Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Урок на тему " Есімдік "
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Другое

Урок на тему " Есімдік "

библиотека
материалов




Сабақтың тақырыбы: «Өздік есімдігінің түрленуі»

Сабақтың мақсаты:қушыларды сабақтың мақсаты және міндеттерімен таныстыру)

Білімділік: Оқушыларға есімдік туралы, соның ішінде өздік есімдігінің түрленуі туралы теориялық білім беру. Өздік есімдігін есімдіктің басқа түрлерінен ажырата білуге үйрету.

Дамытушылық: Оқушылардың сауатты жазуын, сөйлеу мәдениетін дамыту, граматикалық ұғымдарды меңгеру дағдысын қалыптастыру, ой-өрісін, шығармашылық қабілеттерін дамыту.

Тәрбиелік: Оқушыларды елін, жерін сүюге, адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа тақырыпты меңгеру.

Сабақтың түрі: Саяхат сабағы. Сабақтың әдісі: Сұрақ-жауап, сабақты түсіндіру, жеке жұмыс, жұптық жұмыс, сын-тұрғысынан ойлау технологиясының стратегиялары.

Пәнаралық байланыс: Қазақ әдебиеті, тарих, математика.

Қолданылатын стратегиялары: Кластер, еркін жазу, түртіп алу, төрт жолды өлең.

Көрнекіліктер: Слайд, оқулық, карточкалар, семантикалық карточка.

Сабақ барысы:

І. Ұйымдастыру кезеңі.

ІІ. Үй жұмысын тексеру.

  Есімдік дегеніміз не?

  Оның қандай түрлері бар?

  Жіктеу, сілтеу, сұрау есімдіктері дегеніміз не?мысал келтіріндер.

  102- жаттығудың орындалысын тексеру(үй жұмысы бағаланады).

ІІІ. Жаңа тақырыпты түсіндіру.

Мұғалімнің сөзі: Балалар, бүгінгі біздің сабағымыздың тақырыбы:”Өздік есімдігінің түрленуі”, Жоғарыда айтып өткеніміздей, есімдіктер зат есім, сын есім, сан есімдердің орнына жүретін, меңзеу арқылы белілі бір түсінікті, ойды жалпылама түрде беретін сөз табы.Қазақ тілінде есімдіктер саны жағынан көп те емес.Тілімізде 60-70 есімдік сөз бар.Жоғарыда айтып өткеніміздей, олардың атқаратын қызметтерінің, грамматикалық ерекшеліктерінің ауқымы кең.Мағыналары жағынан әр түрлі.Қазақ тілінде есімдіктер мағынасына қарай 7 топқа бөлінеді (слайд көрсетіледі)

Өздік есімдігіне өз және оның түрленген формалары жатады.Өз есімдігі көбінесе тәуелденіп, көптеліп, септеліп қолданылады.Көбінеөп зат есімнің және жіктелу есімдіктерінің орнын айырбастайды. Мысалы: Өзі де көп кешігіп қалғанына өкінді. Өз есімдігі әрбір затты бөліп көрсету үшін қолданылады. Өз есімдігі тәуелденіп барып септеледі.(септелу үлгісінен слайд көрсетіледі)Өз есімдігі тәуелденіп барып жіктеледі.(жіктелу үлгісінен слайд көрсетіледі). Өзесімдігімен жасалған өз-өзінен, өзінен-өзі, өзді-өзі деген қос сөздер дефис арқылы жазылады. Мысалы: Ол өз-өзінен қатты ашуланды.

IV. Сабақты пысықтау:

а) Оқулықпен жұмыс (оқушының ережені оқуы, талдауы)

б) 105-жаттығуды орындау. Өлеңді оқу, есімдіктерді табу, мағынасын ажырату, жасалу жолына тоқталу. (Оқушылар білімі бағаланады).

Мұғалім сөзі: Балалар, біздің бүгінгі сабағымыз саяхат сабағы. Біз бүгін Қазақстан қалалары: ел ордасы – Астанаға, бұрын облыс орталығы болған – Жезқазғанға, қазіргі облысымыз –Қарағандыға және өзіміздің туған қаламыз – Балқаш қалаларына саяхат жасаймыз.(слайд көрсетіледі).

Әр қаланың сендерге арнаған екі-үш тапсырмасы бар.Сол тапсырмаларды дұрыс орындасақ, сәулетті Балқаш қаласына да жетеміз.Алдымен Елордасының тапсырмасына назар аударайық.(Астана слайды көрсетіледі) . Елорда туралы оқушылар пікірі тыңдалады.

Тапсырмалар:

І. Көп нүктенің орнына тиісті есімдікті қойып, мақал –мәтелдерді толықтырыңдар.Есімдіктерді мағынасына ажыратыңдар.

1. Отанға опасыздық еткенің,

... ...... түбіне жеткенің.

2.Сараң ...... затын ...... қызғанады.

3.Кісі елінде күркірегенше,

........ еліңде дүркіре.

4. ....... үйім -өлең төсегім.

5.Жаманның ...... бола алмайды,

Болғанды көре алмайды.

6.Қорқақ ...... көлеңкесінен де қорқады.

ІІ. Берілген өлең жолдарынан мағынасын түсіндіріңдер.Өлеңдегі есімдікті тауып, мағынасына ажыратыңдар. Қарамен жазылған сөзге фонологиялық талдау жасаңдар.

Өзіңе сен, өзіңді алып шығар,

Еңбегің мен ақылың екі жақтап.

(Тапсырма бойынша оқушылар білімі бағаланады)

Жезқазған қаласы слайд көрсетіледі. (Қала туралы оқушылар пікірі тыңдалады)

Тапсырмалар:

1.Терме диктант (есімдіктерді теріп жазу)

2.Семантикалық карточка толтыру.(есімдіктерді мағынасына ажырату)

ұптық жұмыс, бағалау парағы толтырылады).

 

Қарағанды қаласы (слайд көрсетіледі). Қала туралы оқушылар пікірі тыңдалады.

Тапсырмалар:

1.Суретті ойын "Адасқан септіктер

2. Карточкалармен жұмыс.

3. Сөйлемді дұрыс жаз.Берілген сөйлемді сөйлем мүшелеріне талда.

Жарқын ойлар өзінің бойын биледі.

(Тапсырма бойынша оқушылар білімі бағаланады).

 

Балқаш қаласы (слайд көрсетіледі)

Тапсырмалар:

1. Сызба бойынша есімдіктерді қатыстырып төрт жол өлең құраңдар

Зат есім + есімдік + зат есім

Есімдік + зат есім + етістік

Есімдік + сын есім

Етістік + есімдік + сын есім

2. «Сүйікті қалам» тақырыбына есімдіктерді қатыстырып шағын шығарма жазындар.

Мұғалім сөзі: Балалар, байқап отырсақ, шығармашылық жұмыстарымыз да жиі кездесетін есімдік Өзге өздік есімдігі екен. Олай болса, осы өзге есімдігіне математикалық дыбыстық талдау жасайық . (талдау жасалады).

(Тапсырма бойынша оқушылар білімі бағаланады).











































.

