать)

АТЛЫ - ҖӘЯҮЛЕ ↔ всадник - пеший

АЧ — ТУК ↔ голодный - сытый

АЧЛЫК -ТУКЛЫК ↔ голод - сытость

АЧУ - ТӨРҮ ↔ развернуть - завернуть (свернуть)

АЧУ — ЯБУ ↔ открыть (отпереть, отворить, отом­кнутъ) - закрыть (заперетъ, затворить, замкнутъ)

АЧУЛАНУ - МАКТАУ ↔ ругать - хвалить

АЧУЛАНЫШУ - КИЛЕШҮ ↔ ругаться - мириться

13


АЧЫ  - БАЛЛЫ, ТАТЛЫ ↔ кислый - сладкий

АЧЫ   - ТӨЧЕ ↔ кислый - пресный

АЧЫГУ - ТУЮ ↔ проголодаться - насытиться

АЧЫК    - ЙОМЫКЫЙ ↔ открытый - замкнутый (очеловеке)

АЧЫК    - ЯШЕРЕН ↔    1. открытый - скрытый; 2.открыто (явно) - тайно

АЧЫК - КАРАҢГЫ ↔ светлый - темный

АЧЫК - СОРЫ ↔ ясный - серый

АЧЫК - ТӨССЕЗ ↔ светлый - бесцветный

АЧЫК - ЯБЫК ↔ открытый - закрытый

АЧЫЛУ — ЯБЫЛУ ↔ открыться - закрыться

АШЫГУ - ӘКРЕН КЫЛАНУ ↔ торопиться - меддить

АШЫГУ - САБЫР ИТҮ ↔ торопиться - потерпеть, обоҗдать

АЯЗ — БОЛЫТЛЫ ↔ ясный - облачный, пасмурный

АЯЗ - БУРАН ясно - буран

АЯЗ - ЯВЫМ ↔ ясный день - ненастье

АЯЗ - ЯҢГЫРЛЫ ↔ ясный - дождливый

АЯК — БАШ ↔ нога - голова

АЯНЫЧЛЫ - КУАНЫЧЛЫ ↔ вызывающий жалость - радостный

ӘБИ — БАБАЙ ↔ бабушка - дедушка

ӘДӘПЛЕ - ӘДӘПСЕЗ ↔ вежливый (воспитанный, учтивый, любезный, деликатный) - невежливый (неучтивый, неделикатный, нелюбезный)

ӘДӘПЛЕ - ДОРФА ↔ вежливый - грубый

ӘЗ (аз) — КҮП ↔ мало - много

ӘЙБӘТ - ЯМАН ↔ хороший - плохой

ӘЙЕ - ТҮГЕЛ ↔ да - не

ӘЙЕ - ЮК ↔ да - нет

ӘЙЛӘНЕЧ - ТУРЫ ↔ в обход - прямо

ӘКРЕН - ТИЗ ↔ 1. медленно - быстро; 2.неторопливый, медленный -  торопливый, быстрый

ӘТӘЧ - ТАВЫК ↔ петух - курица

ӘТИ - ӨНИ ↔ мама - папа (отец)

14


ӘТКӘЙ - ӘНКӘЙ ↔ мамочка - папочка

ӘҮВӘЛ — АННАН (соңыннан, аннан соң) ↔ прежде, вначале - потом

ӘҮВӘЛГЕСЕ - СОҢГЫСЫ ↔ начальный - последний

ӘХЛАКЛЫ - ӘХЛАКСЫЗ ↔ нравственный (воспитанный) - безнравственный (аморалъный)

ӘЧЕ — БАЛЛЫ ↔ кислый, горький - сладкий, приятный

ӘЧЕ — ТӘМЛЕ ↔ кислый, горький - вкусный

ӘЧЕ — ТӨЧЕ ↔ дрожжевой - пресный

БАБАЙ - ӘБИ ↔ дед (дедушка) - баба (бабушка)

БАЕТУ - БӨЛДЕРҮ ↔ обогатить -  разорить 

БАЗЫК - ОЗЫН БУЙЛЫ ↔ коренастый - долговязый

БАЗЫМЛЫ — БАЗЫМСЫЗ ↔ решительный - несмелый, застенчивый

БАЙ — БАТРАК, ялчы ↔ богатый - батрак, слуга

БАЙ - ХӘЕРЧЕ ↔ богатый, богач - нищий

БАЙ — ЯРЛЫ (фәкыйрь) ↔ богатый (богач, состоятелъный) - бедный (убогий, нищий)

БАЙЛЫК - МАТУРЛЫКбогатство - красота

БАЙЛЫК - ФӘКЫЙРЬЛЕКбогатство - бедность

БАЙЛЫК - ЮКЛЫК  ↔ богатство - бедность

БАЙЛЫК - ЯРЛЫЛЫК ↔ богатство - бедность

БАКЫЙ — ФАНИ ↔ вечный — преходящий

БАЛАЛЫ - БАЛАСЫЗ ↔ имеющий ребенка - не имею­щий ребенка

БАЛКУ - СҮНҮ ↔ сиять - гаснуть, тухнуть

БАЛЛЫ - ӘЧЕ ↔ сладкий - кислый, горький

БАР - ЮК ↔ есть - нет

БАР ИТҮ - ЮК ИТҮ ↔ сотворить - уничтожить

БАР НӘРСӘ ДӘ - БЕРНӘРСӘ ДӘ ↔ все - ничего

БАРЛЫК - ЮКЛЫК ↔ 1. наличие - отсутствие; 2.утвердительный - отрицательный

БАРЛЫККА КИЛҮ - ЮККА ЧЫГУ (югалу) ↔ появиться — исчезнуть

БАРУ — КАЙТУ ↔ идти - возвращаться

БАРУ - ТОРУ ↔ идти - стоять

15


БАРУ - ТУКТАУ ↔ идти - остановиться

БАРЧА - ЮКЧА ↔ все - ничего

БАРЫМТА - КАРЫМТА ↔ поход с целью наживы ответный поход с целью  отомщения

БАСУ - УТЫРУ ↔ вставать (встать) - сидеть (сесть)

БАСЫМЛЫ - БАСЫМСЫЗ ↔ ударный - безударный

БАТУ - ЙӨЗҮ ↔ тонуть - плавать

БАТУ - КАЛКУ ↔ тонуть - всплывать

БАТУ - ЧЫГУ ↔ утонуть - выходить (появиться, вылезать)

БАТЫР - КУРКАК храбрец (смелый) - трус (трусливый)

БАТЫРЛЫК - КУРКАКЛЫК ↔ храбрость (смелость, отвага) - трусость

БАШ - АЗАКначало - конец

БАШАЯКголова - нога

БАШ - КОЙРЫКголова - хвост

БАШ - ТӨП ↔ вершина - корень

БАШ(ы) - АХЫР, актыгы, соңы ↔ начало - конец

БАШЛАНУ - БЕТҮ ↔ начинаться - заканчиваться

БАШЛАУ - БЕТЕРҮ, тәмам итү ↔ начинать (приступатъ, приниматъся) - заканчивать ( завершать)

БАШЛЫ - БАШСЫЗ ↔ умный - бестолковый

БАШЛЫ - НАДАН ↔ умный - глупый

БАШТА - АННАН ↔ сначала - потом

БАШТА — СОҢЫННАН (ахырдан) ↔ сначала, вначале - потом, в конце

БАШТАГЫ — АХЫРГЫ (соңгы) ↔ первый - последний

БАШТАН - АЗАКТАН ↔ сначала - в конце

БАШТАН - АХЫРДАН ↔ сначала - в конце

БАШЫНДА -АХЫРЫНДА (азагында) в начале - в конце

БАШЫНДА - КОЙРЫГЫНДАв начале - в конце

БАШЫННАН - ТӨБЕННӘНс вершины - с корня

БАЮ — БӨЛҮ (ярлылану, фәкыйрьләнү) ↔ разбогатеть - обнищать, беднеть

БАЮ — КАЛКУ (чыгу) ↔ заходить - всходить (о солнце, луне)

16


БӘЙЛӘҮ - СҮТҮ ↔ вязать - распускать

БӘЙЛӘҮ - ЧИШҮ ↔ связывать, завязывать - развязывать

БӘЙРӘМ - КАРА ЭШпраздник - черная работа

БӘЙРӘМ - МАТӘМпразднйк - траур

БӘЙРӘМЧӘ - ГАДӘТИ ↔ празднично - как обычно

БӘЛӘКӘЙ - ЗУР (олы) ↔ маленький - большой

БӘЛӘКӘЙЛӘНҮ - ЗУРАЮ    уменьшаться - увеличиваться

БӘНДӘ   - АЛЛАчеловек - бог (аллах)

БӘНДӘАДӘМжалкое существо - человек

БӘХӘСЛӘШҮ - КИЛЕШҮспорить - мирйться

БӘХЕТ - БӘХЕТСЕЗЛЕК ↔ счастье - несчастье

БӘХЕТ - ГАЗАП ↔ счастье - мука

БӘХЕТ - КАЙГЫ ↔ счастье - горе

БӘХЕТЛЕ - БӘХЕТСЕЗ ↔ счастливый - несчастный

БӘХЕТЛЕ - МЕСКЕН ↔ счастливый - несчастный

БЕЗ - БҮТӘННӘР ↔ мы - другие

БЕЗ - СЕЗ ↔ мы - вы

БЕЗНЕКЕЛӘР - СЕЗНЕКЕЛӘР ↔ нашй - ваши

БЕЛДЕКЛЕ - БЕЛДЕКСЕЗ знающий - незнающий

БЕЛЕКЛЕ - БЕЛЕКСЕЗ ↔ толковый – бестолковый (неопытный)

БЕЛЕМ - НАДАНЛЫКзнание - нөграмотность

БЕЛЕМЛЕ - НАДАН образованный- неграмотный

БЕР - БАРодин - все

БЕР - БАШКАодин - другой

БЕР - КҮПодин - много

БЕР - МЕҢодинтысяча

БЕР - МЕҢ ДӘ БЕРодин - тысяча один

БЕР КӨНЛЕК - ГОМЕРЛЕКоднодневный - вечный

БЕР КӨНЛЕК - МӘҢГЕЛЕК ↔ однодневный - вечный

БЕРӘҮ - ИКЕНЧЕ ↔ один - другой

БЕРӘҮ - КҮМӘК ↔ один - все (коллектив)

БЕРӘҮ - МЕҢӘҮ ↔ один - тысячи

БЕРГӘ - АЕРЫЛГАН вместе - отдельно

БЕРГӘ - АЕРЫМ вместе - отдельно

17


БЕРГӘ БУЛУ - АЕРЫЛЫШУ ↔ быть вместе - расходиться

БЕРДӘМ - БЕРДӘМСЕЗ ↔ единый - разобщенный

БЕРДӘМ - ТАРКАУ ↔ единый - разрозненный

БЕРДӘМ (тату) - ГАУГАЛЫ ↔ единый (дружный) - неспокойный   (спорный)

БЕРЕБЕЗ - БАРЫБЫЗ ↔ один из нас - все (мы)

БЕРЕГҮ - АЕРЫЛУ ↔ объединяться - расходиться

БЕРЕНЧЕ - АЗАККЫ (соңгы) ↔ первый - последний

БЕРЕНЧЕ - АХЫРГЫ первый - последний

БЕРЕНЧЕ - СОҢ (кат) ↔ первый - последний

БЕРЕНЧЕ - СОҢГЫ ↔ первый - последний

БЕРЕНЧЕЛ - ИКЕНЧЕЛ ↔ первичный - вторичный

БЕРЕНЧЕСЕ - СОҢГЫСЫ ↔ первый - последний

БЕРКЕМ ДӘ - БАРЫСЫ ДА ↔ никто - все

БЕРЛӘШТЕРҮ - ТАРКАТУ ↔ объединять - разъединять

БЕРЛӘШҮ - АЕРЫЛЫШУ ↔ объединяться - расходиться

БЕРЛЕК - КҮПЛЕК единственное (число) - множественное (число)

БЕРЛЕК - ТАРКАУЛЫК единство - разобщенность

БЕРТӨРЛЕ - КҮПТӨРЛЕ ↔ одинаковый – различный (разнообразный)

БЕРЬЕЛЛЫК - КҮПЬЕЛЛЫК ↔ однолетний - многолетний

БЕРЬЯКЛЫ - КҮПЬЯКЛЫ ↔ односторонний - многосторонний

БИ - КОЛ ↔ бек - раб

БИЕГӘЮ - ТҮБӘНӘЮ ↔ 1. подниматься - снижаться; 2. возвышаться - опускаться

БИЕК - ТӘБӘНӘКвысокий - низкий

БИЕК — ТҮБӘН ↔ высокий - низкий; высоко - низко

БИЕКЛЕК — ТҮБӘНЛЕК ↔ возвышенность - низменность

БИЗӘҮ - БОЗУ украшать - портить

БИКЛӘҮ - АЧУ ↔ запирать - открывать

БИЛГЕЛЕ - БИЛГЕСЕЗ ↔ известный - неизвестный

БИЛГЕЛЕЛЕК - БИЛГЕСЕЗЛЕК ↔ определенность - неопределенность

БИР - МӘ ↔ дай - на

18


БИРӘЧӘК - АЛАЧАК ↔ долг (вернуть) - долг (взять)

БИРГЕ - АРГЫ ↔ близкий - далекий

БИРЕ - АРЫ сюда - туда

БИРЕДӘ    - ТЕГЕНДӘ ↔ здесь - там

БИРҮ - АЛУ ↔ отдавать - брать

БОЕГУ - ШАТЛАНУ ↔ поникнуть (огорчаться) - радоваться

БОЗ - ЯЛКЫН ↔ лед - пламень

БОЗУ - ТӨЗӘТҮ ↔ портить - исправлять

БОЛАЙ - ТЕГЕЛӘЙ так - эдак

БОЛГАНУ - ТОНУ ↔ мутнеть, помутнеть - оседать,очиcтиться

БОЛЫТЛЫ   - БОЛЫТСЫЗ, аяз ↔ облачный - ясный

БОЛЫТЛЫ - КОЯШЛЫ 1. облачный - солнечный; 2. облачно - солнечяо

БОРЧЫЛУ - ТЫНЫЧЛАНУбеспокоиться - успокоиться

БОРЫНГЫ - БҮГЕНГЕдревний - сегодняшний

БОРЫНГЫ - ЗАМАНЧАдревний - современный

БОРЫНГЫӨР-ЯҢАдревний - совершенно новый

БӨГЕЛҮ - ТУРАЮгорбиться - выпрямляться

БӨГҮ - ТУРАЙТУсогнуть - выпрямить

БӨЕК - КЕЧКЕНӘвеликий - маленький

БӨЕК - ТҮБӘНвозвышенный - низкий (о человеке)

БӨЕКЛЕК - ТҮБӘНЛЕК о величие - низость

БӨКРЕ - ТУРЫгорбатый - прямой

БӨРКЕТ - БЫЛБЫЛорел - соловей

БӨТЕН - ЯРТЫцелое - половина

БӨТЕНЛӘЙГӘ - ВАКЫТЛЫЧА насовсем - временно

БУ - ТЕГЕ ↔ этот - тот

БУ - УЛ ↔ этот - тот

БУАЗ — КЫСЫР ↔ стельная - яловая

БУЕНЧА - КАРШЫ ↔ по - против

БУЙ — ИҢ ↔ длина - ширина

БУЛГАН ХӘЛ - УЙДЫРМА действительность, быль вымысел

БУЛДЫКЛЫ - БУЛДЫКСЫЗ ↔ способный - неспособный

БУЛЫРДАЙ - БУЛМАСТАЙ ↔ способный - неспособный

19


БУУ — ЕРУ ↔ прудить - открыть

БУШ - ТУК ↔ пустой - полный

БУШ - ТУЛЫ пустой - полный.

БУШ - ТЫГЫЗ ↔ свободный - тесный

БУШАТУ - ТӨЯҮ ↔ разгрузить - нагрузить

БУЯУ - СӨРТҮ ↔ красить - вытереть

БҮГЕН - ИРТӘГӘ (иртәгәсен) ↔ сегодня - завтра

БҮГЕН - КИЧӘ ↔ сегодня - вчера

БҮГЕНГЕ - ИРТӘГӘГЕ сегодняшний - завтрашний

БҮГЕНГЕ - КИЛӘЧӘК сегодняшний - будущий

БҮГЕНГЕ - КИЧӘГЕ ↔ сегодняшний - вчерашний

БҮГЕНГЕ - МӘҢГЕЛЕК ↔ сегодняшний - вечный

БҮГЕНГЕ - ҮТКӘН ↔ сегодняшний - прошедший

БҮЛӘК - ҖӘЗА ↔ подарок- наказание

БҮЛӘК ИТҮ - ҖӘЗА БИРҮ ↔ дарить - наказывать

БҮЛҮ - ТАПКЫРЛАУ ↔ 1. деление - умножение; 2. делить - умножать

БЫЕЛ - ҮТКӘН ЕЛ ↔ в этом году  - в прошлом году

БЫЕЛ - ЯРЕНГӘ ↔ в этом году - на будущий год

БЫЕЛГЫ - ҮТКӘН ↔ то, что было в этом году - прошедший  

БЫЛБЫЛ - КАРГА ↔ соловей - ворона

БЫЛТЫР — БЫЕЛ ↔ в прошлом году - в нынешнем году

БЫЛТЫР - ИКЕНЧЕ (киләсе)

ЕЛГА в прошлом году - на следующий год

ВАГАЮ - ЭРЕЛӘНҮ ↔ 1. мельчать - укрупняться; 2. мелочиться — возгордиться

ВАЕМЛЫ — ВАЕМСЫЗ ↔ заботливый – беззаботный (беспечный)

ВАК — ЗУР ↔ мелкий - большой

ВАК - ЭРЕ ↔ мелкий (маленький, измельченный, моросящий, бисерный (о письме)) - крупный (большой, кусковой, проливной)

ВАКЛАНУ - ЭРЕЛӘНҮ ↔ мелочиться - важничать

ВАКЫТЛЫ - ВАКЫТСЫЗ вовремя - не ко времени

20


ВАКЫТЛЫ - ГОМЕРЛЕК ↔ временный - на всю жизнь

ВАКЫТЛЫ - ДАИМИ ↔ временный - постоянный

ВАКЫТЛЫЧА - ГОМЕРЛЕККӘ ↔ временно - на всю жизнь

ВАКЫТЛЫЧА - ДАИМИ ↔ временно - постоянно

ВАКЫТЛЫЧА - МӘҢГЕЛЕККӘ ↔ временно - навечно

ВАТАН - ЧИТ ҖИР (чит ил) ↔ Родина (отчизна) - чужбина (чужая страна)

ВАТУ - ТӨЗҮ ↔ разрушать - стройга.

ВАТЫК - БӨТЕН ↔ разбитый - целый

ВАТЫК - ТӨЗЕК ↔ сломанный - исправный

ВӘГЪДӘЛЕ - ВӘГЪДӘСЕЗ ↔ обязательный - не обязательный

ВЕРТИКАЛЬ - ГОРИЗОНТАЛЬ вертикальиый - горизонтальный      

ВОКАЛИЗМ - КОНСОНАНТИЗМ ↔ вокализм (сузыклар системасы) - консонантизм (тартыклар системасы)

ВӨҖДАНЛЫ - ВӨҖДАНСЫЗ совестливый - бессовестный

Гадәтле - гадәтсез  ↔  имеющий  привычку (воспитанный) - невоспитанный

ГАДЕЛ - ГАДЕЛСЕЗ ↔ справедливый - несправеддивый

ГАДЕЛ - ЗАЛИМ ↔ справедливый - злой

ГАДЕЛЛЕК - ГАДЕЛСЕЗЛЕК ↔ справедливость - несправедливость

ГАДИ - АВЫР простой - трудный

ГАДИ — БӨЕК ↔ простой - великий (незаурядный)

ГАДИ - ГАЛИ ↔ простой - великий

ГАДИ — ДАҺИ ↔ простой - гений

ГАДИ - КАТЛАУЛЫ    ↔   простой (незатейливый, немудреный) - сложный (затейливый, мудреный)

ГАДИ - КУШМА ↔ простой - сложный

ГАДИ - ТӘКЪВА ↔ простой (бесхитростный) - надутый (заносчивый, высокопарный)

ГАДИ ХАЛЫК - ТҮРӘ ↔ простолюдин - начальник

ГАДИЛӘНҮ - КАТЛАУЛАНУ ↔ упрощаться - усложняться

21


ГАДИЛӘШТЕРҮ - КАТЛАУЛАНДЫРУ ↔ упрощать - усложнять

ГАДИЛЕК - ЯСАЛМАЛЫК ↔ простота - искусственность

ГАЕПЛӘҮЧЕ - ГАЕПЛӘНҮЧЕ ↔ обвинитель - обвиняемый

ГАЕПЛЕ - ГАЕПСЕЗ ↔ виноватый - невиновный, невиниый

ГАЕПЛЕ - ХАКЛЫ ↔ виновный - правый

ГАЗАП - ЛӘЗЗӘТ ↔ мука - наслаждение

ГАЗАПЛАНУ - ЛӘЗЗӘТЛӘНҮ ↔ мучиться - наслаждаться

ГАЗАПЛЫ - ТАТЛЫ ↔ мучительный - сладкий

ГАЙРӘТЛЕ - ГАЙРӘТСЕЗ ↔ сильный (могучий) - слабый

ГАЛИ — ХАЛИ ↔ великий - пустой

ГАЛИМ - АХМАК ↔ ученый - глупый

ГАЛИМ - ГАЛИМӘ ↔ ученый - ученая (редко)

ГАЛИМ - НАДАН ↔ ученый - неуч

ГАМӘЛИ - НӘЗАРИ ↔ практйческий - теоретический

ГАРЕП-  ШӘРЫК ↔ запад - восток    

ГАРМОНИЯ - ДИСГАРМОНИЯ ↔ гармония - дис­гармония

ГАРЬЛЕ — ГАРЬСЕЗ ↔ стеснительный, застенчивый - бесстыжий, беспардонный

ГАЯРЬ - КУРКАК ҖАНЛЫ ↔ смелый - трусливый

ГИГАНТ - ПИГМЕЙ ↔ гигант - пигмей

ГИДАЙ — БАЙ ↔ бедный (простолюдин) - богатый

ГИМН - РЕКВИЕМ ↔ гимн - реквием

ГОМЕРЛЕК - БЕР КӨНЛЕК на всю жизнь - на один день

ГОМУМИ - КОНКРЕТ ↔ общий - конкретный

ГОМУМИ - ХОСУСЫЙ ↔ общий - частный

ГОРУРЛАНУ - ОЯЛУ гордиться - стыдиться

ГӨЛСТАН — ГҮРСТАН ↔ Гулистан (цветущая страна) - могила

ГӨНАҺ - САВАП ↔ грех - благодеяние

ГӨНАҺЛЫ - ГӨНАҺСЫЗ ↔ грешный - безгрешный

ГҮР - ҖИР ↔ могила - земля

ГЫЙЛЕМ - НАДАНЛЫК ↔ знание - тупость

22


Давыллы — ТЫНЫЧ ↔  ураганный, бурный - спокойный

ДАЛА - ТАУ ↔ степь - гора

ДАН - МАТӘМ ↔ слава - траур

ДАН - ОЯТ ↔ слава - стыд

ДАН - ХУРЛЫК ↔ слава - позор

ДАН КАЗАНУ - ЯМАНАТКА КАЛУ ↔ добиваться славы - покрывать себя позором

ДАНЛАУ — КАРГАУ ↔ воспевать славу - проклинать

ДАНЛЫКЛЫ - ХУРЛЫКЛЫ ↔ славный - позорный

ДАРУ — АГУ ↔ лекарство - яд

ДӘЛИЛЛӘҮ - КИРЕ КАГУ ↔ доказывать - отрицать

ДӘЛИЛЛЕ - ДӘЛИЛСЕЗ ↔ доказуемый - недоказуемый

ДӘНИ (түбән) — ӘГЪЛА (югары) низкий - высокий

ДӘРТ - ДӘРМАН ↔ желание - сила

ДӘРТЛЕ - ДӘРТСЕЗ ↔ страстный - бесстрастный

ДӘРТЛЕ - МОҢЛЫ ↔ ободряющий - грустный

ДӘҮЛӘТ - ЯРЛЫЛЫК ↔ богатство - бедность

ДӘШМӘҮ - СӨЙЛӘҮ ↔ молчать - говорить

ДИВАНА - ТАБИБ ↔ душевнобольиой - врач

ДИНДАР - ДИНСЕЗ ↔ религиозный - безбожник

ДИНЛЕ — ДИНСЕЗ (диндар) религиозный - неверующий

ДОГА - БӘДДОГА ↔ молитва - проклятие

ДӨНЬЯ - ГҮР ↔ свет - могила

ДӨРЕС - ХАТА (ялгыш) ↔ 1. правильный - ошибочный; 2. правильно - ошибочно

ДӨРЕСЛЕК - ГАЙБӘТ ↔ правда - сплетни

ДӨРЕСЛЕК - ЯЛГАН (алдау) правда - ложь

ДӨРЛӘҮ - СҮНҮ ↔ пылать - погаснутъ

ДУЛКЫН - ТЫМЫЗЫК волна - спокойствие

ДУЛКЫНЛАНУ - ТЫНУ ↔ волноваться - успокоиться

ДУС - ДОШМАН ↔ друг (товарищ, приятелъ, дружище) - враг (недруг, неприятель, противник)

ДУС - КӨНДӘШ ↔ друг - соперник

ДУС - ЯТ ↔ друг - чужой

ДУС-ИШ - ҖИДЕ ЯТ ↔ друзья - чужие

28


ДУСЛЫК - ДОШМАНЛЫК ↔ дружба - вражда ДЫМЛЫ - КОРЫ ↔ влажный - сухой

ЕВРОПАЛЫ - АЗИАТ ↔ европеец - азиат

ЕГЕТ - КАРТ ↔ парень - старик

ЕГЕТ - КЫЗ ↔ парень - девушка

ЕГЫЛУ - КАЛКЫНУ (күтәрелү) ↔ падать - подниматься

ЕГЫЛУ - ТОРУ ↔ падать - вставать

ЕЛАТУ - КӨЛДЕРҮ ↔ заставлять плакать - смеяться

ЕЛАТУ — ЮАТУ ↔ заставить расплакаться - успокаивать

ЕЛАУ - КӨЛҮ ↔ плакать - смеяться

ЕЛАУ-СЫКТАУ - УЙНАУ-КӨЛҮ ↔ расплакаться -рассмеяться (шутитъ)

ЕЛМАЮ - ЕЛАУ ↔ улыбаться - плакать

ЕЛМАЮ — МОҢАЮ ↔ улыбаться - грустить

ЕЛМАЮ - ТУРСАЮ (чырае (йөзе) җимерелү) ↔ улы­баться - кукситься, хмуриться

ЕЛМАЮ - ҮКСҮ ↔ улыбаться - реветь

ЕЛМАЮ - ЧЫРАЙ СЫТУ ↔ улыбаться - морщиться

ЕРАГАЮ — ЯКЫНАЮ ↔ отдаляться - сближаться

ЕРАК - ЯКЫН ↔ 1. далеко - близко; 2. далекий -близкий

ЕРАКЛАШТЫРУ - ЯКЫНАЙТУ ↔ отдалять - приб­лижать

ЕРАКЛАШУ - ЯКЫНАЮ ↔ отдаляться - приближаться

ЕРАКТА - ЯКЫНДА ↔ далеко - близко

ЕРАКТАГЫ - ЯКЫНДАГЫ далекий - близкий

ЕРАКТАН - ЯКЫННАН ↔ издалека - сблизи

ЕРТУ - ТЕГҮ ↔ рвать - зашивать

ЕРТУ — ЯМАУ ↔ рвать - штопать (наложшпъ заплатку)

ЕШ - СИРӘК ↔ часто - редко

ЕШАЮ - СИРӘГӘЮ ↔ учащаться - становиться реже

ҖавАПЛЫЛЫК - ҖАВАПСЫЗЛЫК ↔ ответствен-ность  - безответственность

ҖАЙЛЫ - ҖАЙСЫЗ ↔ 1. удобный - неудобный; 2. удобно - неудобно

24


ҖАН - РУХ ↔ сердце - душа

ҖАН - ТӘН ↔ душа - тело

ҖАН БИРҮ - ТЕРЕЛҮ ↔ отдать душу - возродиться, поправиться

ҖАН ИЯСЕ - ГҮР ИЯСЕ ↔ жилец на этом свете (живой) - покойник

ҖАНЛЫ — ҖАНСЫЗ одушевленный - неодушевленный

ҖӘЕН - КЫШЫН летом - зимой

ҖӘЙ - КӨЗ ↔ лето - осень

ҖӘЙ - КЫШ ↔ лето - зима

ҖӘЙ КӨНЕ - КЫШ КӨНЕ ↔ летом - зимой

ҖӘЙЛӘҮ - КЫШЛАУ ↔ 1. летнее пастбище - зимовье; 2. провести лето - перезимовать

ҖӘННӘТ - ҖӘҺӘННӘМ ↔ рай - ад

ҖӘННӘТ - КЫЯМӘТ (ут) ↔ рай - столпотворение (ад)

ҖӘННӘТ - ТӘМУГ ↔ рай - ад

ҖӘФА - РӘХӘТ ↔ мука - нега

ҖӘЯҮЛЕ - АТЛЫ ↔ пеший - всадник

ҖЕГӘРЛЕ - КОРЫШКАН ↔  человек в силе - обессиленный (старый)

ҖЕП - АРКАН ↔ нитка-аркан

ҖИГҮ - ТУГАРУ ↔ запрягать - распрягать

ҖИЛЛЕ - ҖИЛСЕЗ ↔ ветреный - безветреный

ҖИМЕШЛЕ - ҖИМЕШСЕЗ ↔ плодоносящий - неплодоносящий

ҖИҢЕЛ - АВЫР ↔ 1. легкий (нетрудный, простой, пустяковый) - тяжелый (сложный, непростой, мудреный, хитрый); 2. җиңел - читен

ҖИҢЕЛӘЙТҮ - АВЫРАЙТУ ↔ облегчить – сделать тяжелым (утяжелить)

ҖИҢЕЛЛЕК - АВЫРЛЫК↔ легкость - тяжесть (трудностъ)

ҖИҢҮ - ҖИҢЕЛҮ побеждать - быть побежденным

ҖИҢҮЧЕ - ҖИҢЕЛҮЧЕ ↔ победитель - побежденный

ҖИР - КҮК ↔ земля - небо

ҖИР - СУ ↔ земля - вода

25


ҖИР - ҺАВА ↔ земля - воздух ( небо)

ҖИР АСТЫНДАГЫ - ҖИР ӨСТЕНДӘГЕ ↔ подземный - наземный

ҖИСЕМ - ИСЕМ ↔ тело - название

ҖИТДИ - ҖИЛБӘЗӘК ↔ серьезный - ветреный

ҖИТДИ - ШАЯН ↔ серьезный - шутливый

ҖИТЕЗ - АКРЫН (әкрен) ↔ 1. быстрый - медленный; 2. быстро - медленно

ҖИТЕЗ - ҖЕБЕГӘН ↔ быстрый, шустрый - раззява

ҖИТЕШСЕЗЛЕК - ӨСТЕНЛЕК ↔ недостаток (порок, недочет, минус) - достоинство (добродетель, плюс)

ҖИТЕШТЕРҮ - ФАЙДАЛАНУ ↔ производить - пользоваться

ҖИТМӘҮ - АРТЫП КАЛУ ↔ 1. не хватать - оставаться; 2. недостача - избыток

ҖИТМӘҮЧЕЛЕК - АРТЫП КАЛУ ↔ недостаток (нехватка, недостача) - излишек

ҖӨП - ТАК ↔ четный - нечетный

ҖУЕЛУ - ТАБЫЛУ ↔ потеряться - найтись

ҖУЮ - ТАБУ ↔ терять - находить

ҖҮЛӘР - АКЫЛЛЫ ↔ глупый - умный

ҖҮН - КЫЙММӘТ (кыйбат, бәя) ↔ дешёвый - дорогой

ҖЫЕЛУ - ТАРАЛУ ↔ собираться - расходиться

ҖЫЙНАК   -   ҖӘЕНКЕ   ↔   нераспространенный   - распространенный

ҖЫЙНАК - ҖЫЙНАКСЫЗ ↔ собранный (аккуратный) - несобранный (неаккуратный)

ЕЛАУ - КӨЛҮ ↔ плакать - смеяться

ҖЫЛЫ - БОЗЛЫ ↔ теплый - ледяной

ҖЫЛЫ - САЛКЫН ↔ теплый - холодный

ҖЫЛЫ - СУЫК ↔ теплый - холодный

ҖЫЛЫНУ - СУЫНУ ↔ согреваться - охлаждаться

ҖЫЛЫНУ - ТУҢУ (өшү) ↔ согреваться - мерзнуть

ҖЫЛЫТУ - СУЫТУ ↔ согреть - охлаждать, остужать

ҖЫРЛАТУ - ЕЛАТУ ↔ заставлять петь – заставлять плакать

ҖЫЮ - СҮТҮ ↔ собирать - разобрать

26


ҖЫЮ - ТАРАТУ ↔ собирать - раздавать

ҖЫЮ - ТУЗДЫРУ ↔ собирать - рассыпать

ЗАКОНЛЫ - ЗАКОНСЫЗ ↔ законный - незаконный

ЗАРАР - ФАЙДА ↔ вред - польза

ЗАРАРЛЫ - ЗАРАРСЫЗ ↔ вредный - безвредный

ЗАРАРЛЫ - ФАЙДАЛЫ ↔ вредный - полезный

ЗАТЛАНЫШЛЫ - ЗАТЛАНЫШСЫЗ ↔ личный - безличный

ЗАТЛЫ - ЗАТСЫЗ ↔ роскошный - простой

ЗӘГЫЙФЬ - КӨЧЛЕ ↔ слабый - сильный

ЗӘМҺӘРИР СУЫК - ЯЗ ↔ рождёствевские морозы - весна

ЗӘҢГӘР ХЫЯЛ - МӨМКИНЛЕК ↔ голубая мечта -возможность

ЗИҺЕНЛЕ - ЗИҺЕНСЕЗ ↔ сообразительный, способный - неспособный

ЗУР - БӘЛӘКӘЙ (кечкенә, кече) ↔ большой (гигантский, громадный, огромный) - маленький

ЗУР — ВАК, вак-төяк ↔ большой- мелкий

ЗУР - КЕЧЕ ↔ взрослый - маленький

ЗУР ИТҮ - ХУР ИТҮ ↔ уважать - позорить

ЗУРАЙТУ - КЕЧЕРӘЙТҮ ↔ увеличивать - уменьшать

ЗУРАЮ - КЕЧЕРӘЮ ↔ увеличиваться - уменыпаться

ЗУРГА КУЮ - ТҮБӘН САНАУ ↔ считать выше всех - не считать за человека

ЗУРЛАУ - ХУРЛАУ ↔ уважать (возвеличивать) - опозорить, позорить

ЗЫЯН - ФАЙДА ↔ вред - польза

ЗЫЯНЛЫ - ЗЫЯНСЫЗ ↔ вредный - безвредный

 

Игелек - имгәк ↔ добро - вред

ИГЕЛЕК - НАЧАРЛЫК (яманлык, усаллык) ↔ добро - зло

ИГЕЛЕКЛЕ - ИГЕЛЕКСЕЗ ↔ благодарный - неблагодарный, никчемный

ИГЕЛЕКЛЕ - УСАЛ ↔ добрый - злой

ИГЪТИБАРЛЫ - БИТАРАФ ↔ внимательный -равндушный (бездушный)

27


ИГЪТИБАРЛЫ - ИГЪТИБАРСЫЗ ↔ внимательный - невнимательный

ИДЕАЛЬ — ЧЫН (хакыйкый) ↔ идеальный - действительный (реальный)

ИДИОТ - ДАҺИ ↔ идиот - гений, геңиальный

ИЗГЕ - УСАЛ ↔ добродетельный (святой) - злой

ИЗГЕ - ЯМАН (явыз) ↔ добрый - дурной (злой)

ИЗГЕЛЕК - ВӘХШИЛЕК ↔ добро - варварство

ИЗГЕЛЕК - ЯВЫЗЛЫК (яманлык) ↔ добро - зло

ИЗҮ - ИЗЕЛҮ ↔ угнетать - быть угнетенным

ИЗҮЧЕ - ИЗЕЛҮЧЕ ↔ утнетающий - угнетенный

ИКЪРАР ИТҮ - ИНКЯР ИТҮ ↔ признавать - отрицать

ИЛӘК - КҮН ↔ решка - орел

ИЛӘК ЯГЫ - БӨРКЕТ ЯГЫ ↔ решка - орел

ИЛТИФАТЛЫ - ИЛТИФАТСЫЗ ↔ внимательный - невнимательный

ИЛТҮ - КИТЕРҮ ↔ относить - приносить

ИМПОРТ - ЭКСПОРТ ↔ импорт - экспорт

ИНДУКТИВ - ДЕДУКТИВ ↔ индуктиввый - дедуктивный      

ИНДУКЦИЯ - ДЕДУКЦИЯ ↔ индукция - дедукция

ИНДУСТРИАЛЬ - АГРАР ↔ индустриальный - аграрный

ИНСАФЛЫ - ИНСАФСЫЗ ↔ воспитанный - невоспитанный

ИНТЕГРАЛ - ДИФФЕРЕНЦИАЛ ↔ интеграл - диффе­ренциал

ИНТЕГРАЦИЯ - ДЕЗИНТЕГРАЦИЯ ↔ интеграция - дезинтеграция

ИНТЕГРАЦИЯ - ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯ ↔ интеграция - дифференциация

ИНФЛЯЦИЯ - ДЕФЛЯЦИЯ ↔ инфляция - дефляция

ИҢ - БУЙ ↔ ширина - длина

ИҢ ЭЛЕК - АННАН СОҢ ↔ прежде всего - затем

ИҢ ЭЛЕК - АННАРЫ ↔ раныне - затем

ИПЛЕ — ИПСЕЗ ↔ 1. покладистый - неудобный (о человеке); 2. удобный - неудобный

ИР - ХАТЫН ↔ муж - жена

ИР БАЛА - КЫЗ БАЛА ↔ мальчик - девочка

28


ИР-АТ - ХАТЫН-КЫЗ ↔ мужчины - женщины

ИР-ЕГЕТ - ХАТЫН-КЫЗ ↔ мужчины - женщины

ИРЕК - КОЛЛЫК ↔ свобода - рабство

ИРЕК - ТОТКЫНЛЫК ↔ свобода - заточение

ИРЕКЛЕ - ИРЕКСЕЗ свободный - зависимый

ИРЕКЛЕ - МӘҖБҮРИ добровольный - обязательный; добровольно - обязательно

ИРЕНҮЧӘН - ТЫРЫШУЧАН ↔ ленивый - старательный

ИРКӘ - ДОРФА ↔ ласковый - грубый (неласковый)

ИРКӘК - ТЕШЕ ↔ самёц - самка

ИРКӘЛӘҮ - АЧУЛАНУ ↔ ласкать - ругать

ИРКӘЛӘҮ - КОРЫ КЫЛАНУ ↔ баловать - бьтъ строгим

ИРКЕН - КЫСАН ↔ просторный - тесный

ИРКЕН - ТАР ↔ просторно - тесно; просторный - тесный    

ИРЛЕ - ИРСЕЗ ↔ замужняя - без мужа (не замужняя)

ИРГӘ - АХШАМ ↔ утро –вечер

ИРТӘ - КИЧ ↔ утро – вечер

ИРТӘ - КИЧ ↔ утром – вечером

ИРТӘ - СОҢ ↔ рано –поздно

ИРТӘ БЕЛӘН - КИЧ БЕЛӘН ↔ утром – вечером

ИРТӘДӘН - КИЧТӘН ↔ с утра - с вечера 

ИРТӘЛӘҮ - СОҢЛАУ ↔ приходить рано - приходить поздно

ИРТӘН - КИЧ (кичен) ↔ утром - вечером

ИРТӘН - ТӨНЛӘ ↔ утром - ночью

ИРТӘНГЕ - КИЧКЕ ↔ утренний - вечерний

ИСӘН - КОРБАН ↔ живой - жертва

ИСӘН - ҮЛГӘН ↔ жив(а) - умер(ла)

ИСӘНЛӘШҮ - САУБУЛЛАШУ ↔ здороваться - попрощаться

ИСӘНМЕ! - ХУШ (сау бул)! ↔ здравствуй! - прощай!

ИСӘНМЕСЕЗ! - ХУШЫГЫЗ! ↔ здравствуйте - прощайте

ИСӘП - СЫЙФАТ ↔ количество - качество

ИСӘПЛЕ - ИСӘПСЕЗ ↔ 1. считанное - несметное количёство; 2. расчетливый - нерасчетливый

ИСЕМ - ҖИСЕМ ↔ название - тело

ИСЕМЛЕ - ИСЕМСЕЗ ↔ 1. именуемый, по имени - безымянный: 2. именитый - безвестный, неизвестный

29


ИСЕРҮ - АЙНУ ↔ пьянеть - трезветь

ИСКЕ - ЯҢА ↔ старый - новый

ИСКЕ ЕЛ - ЯҢА ЕЛ ↔ старый год - новый год

ИСКЕЛЕК - ЯҢАЛЫК ↔ старое - новое

ИСКЕРГӘН - ЯҢА устаревший - новый

ИСКЕЧӘ - ЯҢАЧА ↔ по-старому - по-новому

ИСЛЕ —ИССЕЗ ↔ пахнущий - без запаха

ИТ - СӨЯК ↔ мясо - кость

ИТЛЕ -   ИТСЕЗ ↔ мясной - постный

ИХЛАС - ИКЕ ЙӨЗЛЕ ↔ искренний - двуличный

ИХТИРАМ - ИХТИРАМСЫЗЛЫК уважение - отсутствие уважения

ИХТИРАМ - ХУРЛЫК ↔ уважение - позор

ИХТЫЯРИ - МӘҖБҮРИ ↔ 1. добровольно - обязательно; 2. добровольный - обязательный

ИХТЫЯРЛЫ - ИХТЫЯРСЫЗ ↔ волевой - безвольный

ИШЕК ТӨБЕ - ТҮР ↔ порог - красный угол

Йоклату - уяту ↔ усыплять - будить

ЙОКЛАУ — УЯНУ ↔ спать - просыпаться

ЙОКЫ - ЙОКЫСЫЗЛЫК сон - бессонница

ЙОКЫГА КИТҮ - УЯНУ ↔ засыпать- просыпаться

ЙОКЫЛЫ - УЯУ ↔ сонный - проснувшийся

ЙОМРЫ - ЯССЫ ↔ круглый - плоский

ЙОМШАК - КАТЫ ↔ 1. мягкий - твердый; 2. слабый - жесткий

ЙОМШАК - НЫК слабый - тугой

ЙОМШАК - УСАЛ ↔ мягкий - злой

ЙОМШАК - ҮТКЕН ↔ слабый - предприимчивый

ЙОМШАК КҮҢЕЛЛЕ - КАТЫ КҮҢЕЛЛЕ ↔ мягко­сердечный - жестокий

ЙОМШАУ — КАТУ ↔ размягчаться - твердеть

ЙОМЫЛУ — АЧЫЛУ ↔ закрываться - открываться

ЙӨГЕРҮ - АТЛАУ бежать - шагать

ЙӨЗТҮБӘН - ЧАЛКАН ничком - навзничь

ЙӨРГӘН - УТЫРГАН ходящий - сидящий

ЙӨРГӘН - ЯТКАН ↔ ходящий - лежащий

30


ЙӨРҮ - БАСЫП ТОРУ ↔ ходить - стоять

ЙӨРҮ - ЯТУ ↔ ходить - лежать

КАБЫЗУ - СҮНДЕРҮ ↔ зажигать - потушить

КАБЫНУ - СҮНҮ ↔ зажигаться - вотухать

КАБЫНУ - СҮРЕЛҮ ↔ зажигаться - потухнуть

КАВЫШУ - АЕРЫЛУ ↔ встречаться (сойтись) - разъехаться (разойтисъ)

КАГУ - СУЫРУ забивать - вытащить (о гвоздях)

КАДӘР - СОҢ ↔ до (...) - досле (...)

КАЗУ - КҮМҮ ↔ рыть - закопать

КАЙГЫ - БӘХЕТ ↔ горе - счастье

КАЙГЫ - КУАНЫЧ (шатлык, сөенеч) ↔ горе - радость

КАЙГЫЛЫ - КАЙГЫСЫЗ ↔ горестный - беззаботный

КАЙГЫЛЫ - ШАТЛЫКЛЫ ↔ горестный - радостыый

КАЙГЫРУ - ШАТЛАНУ (куану) ↔ горевать - радоваться

КАЙНАР - БОЗ КЕБЕК ↔ горячий - как лед

КАЙНАР - САЛКЫН ↔ горячий - холодвый

КАЙНАШУ - БУЛМАУ  участвовать - отсутствовать

КАЙТУ — КАЛУ ↔ возвращаться обратно - оставаться

КАЙТУ — КИЛҮ возвращаться (вернуться) - приходить, приехать

КАЙТУ - КИТҮ ↔ возвращаться - уезжать

КАЙЧАК - ҺӘРВАКЫТ ↔ иногда - всегда

КАЛА - САЛА (авыл) город - деревня

КАЛКУ - БАТУ ↔ выныривать - тонуть

КАЛУ - КАЙТУ ↔ оставаться - возвращаться

КАЛУ - КИТҮ ↔ оставаться - уходить

КАЛУ - ОНЫТЫЛУ ↔ оставаться - забываться

КАН АЛУ - КАН БИРҮ ↔ брать кровь - сдавать кровь

КАН КОЮ - ТОРМЫШ ↔ кровопролитие - жизнь

КАНАТЛЫ - КАНАТСЫЗ ↔ крылатый - бескрылый

КАНӘГАТЬЛЕК - КӨНЧЕЛЕК удовлетворенность - зависть

КАНЛЫ - КАНСЫЗ ↔ кровавый - бескровный

КАПЛАУ - АЧУ ↔ покрывать - открывать

КАПЧЫК - ЯНЧЫК ↔ мешок - кисет (мешочек)

31


КАР - ЛӘЙСӘН ЯҢГЫР ↔ снег - солнечный дождь

КАРА - АК ↔ черный - белый

КАРА - АКЛЫК ↔ черное - белое

КАРА - ТҮРӘ ↔ простолюдин - начальник

КАРА - ЯКТЫЛЫК мрак - свет

КАРА АКЫЛ - ЯҢА АКЫЛ ↔ опыт – современный взгляд

КАРАҢГЫ - ЯКТЫ ↔ 1. темный - светлый; 2. темно - светло

КАРАҢГЫЛАНУ - ЯКТЫРУ ↔ темнеть - рассветать

КАРАҢГЫЛЫК - ЯКТЫЛЫК ↔ темнота - свет (светло)

КАРГАУ - МАКТАУ проклинать - хвалить

КАРГАУ - ЯРЛЫКАУ ↔ проклинать - прощать

КАРГЫШ - МӘДХИЯ ↔ проклятие - хвала

КАРДӘШ - ҖИДЕ ЯТ ↔ родной - чужой

КАРСАК - ОЗЫН ↔ низкий (коренастый) - высокий

КАРТ - КАРЧЫК ↔ старик - старуха

КАРТ - ЯШЬ (яшүсмер) ↔ старый - молодой

КАРТАЙТУ - ЯШӘРТҮ ↔ старить - омолаживать

КАРТАЮ - ЯШӘРҮ стареть - молодеть

КАРТЛЫК - ЯШЬЛЕК ↔ старость - молодость

КАРШЫ - (...) ЯКЛЫ ↔ против - за (...)

КАРШЫ АЛУ (каршылау) - ОЗАТУ ↔ встречать - провожать

КАРШЫЛАУ - ОЗАТУ ↔ встречать - провожать

КАРЫЙ - САБЫЙ ↔ старик (старец) - дитя (младенец)

КАТОД - АНОД ↔ катод - анод

КАТУ — ЭРҮ ↔ твердеть - таять

КАТЫ - ЙОМШАК ↔ твердый - мягкий

КАТЫ - СЫЕК ↔ густой - жидкий

КАТЫ - ЧЕРЕГӘН ↔ твердый - сгнивший

КАЧУ - КАБУ ↔ убегать - попадаться

КАЧУ - ЯБЫШУ ↔ убегать - приставать

КӘКЕРӘЮ - ЯЗЫЛУ ↔ искривляться - выпрямляться

КӘКРЕ - ТУРЫ (төз) ↔ кривой - прямой

КӘЛӘШ - КИЯҮ ↔ невеста - жених

КЕРЕМ - ЧЫГЫМ ↔ доход - расход

32


КЕРЕШҮ - ТӘМАМЛАУ ↔ начинать - завершать (закончить)

КЕРЛӘНҮ - ПАКЬЛӘҮ ↔ пачкаться - чистить

КЕРТҮ - ЧЫГАРУ ↔ 1. вводить - выводить; 2. заносить - выносить

КЕРҮ - ЧЫГУ ↔ 1. входить - выходить; 2. вход - выход

КЕЧЕ - ЗУР ↔ малый (маленький) - большой

КЕЧЕ (кечек) — ОЛЫ ↔ маленький - взрослый

КЕЧЕРӘЮ - ҮСҮ ↔ уменыпаться - расти

КЕЧКЕНӘ — ДӘҮ ↔ маленький (крохотный, малюсенький, микроскопический) - большой

КЕЧКЕНӘ - ЗУР ↔ маленький - большой

КЕЧКЕНӘ - ОЗЫН ↔ короткий - длинный

КЕЧКЕНӘ - ӨЛКӘН ↔ маленький - старший

КЕШЕНЕКЕ - ҮЗЕҢНЕКЕ ↔ чужой - свой

КИБҮ - ЮЕШЛӘНҮ ↔ сохнуть - мокнуть

КИЕНДЕРҮ - ЧИШЕНДЕРҮ ↔ одевать - раздевать

КИЕНҮ - ЧИШЕНҮ ↔ одеваться - раздеваться

КИЕРТҮ - САЛДЫРУ ↔ одевать - снимать

КИЛӘЧӘК - ҮТКӘН ↔ будущее - прошлое

КИЛӘЧӘКТӘГЕ - ҮТКӘНДӘГЕ ↔ то, что будет в будущем - то, что было в прошлом

КИЛЕН - КИЯҮ ↔ невеста - жених

КИЛЕП ЧЫГУ - ЮГАЛУ ↔ появляться - исчезать

КИЛЕШ - КИТЕШ ↔ приход - уход

КИЛЕШҮ - СУГЫШУ ↔ мириться - воевать (драться)

КИЛҮ - КИТҮ ↔ приходить - уходить

КИМ - АРТЫК ↔ меньше - болыне

КИМ - ТУЛЫ ↔ 1. неполный - полный; 2. недостаточный - полный

КИМҮ - АРТУ ↔ уменьшаться - увеличиваться

КИМЧЕЛЕК - ӨСТЕНЛЕК (дәрәҗә) недостаток   - достоинство

КИНӘНҮ - ҮПКӘЛӘҮ ↔ радоваться - обижаться

КИҢ - КЫСАН ↔ просторный - тесный

КИҢ — ТАР ↔ широкий - узкий

КИҢӘЙТҮ - ТАРАЙТУ ↔ расширять - суживать

33


КИҢӘЮ — ТАРАЮ ↔ расширяться - сужаться

КИҢЛЕК - ТАРЛЫК ↔ простор - теснота

КИРӘК - КИРӘКМИ (кирәкмәс) надо (нужно) - не надо (не нужно)

КИРӘКЛЕ - КИРӘКСЕЗ ↔ нужный - ненужный

КИРЕ - УҢАЙ ↔ 1. обратный - прямой; 2. отри­цательный - положительный

КИСӘК - БӨТЕН ↔ часть - целое

КИСҮ - ЯМАУ ↔ отрезать - латать

КИТҮ - КАЙТУ уходить - возвращаться

КИТҮ - КАЛУ ↔ уходить - оставаться

КИТҮ - КИРЕ КАЙТМАУ уходить - не возвращаться

КИТҮЧЕ - КАЙТУЧЫ ↔ уходящий - приходящий

КИЧ - ИРТӘ ↔ вечер - утро

КИЧ - ИРТӘН ↔ вечером - утром

КИЧ - ТАҢ ↔ вечер - заря

КИЧ - ТАҢ АТУ ↔ вечер - заря

КИЧӘ - БҮГЕН ↔ вчера - сегодня

КИЧӘГЕ - БҮГЕНГЕ ↔ вчерашний - сегодняшний

КИЧЕН - ИРТӘН вечером - утром

КИЧКЕ - ИРТӘНГЕ ↔ вечерний - утренний

КИЮ — САЛУ ↔ надевать (одевать) - снимать

КОДА - КОДАГЫЙ сват - сваха (сватья)

КОЛ - КОЛБИЛӘҮЧЕ ↔ раб - рабовладелец

КОЛ - ТИРАН ↔ раб - тиран

КОЛ - ХУҖА ↔ раб - хозяин

КОЛАК ТОНДЫРГЫЧ - ТАВЫШСЫЗ ↔ оглушитель­ный - бесшумный

КОЛЛЕКТИВИСТ - ИНДИВИДУАЛИСТ ↔ коллек­тивист - индивидуалист

КОЛЛЫК - ИРЕК ↔ рабство - свобода

КОНТАКТЛЫ - ДИСТАНТЛЫ //янәшәдәш - арадаш ↔ контактный - дистантный

КОРАЛЛЫ - КОРАЛСЫЗ ↔ вооруженный - безоружный

КОРУ - ҖИМЕРҮ ↔ строить - разрушать

КОРУ - СҮТҮ строить -разбирать

КОРЫ - ДЫМЛЫ сухой - влажный

34


КОРЫ - ПЫЧРАК ↔ сухо - грязно

КОРЫ - ЧИ ↔ сухой - сырой

КОРЫ - ЮЕШ ↔ сухой - мокрый

КОТКАРУ - ХАРАП ИТҮ ↔ спасать - губить

КОТЫЛУ- ТОТЫЛУ спасаться - попасться

КОТЫП - ЧҮЛ ↔ полюс - пустыня

КОЯШ БАЕШЫ - ТАҢ ↔ заход солнца - заря

КОЯШ ЧЫГУ - КОЯШ БАТУ ↔ восход солнца – заход солнца

КОЯШ ЧЫГЫШЫ - КОЯШ БАЕШЫ ↔ восход солнца - заход солнца

КӨЕНЕЧ - СӨЕНЕЧ ↔ горе - радость

КӨЕНҮ - СӨЕНҮ ↔ огорчаться - радоваться

КӨЗ - ЯЗ ↔ осень - весна

КӨЗГЕ - ЯЗГЫ ↔ осенний - весенний

КӨЗЕН - ЯЗЫН ↔ осенью - весной

КӨЙЛЕ - КӨЙСЕЗ ↔ покладистый - капризный

КӨЙРӘК - САБЫР ↔ беспокойный - терпеливый

КӨЛДЕРҮ - ЕЛАТУ (җылату) ↔ смешить – заставить плакать

КӨЛҮ - ЕЛАУ (җылау) смеяться - плакать

КӨЛҮ - НӘФРӘТЛӘНҮ ↔ смеяться - ненавидеть

КӨЛҮ - ҮКСҮ ↔ смеяться - рыдать

КӨН - ТӨН ↔ день - ночь

КӨН БУЕНА - ТӨНГЕЛЕККӘ ↔ на весь день - на ночь

КӨН КҮРҮ - ҮЛҮ ↔ проживать - умирать

КӨН ТУУ - КОЯШ БАТУ ↔ рождение дня – закат солнца

КӨНБАТЫШ - КӨНЧЫГЫШ ↔ запад - восток

КӨНДЕЗ - КИЧ (кичен) ↔ днем - вечером

КӨНДЕЗ - ТӨНЛӘ (төннәрен) ↔ днем - ночью (ночами)

КӨНДЕЗГЕ - КИЧКЕ ↔ дневной - вечерний

КӨНДЕЗГЕ - ТӨНГЕ ↔ дневной - ночной

КӨНДЕЗЕН - КИЧЕН ↔ днем - вечером

КӨНЛӘП - ЕЛЛАП ↔ каждый день - по годам

КӨНЬЯК - ТӨНЬЯК ↔ юг - север

КӨР - АРЫК ↔ крепкий - худой

35


КӨЧ - ХӘЛСЕЗЛЕК ↔ сила - бессилие

КӨЧӘЙТҮ - ЙОМШАРУ ↔ усиливать - ослаблять

КӨЧӘЮ - ӘКРЕНӘЮ ↔ усиливаться - уменьшаться

КӨЧЛЕ - КӨЧСЕЗ ↔ сильный - слабый

КӨЧЛЕ - ТАЛГЫН ↔ сильный - слабый

КӨЧЛЕ - ХӘЛСЕЗ ↔ сильный - бессильный

КУАНЫЧ - КЫЗГАНЫЧ ↔ радость - жалость

КУАНЫЧ - ХӘСРӘТ ↔ радость - горе

КУЕ - ЕШ ↔ 1. густой - частый; 2. густо - часто

КУЕ — СИРӘК ↔ 1. густой - редкий; 2. густо - редко

КУЕ - СЫЕК ↔ густой - жидкий

КУНАК - ХУҖА ↔ гость - хозяин

КУНУ - ОЧЫП КИТҮ ↔ садиться - улететь

КУРКАК - БАТЫР ↔ трусливый - храбрый

КУРКАК - КЫЮ ↔ трусливый - смелый

КУРКАКЛЫК - КЫЮЛЫК ↔ трусость - смелость

КУРКУ - КЫЮ ТОТУ испугаться - держаться смело

КУРКЫНЫЧ - КУРКЫНЫЧСЫЗ (имин) ↔ опасный - безопасный

КУШЫЛУ - АЕРЫЛУ ↔ сливаться - расходиться

КҮБРӘК - АЗРАК ↔ больше - меныне

КҮЗ АЛДЫНДА - АРТЫНДА при всех - за глазами

КҮЗ ЙОМУ - КҮЗ АЧУ ↔ закрывать глаза – открывать глаза

КҮККӘ ЧӨЮ - ЭТТӘН АЛЫП ЭТКӘ САЛУ возносить на небеса - ругать как последнюю собаку

КҮЛМӘКЛЕ - КҮЛМӘКСЕЗ ↔ в рубашке - без рубашки

КҮМӘК - БЕР вместе - один

КҮМӘКЛӘП - БЕРӘМ-БЕРӘМ ↔ вместе - по-одному

КҮҢЕЛ АЧУ - БОРЧЫЛУ (күңелсезләнү) ↔ веселиться - печалиться

КҮҢЕЛ БУЛУ - ХӘТЕР КАЛУ ↔ быть довольным – обижаться

КҮҢЕЛ ТАБУ - КҮҢЕЛ КАЛУ ↔ угодить - обижаться

КҮҢЕЛЛЕ - КҮҢЕЛСЕЗ ↔ веселый - невеселый, грустный

КҮҢЕЛЛЕ - МОҢСУ (борчулы) веселый - печальный

КҮҢЕЛЛЕ - САГЫШЛЫ ↔  весело - грустно

36


КҮП - АЗ ↔ много -мало

КҮП - БЕР ↔ много - один

КҮПЕРҮ - ШИҢҮ ↔ разбухать - вянуть

КҮПЛӘР - ЯЛГЫЗ ↔ многие - один

КҮРЕКЛЕ - КҮРЕКСЕЗ видный, представительный - непритязательный, незаметный

КҮРЕШҮ - ЮГАЛУ (юкка чыгу) ↔ встречаться - исчезать

КҮТӘРЕЛҮ - ТӨШҮ ↔ 1. подниматься - опускаться; 2. подъем - спуск

КҮТӘРЕШҮ - ТӨШЕРЕШҮ ↔ помочь поднимать - помочь опускать

КҮТӘРҮ - ТӨШЕРҮ ↔ поднимать - опускать

КЫЕК - ТӨЗ ↔ кривой - стройный

КЫЕК - ТУРЫ ↔ 1. кривой - прямой; 2. ложь - правда

КЫЕН - АНСАТ ↔ 1. трудно - легко; 2. трудный - легкий

КЫЕШ - ТУРЫ ↔ кривой - прямой

КЫЗ - ЕГЕТ ↔ девушка - парень

КЫЗ - МАЛАЙ ↔ девочка - мальчик

КЫЗ - УЛ ↔ дочь - сын

КЫЗ - ХАТЫН ↔ девушка - женщина

КЫЗ БАЛА - ИР БАЛА ↔ девочка - мальчик

КЫЗУ - САЛКЫН ↔ 1. жарко - холодно; 2. горячий - холодный

КЫЗУ — СУЫК жарко - холодно

КЫЗУ - СУЫНУ ↔ 1. нагреваться - охлаждаться; 2. разгорячиться - остывать

КЫЗЫК - КЫЗГАНЫЧ ↔ смешно - жалко

КЫЗЫКЛЫ - КЫЗЫКСЫЗ ↔ интересный - неинтересный

КЫЗЫЛ - КАРА ↔ красный - черный

КЫЙБАТ - АРЗАН (очсыз) ↔ дорогой - дешевый

КЫЙБЛА - ТӨНЬЯК юг- север

КЫЙММӘТ - АРЗАН (очсыз) дорогой - дешевый

КЫР КАЗЫ - ЙОРТ КАЗЫ ↔ дикий гусь - домашний гусь

37


КЫРГЫЙ - МӘДӘНИ ↔ дикий - культурный

КЫРГЫЙЛЫК - ЦИВИЛИЗАЦИЯ ↔ дикость - циви­лизация

КЫРУ - ТОРГЫЗУ ↔ разрушать - восстанавить

КЫРЫЙ - УРТА ↔ край - середина

КЫРЫЛУ - ТОРГЫЗЫЛУ ↔ уничтожаться - восстанавливаться

КЫРЫЛУ - ТӨЗЕЛҮ ↔ разрушаться - строиться

КЫСАН - КИҢ (иркен) ↔ тесный - широкий (просторный)

КЫСКА - ОЗЫН ↔ 1. короткий (краткий,  непродолзки телъный, мгновенный) - долгий (длительный, продол­жителъный); 2. короткий (куцый, короткополый) -длинный (длиннущий, длиннополый, долгополый)

КЫСКАРТУ - ОЗАЙТУ ↔ укоротить - удлинять

КЫСКАРУ - ОЗЫНАЮ ↔ укорачиваться - удлиняться

КЫТЛЫК - БАЙЛЫК ↔ бедность - богатство

КЫТЫРШЫ - ЙОМШАК ↔ шершавый - мягкий

КЫТЫРШЫ - ШОМА ↔ шершавый - гладкий

КЫЧКЫРУ - ПЫШЫЛДАУ ↔ кричать - шептать

КЫЧКЫРУ - ЭНДӘШМӘҮ ↔ орать (кричать) - молчать

КЫШ - ҖӘЙ ↔ зима - лето

КЫШ - ЯЗ ↔ зима - весна

КЫШКЫ - ҖӘЙГЕ ↔ зимний - летний

КЫШКЫ ЧЕЛЛӘ - ҖӘЙГЕ ЧЕЛЛӘ ↔ зимняя стужалетний зной

КЫШЛАУ - ҖӘЙЛӘҮ ↔ зимовать - провести лето

КЫШЫН - ҖӘЕН ↔ зимой - летом

КЫЮ - КУРКАК ↔ 1. смелый - трусливый; 2. смельчак - трус

КЫЮ - КЫЮСЫЗ ↔ смелый, храбрый, мужественный, отважный, неустрашимый, бесстрашный, безбоязнен­ный, не робкого десятка - несмелый, боязливый, пуг­ливый, трусливый

КЫЮЛЫК - КУРКАКЛЫК ↔ смелость - трусость

КЫЮЛЫК - КЫЮСЫЗЛЫК ↔ смелость - стесни­тельность

38


Лаеклы — ЛАЕКСЫЗ достойный - недостойный

ЛӘ ТӘРКЫЯ - ЛӘ ГАРБИЯ ↔ восток - запад

ЛӘЗЗӘТ — ГАЗАП ↔ наслаждение, блаженство - мука

ЛӘЗЗӘТ - ЛӘГЪНӘТ ↔ наслаждение - проклятие

ЛӘЙСӘН ЯҢГЫР - ЗИЛЗИЛӘ ↔ солнечный дождь - буря, ливень

ЛӘЙСӘН ЯҢГЫР - КАР ↔ солнечный дождь - снег

ЛИБЕРАЛ - КОНСЕРВАТОР ↔ либерал - консерватор

ЛИБЕРАЛИЗМ - КОНСЕРВАТИЗМ ↔ либерализм - консерватизм

ЛИЛИПУТ - ГУЛЛИВЕР ↔ лилипут - Гулливер

ЛИТОТА - ГИПЕРБОЛА ↔ литота - гипербола

МАЙНА - ВИРА ↔ майна - вира

МАКРОКЛИМАТ - МИКРОКЛИМАТ ↔ макроклимат - микроклимат

МАКРОСТРУКТУРА - МИКРОСТРУКТУРА ↔ макро­структура - микроструктура

МАКСАТЧАН - МАКСАТСЫЗ ↔ целеустремленный - бесцельный

МАКСИМАЛЬ - МИНИМАЛЬ максимальный - минимальный

МАКСИМУМ - МИНИМУМ ↔ максимум - минимум

МАКТАЛУ - ТИРГӘЛҮ ↔ заслуживать похвалу – быть отруганным

МАКТАЛУ - ХУРЛАНУ ↔ заслуживать похвалу - бытьотруганным; опозориться, стыдиться

МАКТАУ - БИТӘРЛӘҮ ↔ хвалить - корить

МАКТАУ - ТАПТАУ ↔ хвалить - истоптать

МАКТАУ - ТИРГӘҮ ↔ хвалить - ругать

МАКТАУ — ХУРЛАУ ↔ хвалить - охаивать (хулить)

МАКТАУ - ШЕЛТӘ ↔ похвала - выговор

МАКТАУ - ЯМАНЛАУ хвалить - хулить

МАКТАУ (күкләргә күтәрү) — СҮГҮ ↔ хвалить (возноситъ до небес) - ругать

МАКТАУЧЫ - ТИРГӘҮЧЕ (сүгүче, яманлаучы) ↔ кто хвалит - кто ругает

39


МАЛ - ҖАН ↔ богатство - душа

МАЛ БАЕ - ГЫЙЛЕМ БАЕ кто богат вещами - кто богат знаниями

МАЛАЙ - БАБАЙ мальчик - дедушка

МАЛЛЫ - МАЛСЫЗ ↔ богатый - бедный

МАТӘМ КИЧЕРҮ - БӘЙРӘМ ИТҮ ↔ перенести траге­дию - праздновать

МАТЕРИАЛИЗМ - ИДЕАЛИЗМ материализм -идеализм

МАТУР - КОТСЫЗ ↔ красивый - урод

МАТУР - ЯМЬСЕЗ (шыксыз, коточкыч) ↔ красивый -уродливый, страшкый, некрасивый

МАТУРЛЫК - ЯМЬСЕЗЛЕК прекрасное - уродливое

МӘГЪЛҮМ - БИЛГЕСЕЗ ↔ 1. известно - неизвестно; 2. известный - неизвестный

МӘГЪРИФӘТЛЕ - МӘГЪРИФӘТСЕЗ ↔ 1. просвещен­ный - непросвещенный; 2. образованный - необра­зованный

МӘҢГЕЛЕК - МИЗГЕЛ ↔ вечность - мгновение

МӘХӘББӘТ - НӘФРӘТ ↔ любовь - ненависть

МӘХӘББӘТ - ХЫЯНӘТ ↔ любовь - предательство

МЕНӘ - ӘНӘ ↔ вот - вон

МЕНДЕРҮ (менгерү) - ТӨШЕРҮ ↔ поднимать - опускать

МЕНҮ _ ТӨШҮ (иңү) ↔ подниматься - спускаться (опускаться)

МЕНЬШЕВИК - БОЛЬШЕВИК ↔ меньшевик - боль­шевик

МЕТАФИЗИКА - ДИАЛЕКТИКА ↔ метафизика - диа­лектика

МЕТРОПОЛИЯ - КОЛОНИЯ ↔ метрополия - колония

МИЗГЕЛ - ГАСЫР ↔ мгновение - век

МИКРОКОСМ - МАКРОКОСМ ↔ микрокосм - мак­рокосм

МИЛИТАРИЗАЦИЯ - ДЕМИЛИТАРИЗАЦИЯ ↔ мили­таризация - демилитаризация

МИН - АНТИМИН ↔ я - анти-я

МИН - БЕЗ я-мы

40


МИН - СИН я - тат

МИНЕКЕ - СИНЕКЕ ↔ мой - твой

МИНИМАЛИЗМ - МАКСИМАЛИЗМ ↔ минимализм - максимализм

МИНОР - МАЖОР ↔ минор - мажор

МИХНӘТ - РӘХӘТ ↔ мучение - благодать

МОНДА - АНДА ↔ здесь - там

МОНДА - ТЕГЕНДӘ ↔ здесь - там

МОНДАГЫ - ТЕГЕНДӘГЕ ↔ здешний - тамошний

МОНИЗМ - ДУАЛИЗМ ↔ монизм - дуализм

МОННАН - ТЕГЕННӘН ↔ отсюда - оттуда

МОНОЛОГ - ДИАЛОГ ↔ монолог - диалог

МОНЫСЫ - ТЕГЕСЕ ↔ этот - другой, тот

МОҢ — ШАТЛЫК ↔ переживание - радость

МОҢАЮ - ШАТЛАНУ ↔ грустить - радоваться

МОҢЛАНДЫРУ - СӨЕНДЕРҮ ↔ вызывать грусть - радовать

МОҢЛЫ — МОҢСЫЗ ↔ 1. мелодичный - неприятныи; 2. озабоченный - беззаботный

МОҢСУ - ШАТ ↔ грустный - веселый

МОҢСУ - ШАЯН ↔ грустный - шутливый

МОХТАҖЛЫК - МУЛЛЫК ↔ нужда - изобилие

МӨГЕЗЛЕ - МӨГЕЗСЕЗ ↔ рогатый - безрогий

МӨСЕЛМАН - КӨФЕР ↔ мусульманин - гяур

МӨСТӘКЫЙЛЬ - БӘЙЛЕ ↔ самостоятельный - связанный

МУЛЛЫК - ҖИТЕШСЕЗЛЕК ↔ богатство - бедность

МУЛЛЫК - МОХТАҖЛЫК ↔ изобилие - нужда

МЫЕКЛЫ - МЫЕКСЫЗ ↔ усатый - безусый

МЫСКАЛЛАП - ПОТЛАП ↔ в золотниках - в пудах

ПА! - ТРР! ↔ но!  - тпру!

НАДАН - АКЫЛЛЫ ↔ неграмотный - умный

НАДАН - ГАЛИМ ↔ неграмотный - ученый

НАЗЛАУ - ЭТӘРҮ ↔ ласкать (нежить) - отталкивать

НАЗЛЫ - КЫРЫС ↔ ласковый - суровый

НАМУСЛЫ - НАМУССЫЗ честный - нечестный

41


НАМУСЛЫ - ОЯТСЫЗ ↔ честный - подлый

НАМУСЛЫ - ПЫЧРАК ↔ честный - грязный

НАЧАР - ЯХШЫ (әйбәт) плохо - хорошо

НАЧАРЛЫК - ЯХШЫЛЫК скверность - добро

НӘНИ — ЗУР ↔ маленький - большой

НӘФИС - ДОРФА ↔ нежный - грубый .,

НЕЧКӘ - ЮАН ↔ тонкий - толстый

НЕЧКӘ БИЛЛЕ - ЮАНТЫК ↔ тоненький - полноватый

НОВАТОР - КОНСЕРВАТОР ↔ новатор - консерватор

НОВАТОР - РУТИНЕР ↔ новатор - рутинер

НЫГУ - ЙОМШАРУ ↔ 1. укрепляться - ослабнуть; 2. крепчать- ослабляться

НЫГЫТУ - ЙОМШАРТУ ↔ укреплять – ослаблять

Объектив - субъектив ↔ объективный - субъективный

ОЕШТЫРУ - ТАРКАТУ ↔ организовать – распускать

ОҖМАХ - ТӘМУГ (җәһәннәм) ↔ рай – ад

ОЗАК - ТИЗ ↔ долго - быстро

ОЗАККА СУЗЫЛГАН - КЫСКА ВАКЫТЛЫ ↔ продолжительный - кратковременный

ОЗАТУ - КАРШЫ АЛУ ( каршылау) провожать - встречать

ОЗАЮ — КЫСКАРУ ↔ удлиняться - укорачиваться

ОЗЫН — КЫСКА ↔ длинный - короткий

ОЗЫН - ЧИКЛЕ ↔ долгий - ограниченный

ОЛЫ - БӘЛӘКӘЙ ↔ старший - маленький

ОЛЫ - КЕЧЕ ↔ старший - младший

ОЛЫЛЫК - КЕЧЕЛЕК ↔ 1. благосклонность - добродетель; 2. зрелость - младенчество

ОНЫТУ - ИСКӘ АЛУ ↔ забывать - вспоминать

ОНЫТУ - ИСКӘ ТӨШЕРҮ забывать - вспомнить

ОНЫТУ - ИСТӘ ТОТУ (хәтердә тоту) ↔ забывать - держать в памяти

ОНЫТУ - ХӘТЕРДӘ (истә) ТОТУ ↔ забывать - помнить

ОНЫТЫЛУ - ИСТӘ КАЛУ ↔ забываться – оставаться в памяти

42


ОПТИМИЗМ - ПЕССИМИЗМ ↔ оптимизм - пессимизм

ОРИГИНАЛЬ - БАНАЛЬ ↔ оригинальный - банальный

ОСТАЗ - ШӘКЕРТ ↔ наставник - ученик

ОТУ — ОТТЫРУ ↔ выигрывать - проигрывать

ОТЫШЛЫ - ОТТЫРЫШЛЫ ↔ выигрышный - проигрышный

ОХШАШ — АЕРМАЛЫ ↔ похожий - отличный (несходный, непохожий)

ОХШАШЛАНУ - ОХШАШСЫЗЛАНУ ↔ 1. уподобление - расподобление; 2. ассимиляция - диссимиляция

ОХШАШЛЫК - АЕРМА ↔ сходство - различие

ОЧ — АХЫР ↔ начало - конец

ОЧ — ТӨП конец - основание

ОЧЛЫ - ОЧСЫЗ ↔ острый - тупой

ОЧРАШУ - АЕРЫЛУ ↔ встреча - расставание

ОЧРАШУ - АЕРЫЛЫШУ (хушлашу) ↔ расставаться - встречаться

ОЧСЫЗ - КЫЙММӘТ (кыйбат) дешевый - дорогой

ОЧУ - КУНУ ↔ летать - садиться на (...)

ОЧЫНУ — ПОШЫНУ ↔ радоваться – беспокоиться (переживать)

ОЧЫП КИЛҮ - ОЧЫП КИТҮ ↔ прилетать - улетать

ОЯЛЧАН - ОЯТСЫЗ ↔ стеснительный - бесстыжий

ӨЗЕЛҮ - ЯЛГАНУ ↔ прерываться - соединяться

ӨЗҮ — ТӨЙНӘҮ ↔ разрывать - связывать

ӨЗҮ — ЯЛГАУ ↔ рвать - соединять

ӨЙДӘ - ТЫШТА ↔ дома - на улице

ӨЙЛӘНГӘН - БУЙДАК ↔ җенатый - холостой

ӨЙЛЕ — ӨЙСЕЗ ↔ имеющий дом - бездомный

ӨЙРӘНҮ - ӨЙРӘТҮ ↔ обучаться - обучать

ӨЙРӘНЧЕК - ОСТА ↔ ученик - мастер

ӨЛЕШЛӘП - БӨТЕН КИЛЕШ ↔ частично - целиком

ӨМЕТ - ӨМЕТСЕЗЛЕК ↔ надежда - безнадежность

ӨН — МИРАЖ (хыял) ↔ явь - мираж (мечта)

ӨН - ТӨШ ↔ явь - сон

ӨН — ХЫЯЛ ↔ явь (реалъность) - мечта

43


ӨС - АС ↔ верх - низ

ӨСКӘ - АСКА ↔ наверх -вниз

ӨСКӘ - ТҮБӘНГӘ ↔ наверх - вниз

ӨСКЕ - ЭЧКЕ ↔ верхний (наружный) - внутренний

ӨСТӘ - АСТА ↔ наверху - внизу

ӨСТӘЛҮ — КИМҮ ↔ добавляться - уменьшаться

ӨСТӘН - АСТАН сверху - снизу

ӨСТӘН - ТИРӘННӘН ↔ сверху - из глубины

ӨСТӘҮ - АЛУ ↔ добавлять - убирать

ӨСТӘҮ - КИМЕТҮ ↔ добавлять - уменыпать

ӨСТЕН - ТҮБӘН ↔ выше - ниже

ӨСТЕНЛЕК - КИМЧЕЛЕК ↔ преимущество - недостаток

ӨСТЕННӘН - АСТЫННАН ↔ 1. над - под; 2. с (...)- из-под (...)

ӨШУ - ПЕШҮ ↔ замерзать - жариться

Пакь - пычрак ↔ чистый - грязный

ПАЛАТАЛЬ - ВЕЛЯР // КАЛЫН - НЕЧКӘ ↔ палатальный - велярный

ПАЛАТАЛЬЛӘШҮ - ВЕЛЯРЛАШУ // НЕЧКӘРҮ -КАЛЫНАЮ ↔ палатализация - веляризация

ПАРЛЫ - ПАРСЫЗ ↔ парный - непарный

ПАРТИЯЛЕ - ПАРТИЯСЕЗ ↔ партийный - беспартийный

ПАТРИАРХАТ - МАТРИАРХАТ ↔ патриархат - мат­риархат

ПӘЙГАМБӘР - ИБЛИС ↔ пророк - Иуда

ПЕРИГЕЙ - АПОГЕЙ ↔ перигей - апогей

ПЕРСПЕКТИВАЛЫ - ПЕРСПЕКТИВАСЫЗ ↔ перспективный - бесперспективный

ПЕШКӘН - ЧИ ↔ вареный - сырой

ПЛЕБЕЙ - АРИСТОКРАТ ↔ плебей - аристократ

ПЛЮС - МИНУС ↔ плюс - минус

ПОЗИТИВ - НЕГАТИВ ↔ 1. позитивный - негативный; 2. положительный - отрицательный

ПОЛИГАМИЯ (күп хатынлылык) - МОНОГАМИЯ (бер хатынлылык) полигамия - моногамия

44


ПОЛИСЕМИЯ - МОНОСЕМИЯ // КҮПМӘГЪНӘЛЕЛЕК -БЕРМӘГЪНӘЛЕЛЕК ↔ полисемия - моносемия

ПОТЛАП - МЫСКАЛЛАП ↔ в пудах - в золотниках

ПӨХТӘ — ШАПШАК (җыйнаксыз) ↔ аккуратный (опрятный) - неопрятный (несобранный)

ПРОГРЕСС - РЕГРЕСС ↔ прогресс - регресс

ПРОГРЕССИВ - КОНСЕРВАТИВ ↔ прогрессивный - консервативный

ПРОГРЕССИВ - РЕАКЦИОН ↔ прогрессивный - реакционный

ПРОГРЕССИВ - РЕГРЕССИВ ↔ прогрессивный - регрессивный

ПРОЗА - ПОЭЗИЯ ↔ проза - поэзия

ПРОЗАИК - ШАГЫЙРЬ ↔ прозаик - поэт

ПРОФЕССИОНАЛ - ДИЛЕТАНТ ↔ профессионал - дилетант

ПРОФИЛЬ - АНФАС ↔ профиль - анфас

ПЫСКУ - КАБЫНУ ↔ тлеть - вспыхнуть

ПЫШЫЛДАУ - КЫЧКЫРУ ↔ шептать - кричать

РАС - ЯЛГАН ↔ правдивый - ложный

РАСЛАУ - ИНКЯР ИТҮ ↔ 1. утверждение - отрицание; 2. утверждать - отрицать

РАЦИОНАЛИЗМ - ИРРАЦИОНАЛИЗМ ↔ рациона­лизм - иррационализм

РӘТЛӘҮ - БОЗУ ↔ поправлять - портить

РӘТЛЕ - РӘТСЕЗ ↔ нормальный (толковый) - ненормальный (бестолковый)

РӘХӘТ — АВЫР ↔ приятно - тяжело; трудно

РӘХӘТ - ҖӘФА ↔ приятно- мучительно

РӘХӘТ - КҮҢЕЛСЕЗ ↔ приятно - невесело

РӘХӘТ - КЫЕН (читен) ↔ приятно - трудно

РӘХӘТ - МӘШӘКАТЬ ↔ приятно - неспокойно

РӘХӘТ - МИХНӘТ ↔ приятно - мучительно

РӘХИМЛЕ - РӘХИМСЕЗ ↔ милосердный - безжалостный

РӘХМӘТ! - ЛӘГЪНӘТ! (каргыш) ↔ спасибо! - проклятие!

45


РӘХМӘТ ЯУГЫРЫ! - ЛӘГЪНӘТ ОРГЫРЫ! ↔ спасибо! - проклятие!

РЕАЛЬ - НОМИНАЛЬ ↔ реальный - номинальный

РЕАЛЬ - ФАНТАСТИК реальный - фанявстический

РЕВОЛЮЦИОНЕР - РЕАКЦИОНЕР ↔ революционер - реакционер

РЕВОЛЮЦИЯ - КОНТРРЕВОЛЮЦИЯ ↔ революция - контрреволюция

РЕСПУБЛИКА - МОНАРХИЯ ↔ республика - мо­нархия

РИЗА - КАРШЫ ↔ согласен - против

РӨХСӘТ ИТҮ - ТЫЮ ↔ разрешать - запрещать

САБЫЙ - ИЛ КАРТЫ дитя - старейшина

САБЫЙ -ОЛЫ КЕШЕ ↔ дитя - взрослый

САБЫР - ТҮЗЕМСЕЗ (сабырсыз) ↔ терпеливый - нетерпеливый

САБЫР ИТҮ - АШЫГУ ↔ терпение - торопливостъ

САБЫРЛЫК - КЫЗУЛЫК ↔ терпение - спешка

САБЫРЛЫК - САБЫРСЫЗЛЫК терпение - нетерпение

САВАП - ГӨНАҺ ↔ благодеяние - грех

САВАП - ЯЗЫК ↔ богоугодный - грепшый

САВАПЛЫ - ГӨНАҺЛЫ богоугодный -  грепшый

САГЫШ - ШАТЛЫК (сөенеч) ↔ тоска - радость

САЙ — ТИРӘН ↔ мелкий (неглубокий, мелководный) - глубокий (бездонный, глубоководный)

САКЛАУ - ЮГАЛТУ ↔ беречь - потерять

САЛА — КАЛА ↔ деревня - город

САЛАЧА - КАЛАЧА ↔ по-деревенски - по-городскому

САЛКЫН - ҖЫЛЫ холодный - теплый

САЛКЫН - КАЙНАР ↔ холодный - горячий

САЛКЫН - ЭССЕЛЕК ↔ холод -жара

САЛКЫН - ЯЛКЫН ↔ холод - пламя

САЛКЫНЧА - ҖЫЛЫ ↔ прохладный (холодный, свежий) - теплый

САЛУ - ҖИМЕРҮ ↔ строить - разрушать

46


САЛУ - СҮТҮ (күпер, йорт) ↔ строить - разбирать

САН— СЫЙФАТ ↔ количество - качество

САНЛЫ - САНСЫЗ ↔ уважаемый, почитаемый -непорядочный (о человеке)

САРАН - ЮМАРТ ↔ жадный - щедрый

САТУ - АЛУ ↔ продавать - покупать

САТЫЛУ - АЛЫНУ ↔ покупаться - продаваться

САУ - АВЫРУ (каста, сырхау, хаста) ↔ здоровый - больной

САУ — ҮЛЕ  ↔ живой - мертвый

САУ — ХАСТА (сырхау, авыру) ↔ здоровый - больной

САУБУЛЛАШУ - КАРШЫЛАУ ↔ прощаться - встречать

САУЛЫК - ХӘСТӘЛЕК ↔ здоровье - болезнь

САУЛЫК - ЧИР ↔ здоровье - болезнь

САФ - БОЛГАНЧЫК ↔ чистый - мутный

САФ - ПЫЧРАК ↔ чистый - грязный (испорченный, затхлый)

СӘЛАМӘТ - АВЫРУ (хаста) ↔ здоровый - больной

СӘЛАМЛӘҮ - ХУШЛАШУ ↔ приветствовать - прощаться

СӘЛӘТЛЕ  -   СӘЛӘТСЕЗ ↔ 1. одаренный – бездарный 2. способный - неспособный (бесталанный)

СИБЕЛҮ - ТУПЛАНУ ↔ рассыпаться - объединятъся

СИКЕРЕП МЕНҮ - СИКЕРЕП ТӨШҮ ↔ 1. вскакивать - соскакивать; 2. впрыгнуть - выпрыгнуть

СИМЕЗ - АРЫК (ябык) ↔ жирный (толстый, тучный, раскормленный) - худой

СИММЕТРИЯ - АСИММЕТРИЯ ↔ симметрик - асимметрия

СИМПАТИЯ - АНТИПАТИЯ ↔ симпатия - антипатия

СИН - МИН ↔ я - ты

СИН - СЕЗ ↔ ты - вы

СИНЕКЕ - МИНЕКЕ ↔ твой - мой  

СИНТАГМАТИКА   -   ПАРАДИГМАТИКА   ↔ синтагматика - парадигматика

СИНХРОНИЯ - ДИАХРОНИЯ ↔ синхрония - диахрония

СОКЛАНУ - КӨНЛӘШҮ ↔ восхищаться - ревновать

СОЛЫХ - СУГЫШ ↔ мир - война

47


СОҢЫННАН - ӘҮВӘЛ ↔ потом - вначале

СОРАУ - ҖАВАП ↔ вопрос - ответ

СОРАУ - ҖАВАП БИРҮ ↔ спрашивать - отвечать

СӨЕНДЕРҮ - КӨЕНДЕРҮ ↔ радовать - огорчать

СӨЕНЕЧ - КӨЕНЕЧ ↔ радость - горесть (беда)

СӨЕНҮ - КӨЕНҮ ↔ обрадоваться - огорчаться

СӨЕШТЕРҮ - СУГЫШТЫРУ заставлять любить - заставлять драться

СӨЗӘК — ТЕКӘ ↔ отлогий; пологий - крутой

СӨЙГӘН - ЯТ ↔ любимый - чужой

СӨЙДЕРҮ - БИЗДЕРҮ ↔ влюбить в себя – отталкивать от себя

СӨЙДЕРҮ - КӨЙДЕРҮ ↔ влюбить в себя – заставлять переживать

СӨЙЛӘҮ - ТИК ТОРУ ↔ говорить - молчать

СӨЙЛӘҮ - ТЫҢЛАУ ↔ говорить - слушать

СӨЙЛӘҮ - ЭНДӘШМӘҮ ↔ говорить - молчать

СӨЙЛӘҮЧЕ - ТЫҢЛАУЧЫ ↔ говорящий - слушающий

СӨЙЛӘШҮ - ДӘШМӘҮ говорить -. молчать     

СӨТЛЕ - СӨТСЕЗ с молоком - без молока

СӨЮ - КӨЮ ↔ любить - мучиться

СӨЮ - НӘФРӘТ ↔ любовь - ненависть

СӨЮ - ҮКЕНЕЧ ↔ любовь - сожаление

СӨЮ — ХЫЯНӘТ ↔ любовь - предательство

СТАЛАКТИТ - СТАЛАГМИТ ↔ сталактит - сталагмит

СУ — УТ ↔ вода - огонь

СУГЫШ - ТЫНЫЧЛЫК ↔ война - мир

СУГЫШУ - ЯРАШУ ↔ драться - мириться

СУЗЫК - ТАРТЫК ↔ гласный - согласный

СУКМАК — ОЛЫ ЮЛ ↔ тропинка - большак

СУКЫР - КҮЗЛЕ ↔ слепой - зрячий

СУКЫРАЮ - КҮЗЕ АЧЫЛУ о слепнуть - прозреть (о глазах)

СУЛ ЯК - УҢ ЯК ↔ правая сторона - левая сторона

СУЛЛАР - УҢНАР ↔ левые - правые    

СУПЕР ЕГЕТЛӘР - СУПЕР КЫЗЛАР ↔ суперребята - супердевочки

48


СУЫК - ҖЫЛЫ ↔ 1. холодно - тепло; 2. холодный - теплый

СУЫК — ЭССЕ ↔ 1. холодно - жарко; 2. холодный - жаркий

СҮЗДӘ - ЭШТӘ ↔ на словах - на деле

СҮЗЧӘН (тел бистәсе) - АЗ СҮЗЛЕ ↔ разговорчивый (болтливый, говорливый) - малословный

СҮНДЕРҮ - ЯНДЫРУ ↔ тушить, гасить - сжигать

СҮНҮ - ЯНУ ↔ угасать - гореть

СҮРӘН - УТ-ЯЛКЫН ↔ ярохладный - как огонь

СҮТҮ - ЯМАУ ↔ шить - латать

СЫЕК - КУЕ ↔ җидкий - густой

СЫЕР - ҮГЕЗ ↔ бык - корова

СЫНДЫРУ - ЯЛГАУ ↔ ломать - соединить

СЫНЫК - БӨТЕН ↔ сломанный - целый

СЫҢАР - ПАР ↔ один - пара

СЫРХАУ - ТАЗА (сау) ↔ больной - здоровый

ТАБИГЫЙ - ЯСАЛМА ↔ естественный - искусственный

ТАБЫЛУ - ЮГАЛУ ↔ найтись - потеряться

ТАБЫШ - ЮГАЛТУ ↔ находка - потеря

ТАВЫК - ӘТӘЧ ↔ курица - петух

ТАЗА — АВЫРУ (чирле) ↔ здоровый - больной

ТАЗА — НАЧАР ↔ здоровый - плохой

ТАЛАНТЛЫ (сәләтле)- ТАЛАНТСЫЗ (сәләтсез)   ↔ талантливый - бесталанный

ТАЛАШТЫРУ - ДУСЛАШТЫРУ ↔ поссорить - помирить

ТАЛАШУ - ЯРАШУ ↔ ругаться - мириться

ТАЛГЫН - ЯРСУ ↔ спокойный - яростный

ТАЛЫМЛЫ - ТАЛЫМСЫЗ ↔ разборчивый - неразборчивый

ТАНА - ҮГЕЗ ↔ телка - бык (бычок)

ТАНТАНА - МАТӘМ ↔ торжество - траур

ТАНТАНА - ФАҖИГА ↔ торжество - скорбь

ТАНЫШ - ҖИДЕ ЯТ ↔ знакомый - совсем чужой

49


ТАНЫШ - ЯТ (чит) ↔ знакомый - чужой

ТАҢ - КИЧ ↔ заря - вечер

ТАҢ АТУ - ЭҢГЕР-МЕҢГЕР ↔ рассвет - сумерки

ТАҢ АТУ- КОЯШ БАЮ ↔ рассвет - закат

ТАП — АК ↔ пятно - белое

ТАПЛАНУ - САФЛАНУ ↔ пачкаться - очищаться

ТАПЛАУ — АКЛАУ ↔ запятнать -оправдать (реабилитировать)

ТАР - ИРКЕН ↔ тесный - свободный; просторный

ТАР — КИҢ ↔ узкий - широкий

ТАРАЛУ - ҖЫЕЛУ ↔ расходиться - собираться

ТАРИХ - КИЛӘЧӘК ↔ история - будущее

ТАРКАУ - ОЕШКАН ↔ разрозненный - организованный

ТАРЛЫК - КИҢЛЕК ↔ узость - широта

ТАРТУ - ТӨРТҮ (этү) ↔ тянуть - толкать

ТАРТУ - ЭТҮ ↔ притягивать - отталкивать

ТАТУЛАШУ - ЫЗГЫШУ ↔ мириться - ссориться

ТӘБӘНӘК (кечкенә буйлы) - БИЕК (озын буйлы) ↔ низкий (низкорослый, маленький) - высокий (рослый,долговязый)

ТӘКӘББЕРЛЕК - ТЫЙНАКЛЫК ↔ высокомерие - скромность

ТӘМУГ - ОҖМАХ (җәннәт) ↔ ад - рай

ТӘН - ҖАН тело - душа

ТӘРӘКЪКЫЯТЬ - РЕГРЕСС ↔ прогресс - регресс

ТӘРБИЯЛЕ - ТӘРБИЯСЕЗ ↔ воспитанный - невоспитанный

ТӘРТИП - ТӘРТИПСЕЗЛЕК ↔ порядок - беспорядок

ТӘҮГЕ - СОҢГЫ ↔ первый - последний

ТЕГҮ - СҮТҮ ↔ шить - распускать (распарыватъ)

ТЕЗИС - АНТИТЕЗИС ↔ тезис - антитезис

ТЕЗҮЛЕ - ИЯРТҮЛЕ сочинительная (связъ) - подчинительная (связъ)

ТЕЛӘКТӘШ - КАРШЫ КИЛҮЧЕ соратник - противник

ТЕЛЛЕ - ТЕЛСЕЗ ↔ умеющий говорить - немой

ТЕРГЕЗҮ - ҮТЕРҮ ↔ возрождать - уничтожать (убить)

50


ТЕРЕ - ҮЛӘКСӘ ↔ җивой - падаль

ТЕРЕ - ҮЛГӘН ↔ живой - умерший

ТЕРЕ - ҮЛЕ (үлек) ↔ живой - мертвый

ТЕРЕК — ҮЛЕК ↔ живой - мертвый

ТИЗ - ОЗАК ↔ быстро - долго

ТИРӘН - САЙ ↔ 1. глубокий - мелкий; 2. глубоко - мелко

ТИСКӘРЕ - УҢАЙ ↔ 1. отрицательный - положительный; 2. упрямый - сговорчивый

ТОРМЫШ - ҮЛЕМ ↔ жизнь - смерть

ТОРУ - ЯТУ ↔ вставать - ложиться

ТОТАШТЫРУ - СҮНДЕРҮ ↔ включать - выключать

ТОТНАКЛЫ - ТОТНАКСЫЗ ↔ сдержанный - развязный

ТОТЫЛУ - КОТЫЛУ попадаться - спасаться

ТӨЗӘЙТҮ - КӘКРӘЙТҮ ↔ выпрямлять - гнуть

ТӨЗӘТҮ - БОЗУ ↔ иснравлять - портить

ТӨЗЕКЛЕК - БОЗЫКЛЫК ↔ исправность - неисправность

ТӨЗҮ - БОЗУ ↔ строить - портить

ТӨЗҮ - ҖИМЕРҮ ↔ строить - разрушать

ТӨЗҮ - СҮТҮ ↔ строить - разбирать

ТӨЗҮЧЕ - ҖИМЕРҮЧЕ ↔ строитель - разрушитель

ТӨЙМӘДӘЙ - ДӨЯДӘЙ   ↔ 1. как пуговица- как верблюд; 2. маленький - огромный

ТӨЙНӘҮ - ЧИШҮ ↔ завязывать - развязывать

ТӨНЛӘ - КӨНДЕЗ ↔ ночью - днем

ТӨРҮ — АЧУ ↔ заворачивать - открывать; заворачивать - разворачивать

ТӨСЛЕ - ТӨССЕЗ ↔ цветной - бесцветный

ТӨШ ВАКЫТЫ - ТӨН УРТАСЫ ↔ полдень - полночь

ТӨШЕРҮ - КҮТӘРҮ ↔ опускать - поднимать

ТӨЯҮ - БУШАТУ ↔ грузить - выгружать

ТРАГЕДИЯ - КОМЕДИЯ (кәмит) ↔ трагедия - комедия

ТРАГИЗМ - КОМИЗМ ↔ трагизм - комизм

ТРАГИК - КОМИК ↔ трагик - комик

ТУГАН - ЧИТ ↔ родной - чужой

ТУГАН - ЯТ ↔ родной - чужой

ТУГАН ИЛ (җир) - ЧИТ ҖИР ↔ родина - чужбина

51


ТУГАН ЯК - ГОРБӘТЛЕК ↔ родина - чужбина

ТУГРЫ - УГРЫ ↔ честный - нечестный

ТУГРЫ ЮЛ КҮРСӘТҮ - ЮЛДАН ЯЗДЫРУ ↔ указывать праведный путь - сворачивать с пути истинного

ТУЗДЫРУ - ҖЫЕП АЛУ ↔ разбрасывать - собирать

ТУЙ - МАТӘМ ↔ свадьба (праздник) - траур

ТУКЛЫК - АЧЛЫК ↔ сытость - голод

ТУЛЫ - БУШ ↔ полный (наполненный, целый)- пустой (порожний)

 ТУЛЫ ТӘНЛЕ - ЯБЫК ↔ полный (толстый, упитанный, жирный) - худой (тощий, кожа да кости, тонкий)

ТУҢДЫРУ - ЭРЕТҮ ↔ замораживать - размораживать

ТУҢУ - ҖЫЛЫНУ ↔ замерзать - согреваться

ТУҢУ - ЭРҮ ↔ твердеть - таять

ТУПАС - НЕЧКӘ ↔ грубый - тонкий; изящный

ТУРЫ - БОРМАЛЫ ↔ прямой - обходной

ТУРЫ - КЫЕК ↔ прямой - косой; кривой

ТУРЫ - КЫҢГЫР ↔ 1. правое - неправое (дело); 2.честно- нечестно

ТУРЫ - КЫРЫН ↔ 1. прямо - на сторону; 2. прямо - криво

ТУРЫ - УРАУ ↔ прямой - обходной

ТУРЫ - ЧАЛЫШ ↔ прямо - криво

ТУРЫ — ЯЛГАН ↔ правдивый - ложный

ТУРЫ СӨЙЛӘМ - КЫЕК СӨЙЛӘМ ↔ прямая речь -косвенная речь

ТУРЫДАН - КЫЕКЛАП ↔ прямиком – обходным путем

ТУРЫЛЫК - ХӘЙЛӘКӘРЛЕК ↔ прямота, честность  - хитрость

ТУРЫЛЫКЛЫ - ЯЛГАНЧЫ ↔ 1. правдивый - лживый; 2. справедливый (честный) - обманщик (лжец)

ТУТАШ — ХАНЫМ ↔ барышня - госпожа

ТУУ - ҮЛҮ ↔ родиться - умереть

ТҮБӘ - АЯК ↔ голова - ноги

ТҮБӘН - БИЕК ↔ низкий - высокий

52


ТҮБӘН - ЮГАРЫ ↔ низко - высоко

ТҮБӘН - ЮГАРЫ (оч)↔ один конец - другой конвц

ТҮБӘНГӘ - ЮГАРЫГА ↔ вниз - наверх

ТҮБӘНГЕ - ЮГАРЫ ↔ нижний - верхний

ТҮБӘНДӘ - ӨСТӘ ↔ внизу - наверху

ТҮБӘННӘН - ЮГАРЫДАН ↔ снизу - сверху

ТҮЛӘҮЛЕ - ТҮЛӘҮСЕЗ (бушка) ↔ платный - бесплатный

ТҮМГӘК - ТАУ ↔ бугорок - гора

ТҮР - ИШЕК ТӨБЕ ↔ красный угол - порог

ТЫЙНАК - МАКТАНЧЫК ↔ скромный - хвастун

ТЫЙНАКЛЫК - ӘРСЕЗЛЕК ↔ скромность - наглость

ТЫЙНАКЛЫК - МАКТАНЧЫКЛЫК  ↔ скромность - хвастовство

ТЫНЛЫК - ЗИЛЗИЛӘ (давыл) ↔ тишина - буря

ТЫНЛЫК - ШАУ-ШУ ↔ тишина - шум

ТЫНУ - ДАВЫЛЛАП АЛУ ↔ стихнуть - разбушеваться

ТЫНУ — ШАУЛАУ ↔ затихать (успакаиватъся) - шуметь

ТЫНЫЧ - БОРЧУЛЫ ↔ спокойный - тревожный

ТЫНЫЧ - СУГЫШ ↔ мир - война

ТЫНЫЧ - ТЫНЫЧСЫЗ ↔ спокойный - беспокойный

ТЫНЫЧ - ШАУЛЫ ↔ тихий - шумный

ТЫНЫЧЛЫК - БОРЧУ ↔ спокойствие - беспокойство

ТЫНЫЧЛЫК - СУГЫШ ↔ мир - война

ТЫНЫЧЛЫК - ТЫНЫЧСЫЗЛЫК ↔ спокойствие - беспокойство

ТЫРЫШ — ЯЛКАУ ↔ старательный - ленивый

ТЫРЫШЛЫК - ЯЛКАУЛЫК ↔ старательность - лень

ТЫШ — ЭЧ ↔ 1.