Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Внеклассное занятие на тему: "Арчын. Далама"

Внеклассное занятие на тему: "Арчын. Далама"

  • Начальные классы

Поделитесь материалом с коллегами:

hello_html_m735b265a.gifhello_html_m2593394d.gifhello_html_2af9703e.gifhello_html_m2494ab4b.gifhello_html_23172d9c.gifhello_html_4eff5c28.gifhello_html_m1069be85.gifhello_html_7bed8d8c.gifhello_html_m439985ec.gifТемазы:



C:\Users\user\Pictures\2012-04-01\002.jpg


Бадыкина Оксана Алексеевна

Чибилӱдеги орто ӱредӱлӱ школынын

баштамы класстын ӱредӱчизи



Темазы: «Арчын jытту Алтайым,

Jалама буулаган Тöрöлим!»

Амадузы: Алтай албатыбыстын чӱм- jандарыла, арчын ла jаламанын учурыла, байыла таныжары;

Балдардын jайаандык, бедирениш ижин, алдынан ижин темиктирери;

Öмöчил, нак, бой-бойына кару болорына тазыктырары;

Jепсели: презентация, jуруктар: арчын, jалама; бöс,


Тема, амаду тургузары.

Кӱӱ ойнойт (Ногон Шумаров «Jастын ӱни»)

Jуруктар кöргӱзилет (арчын, ϳалама буулаш).

Ӱредӱчи:Jуруктарды кöрӱп, не керегинде куучындажарысты айдып беригер?

Теманы кычырып ийигер: «Арчын jытту Алтайым,

Jалама буулаган Тöрöлим!»

Бу jолдыктардан урокто куучындажатан чÿм-jандар айдып беригер?

Кандый амаду тургузарыс? (Арчын ла jалманын чÿм-jандарын билип алары)

Онон ары иштенерге эки öмöликке (группа) бöлинип алганыс. Кажы ла öмöлик бойы атту, онойдо ок öмöликте jааны (капитаны) бар. Эмди сöс öмöликтерге берилет.

1. Öмöлик «Арчын» 2. Öмöлик «Jалама»

Амадуларыс:-Артыш öзӱмнин -Jалама öзӱмнин

чӱм –jандарын куучындары; чӱм –jандарын куучындары;

-Удура öмöликти jенери;

-Jетирӱ бичимелди jазары;

- Туружаачылары(кажы ла бала бойынын ады-jолын айдар)

Ӱредӱчи:-Кажы ла öмöлик бойын корулап jетирӱ белетеп алган. Сöсти «Арчынга» бередис.

Öмöлик : «Арчын» (балдар куучындаган кийнинде ӱредӱчи толо jетирӱ эдер)

Ӱредӱчи:

Ада-öбöкöнин jанын jандаарга алтай кижи арчыннын байын тудар керек. Бастыра немени арутаар öзӱм - арчын.

Алтайыстын эн ле агару, эн ле байлу öзӱми-арчын. Арчын ажыра бис кудайларысла колбу тудуп, алкыш быйан сурайдыс. Оору-jоболго тӱшсе-аластанып арутанадыс. Ару jерлерде öскöн арчын öзӱмнин байы jаан.

«Арча» дегени тӱрк тилден орус тилге кöчӱрзе можжевельник. Бу ϳаантайын ϳажыл турар öзӱм. Алтайыста арчыннын бӱдӱмдери: ат, кой, эчки, уй. Кара талай jаказында узун артыш база öзöт. Ол Кызыл бичикке кийдирилген.

Артышта ϳиилек (шишкоягоды) бар, кöп шикир (сахар) ла эфирный сарϳу бар. Ол сарϳу сабында, ийнелеринде болот. Ол ϳӱзӱн –башка бактерияларды öлтӱрип ϳоголтот. Арчын фитонцид чыгарарынын «чемпионы». 1 га арчын 30 кг фитонцид чыгарат. Грипп оорула оорыза артышты öртöйлö ϳытаза микробторды ϳоголтот. Суулу баалу чыкса, баалуга кӱлин салат. Артыш иркек ле тижи болот. Эр улус иркек артышла эмденер, ӱй улус тижи артышла эмденер. Кöп бöлӱктери 3 деген того келижет:

Арчын-артыш-можжевельник. Ийнелери ӱчтен бириктирилген.

Эне тобоголордо ӱч кабычак. Ада тобоголордо ӱч ӱрен.

Арчын –байлу öзӱм, ол öлӱмди ϳенерине, узак ϳӱрӱм ϳӱрерине, ϳаман не-немелерден коруланарына болужат.

Сöсти «Jаламага» бередис.

Öмöлик «Jалама» (балдар куучындаган кийнинде ӱредӱчи толо jетирӱ эдер)

Ӱредӱчи:

Ада-кижинин ада-öбöкöзинин ϳанын ϳандап турган бир учурлу чӱм- ϳаны – ол ϳалама буулары. Jалама буулаш Алтайды кӱндӱлеген ϳан. Алтай кижи кандый бир ϳаан ϳол – ϳорыкка бийик ажуларга токтоп, Алтай Кудайына, Алтайына бажырып, олордон алкыш быйан сурап, барааткан керегим бӱтсин, ϳол- ϳорыгым ϳакшы болзын, ϳуртым амыр-энчӱ ϳатсын, оору-ϳобол табарбазын, бала-баркам эзен-амыр ϳӱрзин, калыгым токыналу ϳатсын деп акту кӱӱнинен айдынып ϳалама буулап ϳат. Jаламаны ыраак ϳорыкка барып ϳаткан кижи озолондыра амадап, белетеп алар.