Сабақтың тақырыбы: «Сұрау есімдігінің түрленуі» (презентациясымен)
Мақсаты:
Білімділік: Оқушыларға есімдік туралы, соның ішінде сұрау есімдігінің түрленуі туралы теориялық білім беру. Сұрау есімдігін есімдіктің басқа түрлерінен ажырата білуін үйрету.
Дамытушылық: Сөйлеу мәдениетін дамыту, грамматикалық ұғымдарды меңгеру дағдысын қалыптастыру, ой - өрісін шығармашылық қабілеттерін дамыту.
Тәрбиелік: Елін, жерін сүюге, адамгершілікке тәрбиелеу.
Сабақ әдісі: түсіндірмелі, сұрақ - жауап.
Көрнекілігі: интерактивті тақта, слайдтар, кестелер, тірек - сызбалар.
Сабақ барысы:
Ұйымдастыру кезеңі: сәлемдесу, түгендеу, оқушылардың назарын сабаққа аудару.
Үй тапсырмасын сұрау:
- Есімдік дегеніміз не?
- Оның қандай түрлері бар?
- Мысалдар келтіру.
Жаңа сабақ:
Сұрау есімдігінің түрленуі
Әр нәрсені білу мақсатында сұрақ қойып жүретін бүлдіршіндерді негеш деп еркелетеді емес пе? Есімдіктің ішіндегі негеші - сұрау есімдігі. Өзі аты айтып тұрғандай сұрау есімдігі сұрау сөздерден тұрады. кім? не? қай? қандай? қанша? неше? нешеу? нешінші? қайда? қайдан? қалай? қашан? қайдағы? қашанғы және т. б. сұрақтарға жауап береді.
Тақтаға ілінген тірек сызбадан сұрау есімдіктерін көрсету.
Мысалы: I жақ менің кімім?
II жақ сенің кімің?
Сіздің кіміңіз?
III жақ оның кімі?
Бұл тәуелдену үлгісі
I жақ мен кіммін?
II жақ сен кімсің?
Сіз кімсіз?
III жақ ол кім?
Бұл жіктелу үлгісі
Атау: кім?
Ілік: кімнің?
Барыс: кімге?
Табыс: кімді?
Жатыс: кімде?
Шығыс: кімнен?
Көмектес: кіммен?
Бұл септелу үлгісі
Сұрау есімдіктерінің адамға қатыстылары ғана I, II жақтарда жіктеледі. Cебебі I және II жақ, яғни айтушы(мен, біз) және тыңдаушы (сен, сендер, сіздер) адам ғана болады. III жақ адамнан басқа бөгде затқа қатысты бола береді.

Сұрау есімдіктерінің тәуелдену үлгісі:
Тәуелдіктің жақтары ------ Кім? ------------ Нешеу? ------------ қайсы?
І менің ------------------------- Кімім? ------------ Нешеуім? ------------ қайсым?
ІІ сенің ------------------------- Кімің? ------------ Нешеуің? ------------ қайсың?
сіздің ------------------------- Кіміңіз? ------------ Нешеуіңіз? ------------ қайсыңыз?
ІІІ оның ------------------------- Кімі? ------------ Нешеуі? ------------ қайсысы?

Сұрау есімдіктерінің септелу үлгісі:
Септік ------ Кім?--------------- Нешеу?------------ қайсы?
А. ----------- Кім? ------------- Нешеу? ------------ қайсы?
І. ----------- Кімнің? ----------- Нешеудің? ------- қайсының?
Б. ----------- Кімге? ------------ Нешеуге? -------- қайсыған?
Т. ----------- Кімді? ------------ Нешеуді? -------- қайсыны?
Ж. ----------- Кімде? ---------- Нешеуде? ------- қайсыда?
Ш. ----------- Кімнен? -------- Нешеуден? ------ қайсыдан?
К. ----------- Кіммен? -------- Нешеумен? қайсымен?

Жауап алу мақсатымен сұрау мағынасында қойылған барлық сұрақтар сұрау есімдігі деп аталады.
Сұрау есімдіктері зат есімнің орнына жүріп, зат есімдерше тәуелденеді, септеледі және жіктеледі.

Оқулықпен жұмыс:
100 - жаттығу. Мәтінді оқып, құрамындағы сұрау есімдіктерінің мағыналық ерекшеліктеріне және қолданысына назар аударыңыздар. Тақтаға теріп жазу.
- Ойбай, балаларды әкеткелі жатыр.
- Солдат қаптап кетіпті.
- Қайда бұл, түге, осы елдің еркегі?
- Жүр, не тұрыс бар? Көріп алайық, көрейік!
- Қайда осының болысы, старшыны қайда, түге?!
- Осы ер - азамат қайда? Атына неге мінбейді?
Бұл жерде сұрау есімдіктері: қайда, неге,...

101 - жаттығу. Жаңылтпаштарды айтып үйреніңіздер. Құрамындағы с
ұрау есімдіктерінің мағынасын және сөйлемде қандай қызмет атқарып тұрғанын түсіндіріңіздер.

Үш кіші ішік піштім,
Бес кіші ішік піштім,
Неше кіші ішік піштім?!
* * *
Шеше, кеше неше есе кесе көп алдыңыз?
Шеше, кеше неше есе кесе кем алдыңыз?
* * *
Менің нем кем деп ең,
Бер үйді ең кең деген?
Бер үйді ең кең деген,
Менің нем кем деп ең?!

Балаларға жаңылтпашты жатқа айтқызып, ішіндегі сұрау есімдіктерін тапқызу.
Неше, нем,...

Сергіту сәті:
Сөздер мен сөйлемдердің дұрыс - бұрыстығына қимылдар жасату. Егер қате болса аяқтарды жай ғана топылдатып, егер дұрыс болса, жай ғана шапалақтаумен білдіру. Айтылған сөздер мен сөйлемдер әрі көңіл көтеріп, әрі тәрбиелеуге арналған.

- Біз бүгін ашық сабақ өтіп жатырмыз!
- Біз бүгін жіктеу есімдігін өтіп жатырмыз!
- Біз сабақты қызыға тыңдап отырмыз!
- «Ғылым таппай мақтанба» Сәкеннің өлеңі.
- «Абай жолы»романын Мұхтар Әуезов жазды.
- Саяхат жасауға дайынбыз ба?
Олай болса, балалар біз қай қалада тұрамыз? Барлығымыз да басқа қалаларға қыдырғанды ұнатамыз ғой. Ендеше, бізге көптеген мүмкіндіктер бар. Егер де біз Мына сұрақтарға жауап берер болсақ, біз Қазақстанның қалаларына саяхат жасай алады екенбіз.

1 - сұрақ. Көп нүктенің орнына тиісті есімдікті қойып, мақал - мәтелді толықтыр.
... ексең,... орасың.
(не - сұрау есімдігі, соны - сілтеу есімдігі)
Шымкент қаласына жеттік.

2 - сұрақ.
Нешінші? деген сұрау есімдігін жіктеп және тәуелдеп жаз.
Мен нешіншімін?
Сен нешіншісің?
Сіз нешіншісіз?
Ол нешінші?

Менің нешіншім?
Сенің нешіншің?
Сіздің нешіншіңіз?
Оның нешіншісі?
Алматы қаласына да келіп жеттік.

Астана қаласына жету үшін бізге «Есімдік» деген сөзжұмбақ беріліпті.
1. Заттың қимылын, іс - әрекетін, жай - күйін білдіретін сөз табы. (етістік)
2. Қимыл, іс әрекеттің әр түрлі белгілерін білдіретін сөз табы. (үстеу)
3. Заттың санын, мөлшерін, көлемін білдіретін сөз табы. (сан есім)
4. Заттың атын білдіріп, кім? не? деген сұраққа жауап беретін сөз табы. (зат есім)
5. Толық мағынасы жоқ, тек адамның көңіл - күйін білдіретін сөз табы.(одағай)
6. Заттың түрін, түсін, сынын білдіретін сөз табы.(сын есім)
7. Естілген дыбысқа еліктеу арқылы пайда болған сөздер.(еліктеуіш)

Балалар, осы жерде нені байқадыңдар? Бірыңғай сөз таптарынан жасалған сөзжұмбақты байқап отырмыз. Бұл жерде тек бір ғана сөз табы жетпейді, ол қандай сөз табы? Шылау деген сөз табы.

Сабақты бекіту.
Қорытындылау.
Бағалау.
Үйге тапсырма: 102, 103 – жаттығулар











Есімдік

Есімдіктер - заттың атын, сынын, санын, я олардың аттарын білдірмейтін, бірақ солардың (зат есім, сын есім, сан есімдердің) орнына жұмсалатын сөз табы. Есімідіктер белгілі бір түсінікті я ойды жалпылама түрде мегзеу немесе жалпы сөйлеу аңғарына қарай айқындалады.арқылы білдіреді. Есімдіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған сөйлемге

Мағыналарына қарай есімдіктер мынадай топтарға бөлінеді:

  1. жіктеу есімдіктер;

  2. сілтеу есімдіктер;

  3. сұрау есімдіктер;

  4. өздік есімдіктер;

  5. белгісіздік есімдіктер;

  6. болымсыздық есімдіктер;

  7. жалпылау есімдіктері;

Жіктеу есімдіктері

Жіктеу есімдіктеріне мен, сен, сіз, ол, біз (біздер), сендер, сіздер, олар деген сөздер жатады.

Жіктеу есімдіктері үнемі жақтық ұғыммен байланысты келеді. Сол себептен олар ылғи адаммен байланысты, демек, сөйлеуші, тыңдаушы және бөгде кісі деген ұғымдармен байланысты қолданылады.[3]

Есімдіктердің де септеу жүйесі басқа есімдерімен негізінде бір ізді болғанымен, олардың әр тобына тән кейбір ерекшеліктері де жоқ емес. Мысалы, жіктеу есімдіктерінің жекеше түрлері төмендегінше септеледі:

Атау

мен

сен

ол

Ілік

менің

сенің

оның

Барыс

маған

саған

оған

Табыс

мені

сені

оны

Жатыс

менде

сенде

онда

Шығыс

менен

сенен

онан (одан)

Көмектес

менімен

сенімен

онымен

Бұл үлгіден, басқа есімдерге қарағанда, жіктеу есімдіктерінің ерекшелеу септелетіні көрінеді. Бірақ бұл ерекшелік олардың көпше түрлеріне және сіз деген есімдіктерде кездеспейді, соңғылар (сіз, біз, сендер, сіздер) септеу жағынан басқа есімдерге ұқсас келеді.

Сілтеу есімдіктері

Сілтеу есімдіктеріне бұл, осы, сол, анау, мынау, сонау, осынау, ана, мына, сона, әні, міне деген сөздер жатады. Бұл есімдіктер негізінен алғанда, сілтеу, көрсету, нұсқау сияқты ишараттарды білдіріп, қай? қайсы? деген сұрауларға жауап беретін аттрибутивтік сөздер.

Сұрау есімдіктері

Сұрау есімдіктері мыналар: кім? не? неше? қай? қандай? қанша? қалай? қашан?

Бұлардан басқа да бірнеше сұрау есімдіктері бар, бірақ олар - белгілі жолдармен жоғарыда көрсетілген негізгі сұрау есімдіктерінен жасалған есімдіктер.

Өздік есімдік

Қазақ тілінде өздік есімдікке жалғыз ғана өз сөзі жатады. Бұл есімдік көбінесе өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздеріңіз деген сияқты оңаша және ортақ тәуелдеулі түрде қолданылады.

Белгісіздік есімдіктері

Белгісіздік есімдіктер деп мағыналары жағынан заттар мен құбылыстарды нақтылы түрде білдірмей, белгісіз мәнде айтылатын сөздерді айтамыз.

Белгісіздік есімдіктердің жасалауына бір, әр, әлде деген үш сөз ұйытқы болып қызмет атқарады, белгісіздік есімдіктер осы сөздердің кейбір басқа есімдіктермен бірігуі арқылы жасалады. Мысалы:

  1. Біреу, кейбіреу, кейбір, қайсыбір, әрбір, бірнеше, бірдеме (бірнеше).

  2. Әркім, әрне, әрқайсы, әрқалай. әрине

  1. Әлдекім, әлдене, әлдеқайдан, әлденеше, әлдеқалай, әлдеқашан (алдақашан).

Болымсыздық есімдіктері

Болымсыздық есімдіктер негізінде еш деген сөзбен кейбір есімдіктердің бірігуі арқылы жасалады. Мысалы: еш, ешкім, ешбір, ештеме, дәнеңе, ешқашан, ешқандай, ешқайсы. Болымсыздық сөйлемде болымсыздық мағына білдіретін емес, жоқ деген сөздермен және етістіктің болымсыз түрімен байланысты қолданылады (ешкім айтқан емес; ешкім айтқан жоқ; ешкім айтпады т. б.).

Жалпылау есімдіктері

Жалпылау есімдіктері деп мағына жағынан кем дегенде екі я онан көп заттар мен құбылысатарды жинақтай атау үшін қолданылатын сөздерді айтамыз.

Жалпылау есімдіктеріне бәрі, барлық, барша, бар (бар адам), күллі, бүкіл, түгел деген сөздер ғана жатады.




Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 25.01.2016
Раздел Другое
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров667
Номер материала ДВ-377769
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх