Урок крымскотатарской литературы в сводной группе (7,8,9 классы)

Къошма (сводная) группа эдебият дерси

7 сыныф (4 талебе)

Мевзу. Джеваире. Муэллиф акъкъында малюмат

«Джанымдан азизим».

Ана рухунынъ кучлигине, чыдамлыгьына баш эгюв. Аналыкъ акъкъында шаи­ренинъ тюшюнджелери.

Макъсат. Муэллиф акъкъында малюмат бермек. Къырымтатар тилинде чыкъкъан газета ве меджмуаларда онынъ шиир ве макъалелерининъ басылувыны къайд этмек.

Талебелерни шиирнинъ мевзу ве гъаесини бельгилемек, ифадели окъув мелекелерини инкишаф этюв.

Аналаргъа урьмет ве севги дуйгъуларыны ашламакъ.

Донатма. «Ана» мевзусында ресимлер

8 сыныф (3 талебе)

Мевзу. Юсуф Болат. «Той девам эте». Омюрдеки менфий алларынынъ къамчылавы, янъылыкънынъ эскилик узеринден гьалибиетини тасдыкълавы.

Макъсат. Эсернинъ мундериджеси устюнде чалышмакъ, онынъ актуаллиги косьтермек, драматург котерген ахлякъий меселелерни къайд этмек.

Талебелернинъ ифадели окъув мелекелерини инкишаф этюв.

Ана тилимизге севги ве урьмет дуйгъусыны ашламакъ, оны бильмеге ве сербест лакъырды этмеге тырышмакъ арекетлерини тербиелемек

9 сыныф (3 талебе)

Мевзу. Асан Сабри Айвазов Муэллиф акъкъында малюмат

«Аннеджигим, нердесинъ?! Кель!» Эсернинъ мундериджесинен танышув.

Макъсат. Асан Сабри Айвазов шахсиетини ачыкълав, муэллиф яшагъан девир акъкъында малюмат берюв,

Эсернинъ мундериджеси устюнде чалышув

Ачлыкънынъ нетиджеси; инсаниетсизликке къаршы чыкъышны, мераметлик дуйгъуларны уяндыргъан эсер.

Донатма. А.С.Айвазовнынъ фотосурети.

И.А.Керим. Къырымтатар эдебияты. (къулланма дерслик), 112-113 с.

Дерснинъ кетишаты

I.Тешкелий дакъикъа. Талебелернинъ нуткъыны инкишаф этмек ичюн субет. «Койде баарь ишлери башланды»

II. Эв вазифесини тешкерюв.

1. Мустакъиль иш. Нокъталар ерине керекли сёзлер язмакъ.

1). Ю.Болат … шеэринде догъды.

2). Къырым … институтында … тили ве эдебияты болюгинде окъуды.

3). «Алим» романынынъ баш къараманы халкъымызнынъ севимли батыры ….

4). Дерсликтеки парчада Алимнинъ …

девринденбир адисе тасвирлене.

5). Алим киргин ве … бала эди.

6). Алимнинъ джан досту … эр ерде онынъ янында булуна эди.

7). Февзининъ къорантасы … шеэрине кочелер.

8). Сагълыкълашув вакътында Алим озюнинъ севгисини ве … бильдире.

9). Февзи достуна … багъышлай, Алим исе онъа къынлы … бере.

10). Алим эвине къайткъанда ресим япкъан

… адлы огъланнен таныша.

11). Ванянынъ бабасы огълуна къырымлы

… батыр акъкъында икяе эткен.

12). Ваня хатыра оларакъ … ресимини, Алим исе онъа къайыш …

багъышлай.

Талебернинъ ишлери джыйып алына.

II. Эв вазифесини тешкерюв.

1. Индивидуаль сорав.

1 талебе. Юсуф Болатнынъ юмюри акъкъында икяе этмек. (Талебенинъ монолог нуткъыны тешкерюв).

2 талебе. Юсуф Болатнынъ иджады акъкъында икяе этмек. (Талебенинъ монолог нуткъыны тешкерюв).

3 талебе. Юсуф Болат «Той девам эте» пьесасынынъ мундериджесини айтып бермек. (Талебенинъ монолог нуткъыны тешкерюв).

II. Эв вазифесини тешкерюв.

1. Мустакъиль иш. Вазифе. Джедвельни толдурмакъ.( Эр бир талебеге джедвель бериле)

Талебернинъ ишлери джыйып алына.

III. Дерснинъ мевзу ве макъсадыны илян этюв (мевзуны дефтерге язмув).

IV. Янъы мевзу устюнде чалышув ве пекитюв.

1. Лугъат иши. Тахтада эвельден язылгъан сёзлернен чалышув (агъзавий)

Актив лугъат. Китабий нутукъ. Эскирген сёзлер

нур – зияя, ярыкъ хафиф – енгиль чоджуъ оджагъы – балалар эви

гъондже – ачмагъа азырлангъан чечек магълюп олмакъ – енъильмек магълюп олмакъ – енъильмек дева - мельем лятиф - дюльбер мухтелиф – чешит, эр тюрлю

саарь – сабанынъ эрте вакъты окъкъа – 1283 грамм чеки

къайд этмек – бельгилемек, айырмакъ вельасыл – асылында

къыяс - тенъештирюв

къоджаман - пек балабан

2. Мустакъиль иш. Дерсликнинъ 137-нджи саифесиндеки макъаленен танышмакъ, джедвельни толдурмакъ. (Эр бир талабеге джедвель бериле)

Институтта окъу-гъанда ненен меракъ-лана?

Дженктен сонъ къа-ерде ве ким олып ча-лыша?

Онынъ шиирлери насыл газеталарда басыла?

Шиирлерининъ мев-зулары.

2. «Той девам эте» пьесасы устюнде чалышув.

- Пьесада кимлер иштирак эте?

- Зия ким? Драматург оны насыл косьтере? О табиатынынъ насыл чизгилеринен айырыла?

- Койдешлеринден Зия озь лакъырды тилинен, тюшюндже - фикирлеринен ве арекетлеринен айырылы. (Бу фикирни талабелер дефтерде язалар. Дерсликтен мисаллер окъуйлар).

- Селим ким? Селимнинъ табиат чизгисинде насыл бир уйгъунсызлыкъ бар?

- Селим де тувгъан тилини бозып, лакъырдысында, къырымтатар эм де рус сёзлерини къарыштырып. лаф эте. (Бу фикирни талебелер дефтерде яза-лар. Дерсликтен мисаллер окъуйлар).

- Хуляса. (Оджанынъ сёзю) Зия ве Селим – кулюнчли, юмористик сымалар (образлар). Оларнынъ сымаларында драматург тилимизде расткельген мен-фий алларны косьтере ве тилимизнинъ келеджегини къайгъырып, эдебий тиль-нинъ темизлигини шерефлей. Ю.Болат озь эсеринде омюрдеки ачкозьлюк, ялтакълыкъ, экиюзьлюлик, намус ве ахлякъ меселерини косьтере. Лакъырдыда, къырымтатар эм де рус сёзлерини къарыштырып. лаф этюв меселеси (проблемасы) шимди де пек актуальдир. (Хулясаны дефтерге язалар).

2. Мустакъиль иш. И.А.Керим. «Къырымтатар эдебияты» къулланма дерсликнинъ 112-113 саифелериндеки макъаленен танышмакъ, хронологик джедвель тизмек ( дефтерде язмакъ).

3. «Джанымдан азизим» шиири устюнде чалышув.

1). Оджа шиирни изалап , сонъра ифадели окъуй.

2. Суаль-джевап кечирюв.

- Бу шиир кимге багъышлана?

- Бала анасына насыл сёзлернен мураджаат эте?

- Бала анасыны ненен тенъештире?

3). Бедиий тасвирий васталарыны текрарлав: эпитет, къыяс (тенъештирюв), метафора

Схеманен чалышув. Схеманен танышкъан сонъ, талебелер эсерден мисаллер тапалар

3. Мустакъиль иш. Дерсликнинъ 137-нджи саифесинде берильген суаллерге джевап бермек (язма). Суаль № 8.

Дерснинъ сонъунда дефтерлерни оджа джыйып ала.

3. Мустакъиль иш. Индивидуаль чалышув. Вазифелер айры кягъытларда бериле.

Биринджи талебенинъ вазифеси: «Къы-рымтатар эдебияты» къулланма дерслик-нинъ 115 саифесиндеки парчаны окъумакъ, суаллернинъ джевап бермек.)

Чоджуъ оджагъында (балалар эвинде)

1. Бу эвде кимлер яшай?____________

__________________________________

2. Базыларны кимлер келип, алып кете?

____________________________________

____________________________________

3. Балалардан тек кимни алып кетмей-лер?____________________________

4. Эв мудири насыл арекетлер эте?____

___________________________________

___________________________________

5. Не ичюн чоджукъ оджагъыны къапа-таджакъ олалар?__________________

___________________________________

6. Шадиеджикни не ичюн бир кимсе алып кетмей? Мудирнинъ суалине о насыл джевап бере?_______________

___________________________________

___________________________________

7. Къызны озь эвине ким алып келе?___

___________________________________

Экинджи талебенинъ вазифеси: «Къы-рымтатар эдебияты» къулланма дерслик-нинъ 116 - 117 саифелериндеки парчаны окъумакъ, суаллерге джевап бермек.)

Чамашырджынынъ эвинде

1. Чамашырджы насыл эвде яшай?____

___________________________________

___________________________________

___________________________________

2. Чамашырджы къызгъа насыл сеснен насиатлар, огютлер берди?_________

____________________________________

____________________________________

_____________________________________

3. Бу эвде къыз насыл вазифелер япмакъ борджу?__________________________

____________________________________

____________________________________

4. Эгер япмаса, чамашырджы оны насыл джезалайджакъ? ____________________________________

____________________________________

5. Шадиеджикнинъ ятакъ ерини тасвирленъиз. _________________________________

____________________________________

6. Яткъан еринде, къыз, агълай-агълай, насыл къараргъа келе? ___________________________________________

_______________________________________

7. Саба чамашырджы къызны насыл чиркин сёзлернен уятты? _______________________________________

_______________________________________

8.Къыз еринден турып, не япты?___________

_______________________________________

_______________________________________

Учюнджи талебенинъ вазифеси: «Къы-рымтатар эдебияты» къулланма дерслик-нинъ 118 - 119 саифелериндеки парчаны окъумакъ, суаллерге джевап бермек.)

1. Шадие ялы боюнда ерлешкен арабалар янына барып, не сорады?__________________________

__________________________________________

2. Арабаджы Мурад-аканынъ «Къаерге кетеджексинъ?» деген суалине къыз насыл джевап бере?_______________________________

__________________________________________

3. Къызнынъ ел парасы олмагъаныны билип, арабаджы Мурад-ака насыл мерхаметлик япты? _________________________________________

_________________________________________

4. Къыз ач олгъаныны билип, арабаджы ашамагъа не берди?__________________________________

__________________________________________

5. Шадие буюген сонъ ким олмагъа истей? Онъа ким ярдым этеджек?________________________

__________________________________________

6. Арабаджынынъ торуны Айше ким оладжакъ? Мектепни битирсе, къаерде чалышаджакъ?_____

__________________________________________

7.Араба ёлгъа чыкъкъан сонъ, Шадие артыны бакъып, насыл сёзлер айтты?__________________

___________________________________________

4.Талебелер азырлагъан джевапларыны окъуп берелер.

V. Нетидже чыкъарув. Оджанынъ сёзю.

1. 7 сыныф талебелери Джеваире шаиренен ве онынъ «Джанымдан азизим» ширинен таныштылар. Бу шиир насыл мевзуда язылгъан? Шаире насыл бедиий тасвирий вастасыны къуллана?

2. 8 сыныф талебелери Юсуф Болатнынъ «Той девам эте» пьесасы устюнде чалыштылар. Бу пьесанынъ чешити насыл: комедия я да трагедия? Джевабынъызны мисаллернен тасдикъланъыз.

3. 9 сыныф талебелери исе Асан Сабри Айвазовнен танышып, онынъ «Аннеджигим, нердесинъ?! Кель!» эсерини окъуп башладылар. Асан Сабри Айвазов - халкъымызнынъ буюк зиялы эдиби, милий азатлыкъ ичюн курешкен, Сталиннинъ репрессиясына тюшкен, 1938 сенеси къуршун джезасына огъратылгъан сиясетчи. «Аннеджигим, нердесинъ?! Кель!» эсери насыл шиведе язылгъан: чёль, ялыбою, орта ёлакъ шивесинде? Эсердеки вакъия насыл девирде олып кече: дженк я да ачлыкъ девиринде? Баш къараманнынъ алы насыл?

VI. Эвге вазифе.

1. Шаире акъкъында икяе этмек.

2. Шиирни ифадели окъамакъ.

3. С.138, вазифе №2. Шиирдеки къысларны дефтерлерге язып кельмек.

VI. Эвге вазифе.

1. Дерсликте берильген суаллерге дже-ваплар азырламакъ (агъзавий).

VI. Эвге вазифе.

1. А.С.Айвазов акъкъында икяе этмек.

2. Эсерни сонъунадже окъумакъ.