Jалама-кыйра-

Jаламаны ак, кöк, сары бöстöн эдет. Оны кӱнет ϳерге буулар, бöсти узада сыныла эки ööлӱ кире ϳалама эдер. Jаламанын узуны 50-60 см болор учурлу. Jаламаны чет, мöш, кайын, тал агаштарга буулар.

Ӱредӱчи: Кажы ла чӱм- ϳанда байы бар онон ϳарабастары бар. Бу ишти слер ϳаан ϳаштулардан ада-энегерден сурап, библиотеканан бичиктерден бичип алар керек болгон.

Öмöлик : «Арчын» (балдар тапканын бичип алган)

Арчыннын байы ла ϳарабастары мындый:

-Арчынды ӱзерге кижи амадап барар керек.

- Суунын табыжы угулып турган ϳерден ӱспес.

-Болгон ло кижи ӱспес. Ӱй кижи, 12 ϳаштан öдö берген кыс бала ӱспес.

-Jуук кижи божогон кижи ӱспес.

--Эзирик кижи ӱспес.

- Акчага болуп арчынды сатпас.

-Öскö улустан сураарга келишсе, кериш чугаанду jаткан jурттан, мöнкӱ чыккан jурттан сурабас.

-Арчынды эртен тура кӱннин чогы тал-тӱшке ϳеткелекте, кӱндӱ ϳерде ϳалама буулап, алкыш-быйанын сурап, айдынып ӱзер. Бир тöстöн эки ле сап эжерлеп ӱзер.

_Айылга экелип, оны ϳаны бöскö оройло, бажын кӱнчыгыш (восток) ϳаар, улус тутпас, тийбес ϳерге салар.

-Арчын керегинде кандый ϳаны чӱм- ϳан билип алдыгар?

Öмöлик «Jалама»

Jаламанын байы ла ϳарабастары мындый:

-Jаламаны jыраага, тегенектӱ агашка, чибиге буулабас.

-Орой энирде, тӱнде, ай эскиде ϳалама буулабас.

-Торко бöстöн ϳалама этпес.

-Бöс ϳок болзо, минип ϳӱрген адынын ыйык ϳалынан ӱзеле буулар.

-Jаламаны мендей-шиндей бууларга ϳарабас.

-Jаламаны эски бöстöн, бöстин артканынан этпес.

-Jол-jорыкка ϳӱргенде ϳаламаны öлӱм ϳидим болгон ϳурттын кижизи буулабас.

-Jалама керегинде кандый ϳаны чӱм-ϳан билип алдыгар?

Jаламаны ϳаан ажуларга барза, арчын ӱзерге, аржан сууга, тайгага, байлу ϳерге, ϳол-ϳорыкка барза, алкыш сöзин айдып буулайт.

Jаламанын эки учын теп-тен эдип тудала, будакка салала, эки учын ортозынан öткӱрип буулап ϳат.

Практический иш (jалама буулап ӱредери)

Чогуп, бичип алган ϳетирӱ бичимелдеристи бир ϳуунты эдип ϳарандырып, ϳазап ϳадыс.

Арчын-ол алтай албатынын байлу öзӱми. Ол керегинде кеп-куучын бар.

Бичик «Тöрöл ϳеримнин ар-бӱткени» (А.Г.Кокпоева, В. К. Татина) бӱк 33

-Балдар кычырар.

-Нени билип алганын кажы ла öмöлик куучындар.

Теренжиде кöрöри

-Артыш ла jаламанын чӱм-ϳанын канай ондоп, билип алганысты сурактардын болужыла теренжиде кöрӱп ийектер (кажы ла öмöликте мындый карточка)

Öмöлик______________

Темазы: Чӱм-ϳандарысты билип ϳӱрели!

  1. Артышты база канайда айдар? _______________________

  2. Jаламаны база канайда айдар? ________________________

  3. Jаламанын узуны канча кире болор?____________________

  4. 1 га артыш канча кире фитонцид чыгарат?________________

  5. Артыш кандый сööктӱлердин байлу агажы?_________________

  6. Артыш керегинде бир чӱм-ϳан бичип салыгар___________________

  7. Jалама керегинде бир чӱм –ϳан бичип салыгар___________________

  8. Кандый бӱдӱмдӱ артыштар болот?___________________

  9. Jаламаны кандый агаштарга бууларга ϳараар?_____________________

  10. Jаламаны кандый бöстöрдöн эдет?_____________________

_

Тӱп-шӱӱлтези:

-Ненин учун арчын ла ϳалама деген байлыктарды алганысты ϳартап ийектер.

öзӱм



Бöс



Jалама



Алкыш-быйан сурайтан ϳан

Алтайды кӱндӱлеген ϳан



Артыш




Байлык

Чӱм-ϳан





Башказы неде? Колбузы неде? База катап теманы айдыгар. Бӱгӱн неге ӱренип алдыгар?

Айылдын ижи:

Чӱм-ϳандарысты байлап, билип ϳӱригер, ненин учун ол ϳаныс ла алтай улустын бистин байлап ϳӱрген ϳаныс. Онын учун ϳаан улустан база кандый чӱм- ϳандар барын угуп, билип ϳӱригер.

C:\Users\user\Pictures\2012-04-01\001.jpg














Автор
Дата добавления 15.12.2015
Раздел Начальные классы
Подраздел Презентации
Просмотров155
Номер материала ДВ-260952
Получить свидетельство о публикации

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх