Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Свидетельство о публикации

Автоматическая выдача свидетельства о публикации в официальном СМИ сразу после добавления материала на сайт - Бесплатно

Добавить свой материал

За каждый опубликованный материал Вы получите бесплатное свидетельство о публикации от проекта «Инфоурок»

(Свидетельство о регистрации СМИ: Эл №ФС77-60625 от 20.01.2015)

Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Жаттығулар мен тапсырмаларға түсінік
ВНИМАНИЮ ВСЕХ УЧИТЕЛЕЙ: согласно Федеральному закону № 313-ФЗ все педагоги должны пройти обучение навыкам оказания первой помощи.

Дистанционный курс "Оказание первой помощи детям и взрослым" от проекта "Инфоурок" даёт Вам возможность привести свои знания в соответствие с требованиями закона и получить удостоверение о повышении квалификации установленного образца (180 часов). Начало обучения новой группы: 28 июня.

Подать заявку на курс
  • Другое

Жаттығулар мен тапсырмаларға түсінік

библиотека
материалов

Жаттығулар мен тапсырмаларға түсінік

Көрнекті құралдардың бұл бөлімінде келтірілген жаттығулар мен тапсырмаларды пайдалануды жеңілдету мақсатында оның бәрі бір үлгіде беріледі.





Тұжырымдар мен қысқаша кіріспеде әрбір топтағы жаттығулар мен тапсырмаларды не үшін пайдалану керектігі түсіндірілген.

Жаттығулар мен тапсырмаларды орындау барысында меңгеру үшін белгіленген негізгі түсініктер. Жаттығуларды орындау кезінде олар туралы жадыңда ұста.

Сабаққа қандай пайдапануға техникалық құралдар мен материалдарды дайындау керектігі көрсетіледі.

Жаттығулар мен тапсырмаларды орындау және оны соңынан талқылау үшін қажетті уақыт шамамен көрсетіледі.

Бұл жерде жат.тығулар мен тапсырмаларды қалай орындау жөнінде толық айтылады. Егер ерекше әдістер пайдаланылса, онда осы құралдың сол әдістер қарастырылған II бөліміне қараңыз.

Оқушыларды көтерілген мәселелер туралы ойлануға мәжбүр ету үшін, барлық жаттығулар мен тапсырмалар ашық мәселелер мен талқылауларға негізделіп құрылған. Ашық мәселелер мен тапқылауларды пайдалану туралы ұсыныс осы оқу құрапының II бөлімінде берілген.

Осы мәселе бойынша берілетін жұмыстар үшін үсыныстар. Кейбір жаттығулар мен тапсырмаларға берілген ұсыныстар әртүрлі жастағы топтардың ортаға қалыптасуына арналған болса, кейбірі - адам құқықтарына жаттығу үшін берілген.

Ақпарат / Мысалдар / Ойын карточкалары:

Кейбір жаттығулар мен тапсырмалардың қосымша бөліктері болады. Жаттығулар мен тапсырмаларды орындаған кезде, ештеңені қалдырып кетпеу үшін барлығын зейін қойып оқып шығыңыз. Сонымен бірге “Сізге не қажет” айдарында келтірілгендердің бәрін дайындағаныңыз жөнінде тексеріп шығуды ұмытпаңыз.

Бастаймыз... Кіріспе жаттығулар

Кейбір жаттығулар мен тапсырмалар Адам қүқықтарының жаппыға бірдей декларациясына жүгінетін болғандықтан, оқушыларды осы қужатпен таныстыру ушін екі жаттығу берілген. Соған үқсас жаттығулар мен тапсырмалар төменгі сынып балаларына арнап 46-49 беітёрде берілген.

Қиялдағы ел

(Бұл жаттығу Эда 0’Брайен мен Нэнси Флауэрс ұсыныстары негізінде құрылған)

Мақсаты:

Бүл жаттығулар балаларды Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясымен таныстырады және адамдардың қажеттігіне негізделген қүқықтық концепциясына жетелейді. Онда біз өзіміздің қүқықтарымызды қаншалықты бағалайтынымыз туралы мәселе қояды. “Жүмыстың басқа нүсқалары” айдарында “сынып қүқықтары” тізімін жасау түрлері беріледі.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Адам қүқықтары туралы қүжаттар біздің жеке табиғи қажетгілігімізге негізделген.

  • Біз кейбір қүқықтарды жағдайға байланысты басқаларға қарағанда артығырақ бағалаймыз, бірақ әрбір құқық біреулер үшін маңыздырақ болады.

Сізге не қажет:

  • Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы (163-бетте).

Уақыт: Негізгі жаттығуларға 1 сағат 15 минут шамасында

Тапсырма қалай орындалады?

  • Сыныпты 5-6 адамнан түратын шағын топтарға бөліңіз.

Келесі сахналық көріністі оқыңыз:

Ешқандай заңдары не ережелері жоқ, адам аяғы баспаған жаңа бір елді аштыңыз деп ойлаңыз. Сіздің тобыңыз сол жаңа жердің алғашқы түрғындары болады. Онда сіз қандай әлеуметтік жағдайда болатыныңызды білмейсіз”.

  • Әрбір оқушы өздігінше сол жаңа елде өзінің ойынша әрбір адамға кепілдік беретін үш қүқықты атап шығуы тиіс.

  • Көпшіліктің пікірі бойынша әрбір топтан анағүрлым маңызды деп таңдап алынған 10 қүқықты оқушылардың талқылауына үсініңіз.

  • Әрбір топ өз елдеріне ат қойсын, содан кейін таңдап алынған 10 қүқықты үлкен бір бет қағазға немесе тақтаға жазсын.

  • Әрбір топ өзінің қүқықтар тізімін сыныпқа тапсырады. Тапсыруына қарай “бақылау" тізімін жасаңыз, оған топтардың атын атаған барлық қүқықтары енетін болсын. Кейбіреулері қайталанатын болады, оларды бір реттен “бақылау” тізіміне қосыңыз. Егер олар қайтадан кездесетін болса, олардың әрқайсысына белгі қойып отырыңыз.

  • Барлық топтар өз таңдауларын тапсырып болған соң, бір-біріне үқсастары мен қарама-қарсыларын “бақылау” қүқықтар тізіміне қосыңыз. Ол тізімді логикалық негіздеуге бола ма? Кейбір қүқықтарды топтастыруға бола ма?

  • Жинақталған “бақылау” құқықтарының тізімін Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасымен салыстырыңыз (163-бет). Сіздің тізім мен Декларация арасында қандай үқсастықтар мен айырмашылықтар бар?

  • Келесі негізгі түсініктерді меңгеру үшін төменгі сұрақтарды беріңіз. “Жұмыстың басқа түрлері” айдарымен бұл тапсырманың кеңейтілген түрлері беріледі.

Сүрақтар:

  • Тапсырмапарды орындау барысында құқықтардың қайсысы маңыздырақ екеніне көзқарасыңыз өзгерді ме?

  • Егер бұл құқықтардың ішінен кейбіреулерін алып тастасақ, өмір қалай болар еді?

  • Қорытынды тізімді сіз қандай құқықтармен толықтырар едіңіз?

  • Тізімде келтірілмеген құқықтарды айтқандар бар ма?

  • Мұндай тізімді жасаудың бізге қажеті бар ма?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Егер уақыт жеткілікті болса, оқушылардан “бақылау” тізіміндегі үш қүқықтарға белгі соғуын өтініңіз. Олардың пікірінше, ең маңызды деген ол құқықтарсыз біз өмір сүре апмаймыз. (Мұны үзіліс кезінде істеуге болады).

  • Бұл тапсырма көптеген басқа елдердің балаларына да берілген. Соғыс болып жатқан елдегі бапалардың өмір сүру құқығы, ал экономикалық қиын жағдайдағы елдердің балалары жұмыс істеу құқықтарын жоғары бағалаған. “Сіз қапай ойлайсыз, сіздің таңдауыңызға біздің еліміздегі қазіргі жағдайдың әсері болды ма?” деген сияқты сұрақ арқылы бұл мәселені тереңірек қарауыңызға болады. Егер болса - неге? Егер болмаса - неге?

  • Жоба ретіндегі (30-бет) тапсырманың өзгеруі мүмкін және жасалған “сынып” құқығы тапаптары, оқушылардың пікірінше, мектептегі жағдайды жақсартады. Мысалы: бейбіт кездегі еңбек ету құқығы, басқалардың кезқарасын қүрметгеу құқығы, біреудің меншігіне қол сұқпау құқығы.

Олардың барлық үсыныстарын қабылдаңыз, дегенмен әрбір құқықтың өзіне тән міндеттері болатынын ерекше атап өтіңіз. Бұл “жанды құжат” сыныпқа қойылуы мүмкін немесе қажеттілігіне қарай оған толықтырулар мен өзгерістер енгізілуі мүмкін. Балаларға мынадай сүрақ қойыңыз: “Егер бүл қүқықтар бұзылған жағдайда, не болар еді?”.

  • Тәжірибе ретінде оқушылар мұғалімдермен бірге отырып “Бұл - біздің мектептің" естелігін жазуға және оны мектеп үйінің аралық залына қоюына болады. Мысалы, мектепте, оқушылардың пікірінше, күш көрсету проблемасын шешуі қажет. Бүл естелікте “Біздің мектеп қауіпсіздік орныққан орын, бүл - жоғары сынып оқушыларының төменгі сынып оқушыларына қамқорлық көрсететін орын, бұл - бір-біріміздің қүқықтарымызды қүрметтейтін орын “

Жаңалықтардағы адам қуқығы

е

(Нэнси Флауэрстің материалдары негізінде қурылған)

Мақсаты:

Осы тапдау жаттығу-пікірсайысы заң туралы түсініктері бар жоғары сынып оқушыларының қуқығын қарастырауға арналған. Бүл оларға заң туралы біліп қана қоймай, күнделікті өмір жағдайын адам қүқығы түрғысынан қарау қабілетін дамытуға көмектеседі.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Қүқық қағазда ғана мазмүндалғанмен, күнделікті өмір жәйттарымен тығыз байланысты.

Сізге не қажет:

  • Ескі газеттер мен журналдардың бірнеше адамға кем дегенде бір-бір данасы.

  • Сынып тақтасы немесе үлкен қағаз парағы, қалам.

  • Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясы және осы оқу қүралының V бөліміндегі Декларацияның қысқартылған нүсқасы.

Уақыты: 1 сағат.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпқа мына мәтінді оқып беріңіз:

Қазіргі уақытта қай кездегімен салыстырғанда, үлкен көлемде ақпарат алуға мүмкіндігіміз бар. Көпшілігіміз бүл мәліметтерді бүқаралық ақпарат қүралдарынан, оның ішінде жаңалықтардан естиміз. Күн сайын телеэкран мен газет беттерін үміттендіретін, қайғылы, қуанышты, өкінішті, жай немесе күрделі ақпараттар толтырады. Әдетте, қорқынышты хабарларды оқығанда немесе тыңдағанда біз өзімізді дәрменсіз сезінеміз. Апайда, егер бүған адам қүқығы түрғысынан мүқият қарасақ, қүқықтар қорғапып, іске асқан жерде белгілі жетістіктер бар екенін, ал заң бүрмаланған жағдайда мәселелер туындайтынын, қөреміз”.

  • Бапаларды жүмыс үшін 4 адамнан түратын топтарға бөлеміз.

  • Газеттер мен журнапдарды таратып беріңіз.

  • Бүкіл тақтаның немесе қағаз парағының бойына үлкен шеңбер салыңыз. Шеңбердің аумағы бойынша мына үш сөйлемді бір-бірінен мүмкіндігінше алшақтау етіп жазыңыз. (Бүл жер кейіннен газет кесіндісін жапсыру үшін пайдаланылатын болады).

Үш сөйлем:

  • Айыратын қүқықтар

  • Қорғалған құқықтар

  • Іске асырылатын құқықтар

  • Оқушылардан газет-журналдарды қарап, одан осы үш сөйлемнің әрқайсысын бейнелейтін материалдарды табуын сұраңыздар. Олардан газеттер-журнапдардағы мәтіндердің барлығын, жарнама, хабарландыру мен басқа да айдарлардың бірін қалдырмай, оқып шығуын өтініңіз.

  • Егер қажет болса сыныпқа мынадай үлгілермен көмектесіңіз:

  • Айыратын құқықтар:

Бұл муниципалдық емхананы сол ауданның тұрғындарымен алдын-ала келіспей жабуға байланысты реніш білдірілген мақала болуы мүмкін. Бұл денсаулықты, тіпті өмірді қорғау құқығынан айыратын үлгі ретінде қызмет етуі мүмкін!

  • Қорғапған құқықтар:

Бұл бапаларға дөрекілік көрсеткен адамдардың қолынан күшпен алынған балапар туралы әңгіме болуы мүмкін.

  • Іске асырылатын құқықтар:

Бұл доп соққан футболшының суреті болуы мүмкін, бұл көңіл көтеру, денсаулық сақтау, жиналыс және тіпті қозғалыс еркіндігін (егер бүл халықаралық кездесу болса) білдіреді.

  • Сынып бұл тапсырманы орындап болғанда, (әдетте бұған 10 минут беріледі) олардан Адам құқықтарының жаппы декларациясын немесе оның қысқартылған нүсқасын қарауды және олар газеттен тапқан мақалаға немесе суретке қатысты мақала мен мәтінді табуын сұраңыз. Бұл үшін тағы да 10 минут бөліңіз.

  • Әрбір топтан кезек бойынша іріктелген мақапаны тақтаға немесе үлкен қағаз парағына желімдеуді өтініңіз. Олар өз таңдауын түсіндіруге және оның Декпарацияның нақты қандай бабын түсіндіретіндігін көрсетіңіз.

  • Кейбір іріктелген мақалаларда қандай да бір құқықтың бір уақытта теріске шығарылатындығының, қорғалатындығының және іске асырылатындығының жағдайы жазылуы мүмкін! Осындай мән-жайларды қарау үшін төмендегі келтірілген сүрақтарды қойыңыз.

Сүрақтар:

  • Қүқықтар теріске шығарылатын, қорғалатын немесе іске асырылатын жағдайды бейнелейтін мысалдарды табу қиын болған жоқ па?

  • Мысап табу қиынға түскен қандай да бір жағдай болды ма? Неліктен?

  • Осы үш жағдай бейнеленетін материалдар кездесті ме? Қандай? Неліктен?

  • Бір адамның немесе адамдардың бір тобының құқығын қорғау басқалардың құқығын теріске шығаруға апып келген мысапдар кездесті ме? Мұндай жағдайда “менің құқығым сенің құқығың басталатын жерде бітеді және керісінше" идеясы қолданылуы мүмкін бе? Осы идеяның қолданылуы осындай жағдайға қатысы бар барша адам үшін оңтайлы шешім табуға көмектесе ме? Егер көмектессе - неліктен? Егер көмектеспесе - неліктен?

Жүмыстың басқа да нүсқалары:

  • Жоба ретінде (30-бетті қараңыз) оқушыларға жанжалдар кезіндегі бейбіт халықтың қүқығын немесе сіздің елдегі әлеуметтік түрғыдан қорғалмаған топтардың қүқығын қорғау жөніндегі халықаралық қауымдастық қабылдаған шаралар туралы мәселені оқып-үйренуін сүраңыз. (Ескертпе: оқушыларға адамдарды қүқығынан жиі айыратындығын білу қажет, алайда оларға адам қүқығын қорғаудың мүмкін екендігін олардың түсінуі үшін адам қүқығын қандай жолмен қорғауға болатындығын білу аса маңызды).

  • 35-бетте бүқаралық ақпарат қүралдарында адам қүқығы мәселесінің қалайша берілетіндігін қадағалау туралы кейбір үсыныстар берілген. 93- бетті қараңыз, онда оқушылардың назарын бүл мәселеге қалайша аударуға болатындығы әңгімеленеді.

Бірге болу. Сыйластықты дамытуға арналған жаттығулар мен тапсырмалар

Осы жаттығулар мен тапсырмалар біздің күнделікті өмірде қалайша қарым-қатынас жасайтындығымызды, бір-біріміздің қүқықтарымызды сыйлауға қалайша тікеяей ықпал ететіндігін атап көрсетеді. Вүл жерде үсынылып отырған ережелер ойынында заңдардың қалай шығарылатындығы туралы мәселе көтеріледі, ал тыцдауды дамытуға бағытталған жаттығулар жеке пікірді айту қүқығы мен басқа адамдардың пікірін сыйлау міндетіне жете назар аудартады.

Бүл жаттығулар мен тапсырмапар 50-64 беттердегі төменгі сынып балаларына арналған осындай жаттығуларға негізделген.

Туристік жорық

(Зандытүсіну (“ІІпсІегзіапсІ іһе Ьа\л/”) кітабындағы үсыныстардан алынған, 1994, Ситизеншип қоры)

Мақсаты:

Бүл ойын балаларға адам қүқықтарын қорғауға бағытталған ережелер мен заңдар қоғамда қалайша қалыптасып, дамитыны турапы түсінулеріне көмектеседі.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Өзін-өзі үстау ережесі жанжалдың алдын алады және қүқықты қорғайды.

  • Мүндай қүқықтар демократиялық жолмен анықтапуға тиіс.

Сізге не қажет:

Әр топқа арнап 104 және 105-беттерде берілген “жағдайлар” карточкаларының көшірмесі

Уақыты: 1,5 сағат шамасы.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты 5-6 адамдық шағын топқа бөліңіз.

  • Оқушыларға мынаны айтыңыз:

Сіздер достарыңызбен бірге туристік жорыққа баратындарыңызды елестетіп көріңіздер. Сіздерге біреу тамаша табиғат аясында орналасқан, ауасы таза лагерь, көл жағасындағы жасыл орман туралы әңгімелеп берді. Сіздер бірнеше апта бойы жорыққа дайындалдыңыздар, енді міне көптен күткен күн де келіп жетті. Ұзақ жол жүргеннен кейін сіздер алқапқа келдіңіздер. Сіздер жорық үшін қажеттінің барлығын әкелдіңіздер. Келген жерлеріңізде ауыз суын алатын қүдық бар және сіздерде ағаш кесу мен от жағуға рүқсаттарыңыз бар. Басқа ешқандай ыңғайлы жағдай, тәртіп те, ересектер де, лагерь бастығы да жоқ. Сіздер лагерь қүрып, суда жүздіңіздер және түтас бір аптаны қызықты өткізуге даярландыңыздар!

Алайда бірінші күннің аяғында-ақ лагерьдегі тіршілікті үйымдастыру мәселесі бойынша кейбір келіспеушіліктер пайда болды. Сіздер, егер барлықтарыңыз келісе отырып шешу үшін жиналыс өткізбексіздер”.

  • Оқушылардан демалушы топтың тап болуы мүмкін 4 немесе 5 жағдайды атауын сүраңыз. Олар әрбір мәселені қалайша шешуге болатындығын ойлансын.

  • Оқушыларға мына мәселелерді қарауды үсыныңыз:

  • Олар өз шешімін қалай қабылдады?

  • Келіспеген біреулер болды ма?

  • Олардың барлығының өз пікірін айтуға бірдей мүмкіндігі болды ма?

  • Енді сыныпқа мына мәтінді оқып беріңіз:

Жиналыстан кейін барлық іс жақсы жүрді және лагерьдегі жағдай біршама жақсарды. Алайда бір-екі күннен кейін жаңа мәселелер пайда бола бастады, енді оларды бүл жағдайлардың алдын алу үшін бірлесіп шешу қажет”.

  • Әрбір топқа 104 және 105-беттердегі “жағдайлар” жиынын таратыңыз. Оқушылар карточкаларды үстелдің үстіне теріс қаратып қояды, содан соң оларды бір-бірлеп алады. Олар шешім табуға, әрбір “жағдайда” не істеу керектігін білулері тиіс. Мүмкіндігінше, олар ортақ үйғарымға келуге тырыссын. (Егер сіз карточкаларды көбейте алмасаңыз, оны кезек бойынша дауыстап оқып, бүкіл сынып болып қиын болса да, шешімін табуға тырысыңыздар).

  • Егер қандай да бір топ ойынды басқалардан бүрын бітірсе, олардан төменде келтірілген мәселелер туралы ойлануын өтініңіз.

  • Барлық топтар ойынды аяқтағанда балалардан бүкіл жағдайлар бойынша қандай шешім қабылдағандарын сүраңыз. Әрбір топтан әр шешімді түсіндіріп беруін өтінбеңіз - бүл көп уақыт алады.

  • Мына сүрақтарға жауап беріңіздер.

Сурақтар:

Бүл жаттығуда сіздер лагерьдегі әрбір адамның қүқығын ережелердің көмегімен қорғадыңыздар. Егер сіздер ережелер туралы келісе

алмасаңыздар немесе оны ешкім де сақтамаса, не болар еді?

  • Жақсы/жаман ереже неден туындайды?

  • Ал заңдар ше? Егер, тіпті, жаман болса да, заңдар әрдайым сақталуы тиіс пе?

  • Кейбір жазылмаған ережелер мен заңдар бар. Мысалы, “адамгершілік” немесе діни заңдар. Адамдар неліктен осы ережелер мен заңдарды, тіпті олар мұны істеуге міндетті болмаса да, неліктен сақтайды?

  • Ережелер мен заңдарды сақтау әдетте жазамен немесе айыппен қамтамасыз етіледі. Сіз лагерьдегі жүріп-тұру тәртібін бұзған адамдарға қатысты айып салуды үйғаруыңыз мүмкін. Айыптың мақсаты не? Айыптың қандай түрі барынша тиімді? Айыптардың керісінше немесе қарама-қарсы нәтижесі болуы мүмкін бе?

Жұмыстың басқа да нүсқалары:

  • Бұл жаттығулар оқушылардың мұғаліммен бірге сынып тәртібін бірлесіп пысықтауы үшін негізгі бағдар болуы мүмкін (осы мәселелер бойынша үсыныстар берілген 29-бетті қараңыз).

  • Көптеген елдерде әртүрлі “қылмыс” жасағандығы үшін кісі өлтіруден бастап қара базардағы сауда сияқты осындай тәртіп бүзушылыққа өлім жазасы қолданылады. Бүл жаттығулар өлім жазасының қылмыспен күрестің тиімді қүралы болып табылатындығы туралы мәселені талқылау үшін ортақ негіз болуы мүмкін.

Туристік жорық” карточкалары

1 -жағдай

Біреуге шатырда нашар жабылатын есіктің жанына үйықтауға тура келді дейік. Таңертең осы адамның заттары әдетте ылғалданады. Ол өзінің затының бүлінгендігі туралы шағымданады. Сіз не істер едіңіз?

2-жағдай

Жиналыста сіздер лагерьдегі тәртіп ережелерін сақтауға уәделестіңіздер. Алайда араларыңыздағы бір адам оны сақтамайды. Сіз тәртіптің сақталуы үшін не істер едіңіз?

3-жағдай

Араларыңызда бір адам қайнаған шәйнекті отқа қойып, суға жүзуге кетті. Шәйнек отқа құлап, ұшқыннан сіздің шатырыңыздың шеті тұтанады. Сіз осы бір жәйттың жеке қауіпсіздігіңіз туралы мәселеге душар еткендігін түсінесіз. Басқа да мәселелер туындауы мүмкін. Сіз не істер едіңіз?

а л ғ а ш қ ы қадамдар

8-4391 1 04

4-жағдай

Құдықтан су алу қатты жалықтыратын жұмыс. Әрқайсыңыздың суға барып жүзгілеріңіз келеді. Алайда араларыңыздағы бір адамның қолының тамыры тартылып, су таси алмай қалды. Бұл қалған адамдардың жүктемесінің артатындығын білдіреді. Сіз не істер едіңіз?

5-жағдай

Араларыңызда екі адам ғана темекі тартады. Темекі тартпайтындар шатырда темекі тартуға наразылық білдіреді, ал темекі шегушілер демапған кезде темекі тартуға рұқсат етілуге тиіс деп санайды. Сіз не істер едіңіз?

6-жағдай

Араларыңыздағы біреу радиосын таңертең бар даусына қояды. Бұл бүкіл адамның ызасын келтіреді. Сіз не істер едіңіз?

7-жағдай

Барлықтарыңыз бір шатырда тұрасыздар, апайда оны қалайша тазапық пен тәртіпте ұстау керектігі туралы келісе алмадыңыздар? Біраз адам шатырдың әрдайым тазалықта болуын қаласа, екінші біреулер олай ету шарт емес дейді. Осы мәселе бойынша дау лагерьдегі ахуалды бүлдіреді. Сіз не істер едіңіз?

8-жағдай

Араларыңыздағы бір адам біреудің қымбат тұратын гитарасын бүлдіріп, оның жөндеу құнын телеуден бас тартады? Сіз не істер едіңіз?

9-жағдай

Сіздің досыңыз/дос қызыңыз бір-екі күнге қонаққа келді. Ол өзінің жеке шатырын әкелген және сіздер қабылдаған ережені сақтағысы келмейді. Сіз не істер едіңіз?

10-жағдай

Араларыңыздағы екі адам лагерьде ішімдік ішуге байланысты тәртіп болуға тиіс деп санайды. Көпшіліктеріңіз мүлдем тыйым салуға қарсысыздар. Сіз не істер едіңіз?

Тыңдап үйренейік

Мақсаты:

Бүл жаттығулар тыңдау дағдысын дамытады және “жақсы” немесе “жаман” тыңдаудың не екендігін түсінуге көмектеседі.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Тыңдай білу - өз пікірін айту қүқығын өзара сыйлауға ықпап ететін аса маңызды дағды. (Балапар қүқықтары турапы Конвенцияның 12-бабын және Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 19-бабын, осы оқу қүралының V бөлімін қараңыз).

  • Біз тыңдау дағдысын тәжірибе арқылы дамытамыз.

Сізге не қажет:

107 және 108-беттердегі “Бізге тыңдау үшін не көмектеседі?” және “Бізге тыңдау үшін не кедергі келтіреді?” айдарындағы тізбелер.

Уақыты: 30 минут шамасында.

Жаттығу қалай орындалады:

  • Сыныпты жүптарға бөліңіз.

  • Жүптағы бір оқушының тоқтаусыз сөйлеуге, ал екіншісінің барынша мүқият тыңдауға тиіс екенін түсіндіріңіз. Кез-келген тақырып туралы: өзің, өзіңнің жанүяң, өз өміріңдегі қызықты жағдай туралы айтуға болады...

  • Балапарға қайсысының сөйлеп, қайсысының тыңдайтындығын келісуіне уақыт беріңіз.

  • Бастау үшін белгі беріңіз.

  • Үзіліссіз сөйлеу үшін бір-екі минут беріңіз. Сөйлейтіндер одан әрі не айтуын білмей, дағдарып қапатын сәтті күтпей-ақ оларды арқасынан қағып тоқтатыңыз.

  • Тыңдаушыдан сөйлеуші айтқан соңғы екі сөйлемді қайталауын сүраңыз. Әдетте мүндай өтініш тосын болып келеді, өйткені соңғы екі сөйлемді дәл есінде сақтайтындар некен-саяқ!

  • Әріптестер міндеттерін ауыстырады: тыңдаған бала енді сөйлейді, ал сөйлеген бала енді тыңдайды.

  • Бір-екі минуттан соң ойынды тоқтатыңыз. Бүл жолы тыңдаушылар өте мүқият тыңдауға тырысуы мүмкін, сондықтан одан оның әріптесі айтқан үш сөйлемді қайтапауын өтініңіз.

  • Негізгі түсініктерді есте сақтау үшін мына сүрақтарды қойыңыз.

Сүрақтар:

  • Сіз сөйлемді есте сақтай алдыңыз ба?

  • Оны екінші рет есте сақтау оңай болды ма? Неліктен?

  • Жақсы тыңдау үшін не істер едіңіз? Сіз қандай да бір қимыл-қозғалыс жасадыңыз ба немесе бет-әлпетіңізді өзгерттіңіз бе? Қандай ойда болдыңыз?

  • Тыңдауға не кедергі келтірді?

107 және 108-беттердегі “Бізге тыңдау үшін не көмектеседі?” және “Бізге тыңдау үшін не кедергі келтіреді?” айдарындағы тізбелерді сыныпқа көрсетіңіз. Осы тізбелерде пайдалы бірдеңе бар ма? Олар не туралы ойланбады? Неліктен?

  • Адам қуқықтарын сыйлау мен қорғау үшін тыңдай білу аса маңызды. Бүл әсіресе Балалар қүқығы туралы Конвенцияның 12-бабына және Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 19-бабына, сондай-ақ өзге баптарға қатыстығы түрғысынан өте маңызды. Неліктен бүлай? Біз бір- бірімізді тыңдаған кезде не үтамыз? Сіз өзіңізді ешкім де тыңдамаған жағдайға тап болдыңыз ба? Өз пікіріңіз еленбеген түста қандай сезімде болдыңыз? Сіз, егер біз жаттығатын болсақ, мүқият тыңдауға үйренетіндігіңізбен келісесіз бе?

Жумыстың басқа да нүсқалары:

  • Әріптестерді ауыстырып немесе әр жолы тыңдаушы еске сақтауға тиіс сөйлемдер санын көбейте отырып, ойынды жалғастыруға болады.

  • Ойынды, егер бірнеше күн немесе апта бойында оқушылардың өздерінің тыңдау дағдысының қалайша жақсарғандығын көруі үшін күрделілендіре туссе де, қызықты бола түседі.

Бізге тыңдауға не кедергі болады?

  • Қосылған - ажыратылған тыңдау

Адам сөйлегеннен гөрі тез ойланады. Бүл бір адамды тыңдап түрған кезде өзіңізде “ойлау” үшін бос уақыттың бар екенін білдіреді. Біз осы уақытты көбінесе басқа адамның не айтып түрғандығы туралы ойланудың орнына, түскі ас немесе кешке не істейтіндігіміз туралы ойлануға жүмсаймыз!

  • Көзқарасқа байланысты тыңдау

Бүкіл дүниежүзінде адамдар естіген бойда тыңдауын қоя қоятын сөздер мен тіркестер бар. Мысалы, “капиталист”, “коммунист”, “фундаменталист” сияқты сөздер. Адамдар осы сөздерді естіген кезде тыңдауын тоқтатып, қорғанысқа немесе қарсы шабуылға дайындала бастайды.

  • Енжар тыңдау

Кейде біз өзіміз әңгімелесіп отырған адамның көңілсіз, қате немесе істің мәні бойынша сөйлемегендігі, ал әңгіменің тақырыбы қызықсыз, орынсыз немесе мәнсіз екендігі туралы тез шешім қабылдаймыз, не болмаса бізге оның не айтатындығы белгілі сияқты көрінеді. Сейтіп, тыңдауды тоқтатамыз.

  • Шашыраңқы тыңдау

Бөлмедегі шу, қатты жарық, ауаның температурасы, сондай-ақ басқа да факторлар, тіпті тамақ ішпегендігіңіз бізге тыңдауға кедергі келтіруі мүмкін. Соған қарамастан уақыт өткен сайын біз осындай жағдайлардың өзінде мүқият тыңдауға үйренетін боламыз.



Бізге тыңдауға не кемектеседі?

Біз жан-тәнімізбен және ақыл-ойымызбен тыңдаймыз...

  • сөйлеушіге қарама-қарсы тұрыңыз

  • жан-жағыңызға мұқият қараңыз

денеңізді ыңғайлы ұстаңыз (қолыңызды кеудеңізге қоймаңыз, теріс бұрылмаңыз...)

сөйлеушіге қарай сәл еңкейіңіз

еркін тұрыңыз

Сөйлеуші не туралы айтқанын тыңдаңыз...

жай ғана “фактіні” емес, ең басты ойды тыңдаңыз

  • көзқарас ырқына кетпей тыңдаңыз

  • бұдан кейін не болатындығы туралы ойлаңыз •талдаңыз және бағапаңыз

  • бөлмеңіз

Тыңдаушыға қалай жеткізеді...

өзін-өзі ұстау белгілері (мысалы, бет әлпеті, денені ұстауы)

сөйлеу мәнері

Тыңдау аса маңызды, өйткені...

  • Адамдарға олардың тәжірибесін және олардың айтқандарын бағалайтындығыңызды көрсетесіз

Адамдарды адал және ашық айтуға ынтапандырасыз

  • Сізге келіспеушілікті анықтауға және оны жою жолдарын көрсетуге көмектеседі



Кім, мен?

Жауапкершілік сезімін дамытуға арналған жаттығулар мен тапсырмалар

Осы жаттығулар меи тапеырмаяар жеке жауапкершілік түсінігіне назар аудартқызады. Адщідық пен күнделікті міндеттер туралы мәселені қою үшін нақты өмірден алынған ізгіліктік тағылымдар қарастырылады. Басқа жаттығу қадағалау және билік өкілеттігін жауапкершілікпен пайдалану мәселесін кетереді. Осы жаттығулардың жалпы мақсаты - барлық қүқықтардың тиісті міндеттемесі бар екендігін керсетеді.

Осы жаттығулар 65-70 бетгерде берілген теменгі сыныптағы балаларына арналған осындай жаттығулар мен тапсырмаларға орайлас қүрылған.

Қүқықтар мен міндеттемелер

Мақсаты:

Осы жаттығулар балаларға қүқықтар мен міндеттемелер арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Әрбір қүқықтың тиісті міндеттемесі бар.

Сізге не қажет:

  • Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы (163-бетті қараңыз).

  • Қүқықтар мен міндеттемелер бойынша ақпарат (111-бет).

Уақыты: 45 минут

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты жүптарға бөліңіз. Әр оқушы өзі мектепте ие болуға тиіс деп санайтын бес маңызды қүқықты және үйде болуға тиіс бес маңызды қүқықты жазуы қажет. Мысалы, жеке орынға отыру қүқығы.

Оқушылар өз әріптестерімен тізімдерін ауыстырсын. Әр оқушы өз әріптесінің тізіміндегі әрбір қүқыққа сай келетін міндеттемелер туралы

Қүқықтар мен міндеттемелер бойынша ақпарат

Әрбір құқықтың тиісті міндеттемесі бар. Мысалы, сіздің пікіріңізді еркін білдіру құқығыңыз, жалған сөйлемеу, басқа адамды қорлайтын және оның адамгершілік мәртебесі мен беделіне нұқсан келтіретін жәйттарды айтпау міндеттемесімен шектеледі.

Құқықтар мен міндеттемелер теңдігі бізге құқықтарымызды, әдеттегідей, белгілі бір шекте іске асыру керектігін көрсетеді.

Әртүрлі адамдардың қүқықтары мен міндеттемелері қайшылыққа түсетін көптеген жағдайлар кездеседі. Мысапы, кейбір елдерде көліктегі қауіпсіздік белбеуін тағуға міндеттейтін заңдар бар. Көптеген адамдар бүның олардың еркін жүру құқығын шектейтіндігін дәлел етіп, наразылық білдіреді.

Бұл елдердің үкіметтері адамдар машинада келе жатқан уақытында жарақат алмауы үшін олардың ауруханаға, дәрігерге және жалпы қоғамға қатысты барлық мүмкіндікті жасау міндеттемесі бар екендігін дәлел ретінде келтіреді. Егер олар қауіпсіздік белбеуін тақпаудың салдарынан жарақат апса, сырқаттарға бөлінетін ақшаны, уақытты және жатын төсектерін алады, сөйтіп олардың тиісті дәрігерлік кемек алу қүқығын шектейді.

Жағымды” және “жағымсыз” қүқықтар туралы ақпарат

Жағымсыз” термині бізге қатысты қандай да бір қатерлі немесе қабылданбаған іс-әрекетке жол бермейтін қүқықтарды сипаттау үшін қолданылады. Мысапы, өмірге қол сұғушылықтан қорғану қүқығы немесе қатаң қарым-қатынасқа үшырамау қүқығы, не болмаса өз мүлігімізді үрланудан қорғау қүқығы. Бүлар - жағымсыз қүқықтар. Сондықтан да олар сізге қайғы-қасірет немесе залап шектірткісі келетіндерге “ЖОҚ” дейді.

Жағымды” термині бір әрекет жасау үшін сіздің еркіндігіңізді анықтайтын қүқықтарды сипаттау үшін пайдаланылады. Мысалы, еңбегіңізге ақы апу қүқығы - бүл жағымды құқық. Өйткені олар сізге: бүған сіздің құқығыңыз “БАР” дейді және басқаларға да осы қүқықты қолдау керектігін айтады. Мысалы, жұмыс берушінің сізге еңбегіңізге ақы төлеу міндеттемесі бар.

Ұры?

Мақсаты:

Нақты істі зерттеу оқушылардың алдында қоғамның алдындағы жауапкершілікті түсіндіру мақсатындағы ізгіліктік мәселесін қояды. Осы мысапда біреуге қателік бойынша үлкен ақша сомасы төленеді және көптеген оқушылар дүкенде оларға ақша қайтарымын дүрыс бермейтін және оларға осындай таңдау жасауды қажет ететін жағдайға түсуі мүмкін.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Әрбір қүқықтың тиісті міндеттемесі бар. Мысалы, заңның алдындағы теңдік қүқығының заңды сақтау жөніндегі тиісті міндеттемесі бар.

Сізге не қажет:

Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы (163-бетті қараңыз).

Уақыты: 1 сағат шамасында

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты бес-алты адамдық шағын топқа бөліңіз.

  • Мына мәтінді оқып беріңіз:

Әрбір ай сайын Александр жергілікті банктегі өз есебіне жапақысының болмашы бөлігін салады. Бүл көп емес, тек оның өзі ғана өз балаларымен демалысқа бару үшін жеткілікті ақшаны үнемдей алады.

Банк әрбір ай сайын оған қаражатының сомасы көрсетілген есептің көшірмесін жібереді. Бүл айда Апександр есебіндегі ақшаның өзі ойлағандағыдан гөрі едәуір көп екенін көреді. Ақиқатында, бүл қате. Ол банкке хат жазып, өз есебінде 2000 доллардың артық екенін көрсетеді.

Жоқ, - дейді банк. - Ешқандай да қате жоқ. Ақша сіздікі”. Апександр қайта жазады... “Біз қайта тексердік, ешқандай да қате тапқан жоқпыз”, - деп жауап береді банк.

Александр сонда да қанағаттанбайды. Ол банкке үшінші рет жазып, қайтадан ақшаның өзінікі екендігі турапы жауап апады.

Бүдан кейін Александр өзінің ештеңесі кетпейтіндігі туралы ойланады. Ол ақшаны қажеттілік бойынша жүмсауды бастайды. Ол жаңа жиһаз алады, пәтеріне жөндеу жүргізеді және жанүясын демалысқа алып келеді.

Кейіннен банк қызметкерлері өз қатесін байқайды. Екі мың доллар аты-жөні дәл осындай клиентке тиесілі. Банк Апександрдан осы соманы қайтаруды талап етеді. Ол өзінде қалған 1000 жуық долларды қайтарады. Александрға үрлағандығы туралы айып тағылады.

Сотта Александрды үрлық жасағандығы жөнінде айыптау үшін мына жәйттар дәлелденуі тиіс:

  • қасақана жасады

  • өзге мүлікті алды немесе жаратты

  • өзге мүлікті түрақты пайдапану ниеті болды”.

  • Оқушылардан өз топтарында Александрдың үрлық жасағандығы турапы кінәлі деп тануға болатындығын шешулерін сүраңыз. Олар үш сүраққа жауап берсін:

  • Александр қасақана жасады ма?

  • Александр басқа біреуден бірдеңе алды ма?

  • Апександрдың өзіне тиесілі емес мүлікті пайдапану ниеті болды ма?

Егер оқушылар үш сүраққа да “иә” деп жауап берсе, Александр заң бойынша кінәлі. Егер олар бір немесе бірнеше сүраққа “жоқ” деп жауап берсе, ол кінәлі емес.

  • Егер оқушылар Александр заң бойынша үрлық жасағандығы турапы кінәлі деп шешсе, онда олардың пікірі бойынша, Александрге қандай жаза қолдануға тиіс? Мысалы, Англияда осындай қылмыс жасағандығы үшін судья 10 жылға дейін түрмеге қамау немесе 2000 фунт стерлинг (3000 доллардан астам) көлемінде айып сапу туралы үкім шығара алады (сіз өз еліңізде заңның қандай жаза қолданатындығын анықтап, бүл туралы оқушыларыңызға айтуға болады).

  • Егер оқушылар Апександр кінәлі емес деп шешсе, ол отбасы мен үй- ішіне жүмсаған ақшаны қайтаруға міндетті деп санай ма?

  • Енді сыныпқа ақиқатында не болғанын айтып беріңіз:

Үш күндік сот тапқысының барысында алқалар (присяжныйлар) Апександрды үрлық жасаған жоқ деп таныды. Присняжныйлар өз шешімін түсіндіруге тиіс емес, алайда біз Апександрдың банкке оның қатесін көрсетуге әрекеттенгендігінің арқасында ғана алқаның оның іс-әрекетінде арам ниеттің болмағандығына көзі жеткендігін болжаймыз.

Апександр үрлық жасағандығы турапы кінәлі емес болып танылса да, оның жүмсаған ақшаны қайтаруға тиіс пе деген мәселе қалды. Соттың бүл мәселені шешуге өкілеттігі жоқ. Сондықтан банк залапды өтеу туралы басқа сотқа шағымданды”.

Сүрақтар:

  • Александрдың орнында сіз не істер едіңіз? Неліктен?

  • Банктің қатесін түзеу үшін жауапкершілікті Александр ма, жоқ әлде банк көтере ме? Неліктен?

  • Егер ақша сомасы көп (аз) болса, сіздің жауабыңыз қандай болмақ?

  • Басқа жағдайларда ше? Мысалы, машинаның иесі машинасын ашық қалдырса жауапкершілік көтере ме немесе бүл ол ашық қалса да қалған адамдардың машинаны үрламау керектігі туралы міндеттемесі ме?

  • Өзіңізді Александрдың досы ретінде қойып көріңіз? Сіз ол туралы полицияға хабарлар ма едіңіз?

  • Заңның сақталуын қамсыздандыру үшін кім жауапкершілік көтереді?

  • 163-беттегі Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасын алыңыз. Әңгіме қандай қүқықтар туралы болып отыр?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Оқушылар ізгіліктік шешім қабылдау жөніндегі өзіне жауапкершілік апуға тиіс сюжет бойынша әңгіме жаза алады. Мысапы, олар көшеден ақша тауып алды - оны милицияға тапсыра ма?

Жоба ретінде оқушыларға өз еліңіздегі сот жүйесімен танысуды үсыныңыз. Көптеген сот мәжілістерінің залдарына қатысқысы келгендерге рүқсат етіледі. Жобаның соңында қүқық пен міндеттемеге қатысты іс бойынша сот талқысын ойша өткізуге болады.

Айтуыма мүмкіндік беріңіз!

Мақсаты:

Хаттарды дайындау жөніндегі осы тапсырма жеке адамдар мен мемлекеттің өз көзқарастарын, наным-сенімдерін білдіру бостандығы бойынша құқықтары мен міндеттерінің жайын қарастырады. Оның көбінесе оқушылар мен мұғалім арасындағы өзара сенімге құрылуына байланысты, ең дұрысы тапсырмаларды адам құқығы жөнінен тәжірибесі, білімі бар оқушылар берген дұрыс болады.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Әрбір құқықтың тиісті міндеті болады.

  • Мысалы, көзқарастарын білдіру бостандығы құқығының басқалардың көзқарастарын құрметтеу бойынша тиісті міндеті болады.

Уақыты: 1,5 сағат

Сіздерге не қажет болады:

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нұсқасы (163-бет). 117-беттегі Бұқарапық ақпаратты бақылау.

Жүмысты қалай жургізу керек:

  • Әрбір оқушы өзін жергілікті газетке мақала жазады деп ойласын. (Егер редакциясы болмаса, сіздер оның аталуын, басылып шығу жиілігін және т.б. ойлап табуларыңыз керек). Олардың өз ауданындағы өздеріне ұнамайтын мәселе жөнінде қысқаша хат жазуын өтініңіз. Осы хаттардың мазмұнының сыныптан тысқары таратылмайтынын түсіндіріңіз. Оның нақ осылай болуын қамтамасыз етуге тырысыңыз.

  • Олар хаттарын жазып болған соң, сыныпты екі топқа бөліңіз. Олардың хаттарын өзара алмасуын өтініңіз. Енді олардың барлығы да өздерін жергілікті газеттің редакторларымыз деп сезінсін. Олар, өздерінің сақтанғанындай, әкімге ұнамайтындығы туралы хат алды. Олардың ойынша, хаттың қауіпті деген бөлімін сызуды (цензурадан өткізуді) өтініңіз. Оларға хатты өз қалауынша “редакциялауға” рүқсат етіледі.

  • Хаттардың барлығын олардың авторларына қайтарыңыз. Төменде келтірілетін сұрақтарды бүкіл сынып болып немесе топтарда талқылаңыздар.

  • Талқылаудан соң 117-беттегі “Бұқаралық ақпаратты бақылау” мәтінін оқыңыздар және сыныптан тармақтардың әрқайсысының мазмұнын баяндайтын сценарийді ойлап табуды сұраңыз. Айталық, “Бұқаралық ақпаратты бақылау” деген айдардың астында “суретшілердің шығармашылығы” деп көрсетілген. Оқушылардан, олардың ойынша, әлде біреудің цензурадан өткізгісі келетінін сұраңыздар. Егер сіздердің елдеріңізде цензура бар болса немесе бүрын болған болса, олардың ықпалын нақты мысапдар келтіріп, баяндаңыздар.

Сүрақтар:

  • Сіз хат жазған сәтте оны өз цензураңыздан өткізгіңіз келді ме? Неге?

  • Сіз хатыңызды қандай сипатта: сыпайы немесе қорлайтын ауыр сөздермен жаздыңыз ба?

Сіз сыпайы етіп жаздыңыз, себебі басқа адамдардың сезімі алдындағы

жауапкершілікті сезіндіңіз немесе жазаланудан сақтандыңыз ба?

  • Сіз жағдайды қалай жақсартудың жайын ойладыңыз ба немесе жәй ғана ашу-ызаңызды білдіргіңіз келді ме?

Хатыңыз цензурадан өткенде өзіңізді қалай сезіндіңіз?

Хатыңыз тексеруден өткен соң, ол қандай жағдайда еді?

  • Досыңыздың хатынан қажетсіз сөздерді сызып тастауды қапай шештіңіз?

  • Егер сіз жергілікті өкімет органының ресми адамы болсаңыз және шағым- хатты алсаңыз, бұған қапай мән берер едіңіз? Егер хаттың мазмұны сізге шабуыл жасау сипатында болса немесе мазмұны өзіңізді қорлау сипатында болса ше?

  • Сіздің хатыңыз “қауіпті” болды ма?

  • Сіз қапай ойлайсыз, біз бұл тапсырманы неге орындап отырмыз?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

Егер сіз дұрыс деп есептесеңіз, онда тапсырманы өзгертуге болады және оқушылардан олардың мектептегі қабырға газетіне хат жазуларын өтінуге болады.

Жоба ретінде (30-бетті қараңыз) оқушылардан газеттің белгілі бір кезеңдегі нөмірлерін қарауды өтініңіз. Олар белгілі бір оқиға туралы хабарды таңдай алады және әр түрлі бағыттағы газеттерде осы оқиға жайында қалай жазғанын көре апады.

Егер оқушыларды әлдебір мәселе толғандырса, олар газетке сыпайы сипатта хат жазып, өздерінің көзқарастарын білдіре алады.



Бүқаралық ақпаратты бақылау немесе қуқығын шектеу (цензурадан өткізу)

Ой-пікірді еркін білдіру қуқығы - Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясында белгіленген.

Көпшілік жұрт оны жариялылық тұрғыда ұйымдасқан қоғамның түп қазығы деп есептейді. Кейбір адамдардың пікірінше, шектен тыс бостандық қауіпті болуы мүмкін деп санайды. Нәсілдік немесе діни өшпенділікке әкеліп соғатын, бүлік шығаруға, зорлық-зомбылыққа арандатушылық болып табылатын қандай да бір үгіт жүргізуге заң түрғысынан тыйым салынуы тиіс. Кейбір елдерде үкімет атына сын айтушылар да шектеуге үшырайды.

Бақылау құқығына кімдер ие?

  • ресми түрдегі бақылау орындары - үкімет _ - заң

  • мемлекет қызметкерлері - одақтар - қысым

Бақылауға нелер тартылады?

  • ақпарат қүралдары - ақпаратқа қол жеткізу

  • үйымдасқан қозғалыстар - үжымдық акциялар

  • жазушылар - саяси ағымдар

Бақылау не үшін қажет?

  • ақпараттарды немесе мәселені (жағдайды) жете білмейтіндігін жасыру үшін

  • үкімет саясатын қорғау

  • басқалардан артықшылығын қорғау (бүркемелеу)

  • халықтың анағүрлым әлсіз бөлігін, мысапы жасы толмағандарды қорғау

  • билікті үстап түру үшін қажет.

Бақылау қапай жүзеге асырылады?

  • жүргізіліп жатқан бір нәрсені тоқтату арқылы

  • шара өткеннен кейін жазалау жолымен.

Бақылау қай кезде іске асады (жүргізіледі)?

  • сайлау апдында

  • ірі қоғамдық өзгеріс кезінде

  • үлттық/халықаралық дағдарыс кезінде

  • үкімет әлсіз немесе қауіп төнген кезде

Сіз не істер едіңіз?

Мақсаты:

Саяси кісі өлтіру туралы нақты істі зерттеу оқушыларды мемлекет пен адамның жеке жауапкершіліктерін қарау қажеттілігіне итермелейді.

Игеру үшін басты мәселе:

  • Кез-келген қүқықтың өзіне тиісті міндеттемелері болады. Мысалы, жеке басы қауіпсіздігі құқығы, басқалардың да осы қүқығын қорғауды міндеттейді.

Сізге не қажет болады?

  • Луис Диас ісі (119-бет)

  • Саяси желеумен кісі өлтіру турапы ақпарат (120-бет)

  • Оқиға әрі қарай қапай өрбіді” мәтіні (121 -бет)

Уақыты: 1 сағат шамасы

Тапсырма қалай орындалады?

  • Луис Диас ісі” мәтінін оқыңыз немесе балапар өздері оқысын.

  • Луистың қазасы секілді өлім түрлері заңсыз жазапау немесе саяси кісі өлтіруге жататынын оқушыларға түсіндіріңіз (120-беттегі қараңыз).

  • Луистің жанүясы оның өліміне кінәлілердің жауапқа тартылуын талап етті. Армия мәселенің бүлай өріс алуын қаламайды. Луистің жанұясы мен армияның қарама-қарсы көзқараста болуын балалар 4-5-тен топтасып, талқыласын. Келесі сүрақтар пікіртапастың бастапуына көмектеседі.

  • Луистің өліміне кім кінәлі деп ойлайсыз? Армия ма, үкімет пе, Луистің өзі ме, әлде өлтірген солдат па?

  • Егер кінәлі солдаттар жазапанса, онда бүл қауіпсіздік күштерінің басқа мүшелеріне қалай әсер етеді?

  • Егер кінәлі солдаттар жазапанса, онда бүл шара үкімет билігін, қауіпсіздік күштерді немесе армияны нығайта ма әлде әлсіретіп жібере ме? Олардың абырой-атағына қандай түрғыда әсер етеді?

  • Егер оларға еш жаза қолданбаса не болады? Армия халық сенімін жоғаптпай ма?

  • Армияның халық сенімін сақтауы маңызды ма?

  • Осыған үқсас адам өлімі болған жағдайда солдаттар қылмыстық жауапкершілігіне тартылмауы мүмкін деп айта апасыз ба?

  • Егер солдаттар ешқандай жазаға тартылмаса, жүртшылықтың заң жүйесі туралы түйсігіне қалай әсер етеді (соттарға, судьяларға, т.б.)?

  • Луисті өлтірген кезде балапар оның маңында жасырынып жатқан болып көз алдына елестетсін. Олар Луисты атқан солдатты және оның армиялық нөмірін көрген, бірақ өздерін ешкім байқамаған делік.

Мүндай жағдайда сіз не істер едіңіз?

Егер сіз:

  • Үйіңізге кетіп қалып, бұл турапы ұмытар ма едіңіз? Ол мүмкін бе?

  • Полицияға бүл турапы барып хабарлайсыз ба?

  • Луистің жанұясына немесе басқа біреуге көргеніңіз туральгайтар ма едіңіз?

  • Мүнан басқа бірдеңе істейсіз бе? Не? Неге?

  • Соңынан оқиғаның әрі қарай қалай өрбігені жайлы балаларға оқып беруіңізге болады (121-беттегі қараңыз).

Жүмыстың басқа түрлері:

  • Оқушылар заңсыз жазаға үшыраушыларды өздерінің достары, жанүя мүшесі немесе қызметтес адамы ретінде көз алдарына елестетсін. Оларға сол адамдардың қасіреті мен күйін бейнелейтін сурет салуды немесе әңгіме, елең жазуды үсыныңыз.

  • Әрбір топқа жоба ретінде (30-бет) журнапистердің Луистің жанұясымен кездесуі, оның елімі жағдайын бейнелейтін қысқа сахналық көрініс етіп қоюға ұсыныс жасаңыз. Тапсырмаға бірнеше сұрақтар:

Оқушылардың журналистпен сөйлескісі келе ме? Бүл қауіпті ме? Олардың оған сенуі мүмкін бе? Журналистке не керек? Луистің өліміне оның көзқарасы қандай? Журналистің оның еліміне жұртшылықтың назарын аударуға көмектесуі мүмкін бе? Луистің қызметтестері, туыстары (достары) мүны қажет ете ме?

Әрбір топ өздерінің сахналық қойылымын үсына апады.

Луис Диастың ісі

Оқиға 1992 жыл қыркүйектің 17 жүлдызында Венесуэланың Арагуа штатында болған еді. Карабоба мемлекеттік университетінің медицина факультетінің студенті - Энрике Ланда Диас басқа студенттермен және оқытушылармен бірге өз факультетінің қүрылғанына 17 жыл толуын мерекелеген еді. Куәлардың айтуынша, кейбір студенттер ойын-сауық маңына жақын жерде кезекшілікте жүрген Ұлттық гвардия сарбаздарымен сөзге келіп қалған. Гвардияшылар студенттердің қызбалығын көз жасын ағызатын гранатапармен басқан.

Түнгі 2.30-да гвардияшылар студенттерге қарай әскери патрондармен атқылай бастаған. Жанжал түтасымен бейнетаспаға жазылған. Бірнеше минуттан кейін 21-ге толған балғын шақтағы Луис Диас жарық дүниемен қош айтысты.

Қайғылы оқиға бойынша ресми тергеу тағайындалып, күдікті ретінде гвардияшылардың бірі: әскери және азаматтық соттың қарауына берілді.

Алайда 1993 жылдың наурызында әскери сот істі тек өзінің ғана қарауына берілуін талап етті. Әскери сот бүған дейін талай мәрте адам құқығын бұзғандығы туралы айыпталған қауіпсіздік күші мүшелерін жауапкершіліктен босатқан болатын.

Луис Диастың өліміне жүртшылық назарын аударуға үмтылған оның жақын-жуықтарының әрбір қадамына аңду қойылды. Оларды телефонмен қорқытып, үйін атқылады. 1992 жылдың желтоқсанында белгісіз біреулер Луис Диастың әкесін машинадан атып, тізесін жарапады.

Саяси жеяеумен кісі өлтіру жөніндегі ақпарат

Заңсыз әрекет” термині биліктің рұқсатымен немесе оның түртпегімен жасалған заңсыз қасақана кісі өлтіруді білдіреді. Егер билік қауіпсіздік күштері тарапынан болған қисынсыз кісі өліміне тергеу жүргізуден немесе кінәлілерді жауапкершілікке тартудан бас тартса, онда мұндай кісі өлтіру сотсыз жазалау ретінде бағаланады, ал бұл үшін жауапкершілік үкіметке жүктеледі. Сондай-ақ “саяси желеумен кісі өлтіру” термині де қолданылуы мүмкін, өйткені ол үғынуға жеңіл және қарулы саяси топтардың қасақана заңнан тыс әрекетін білдіреді.

Саяси желеумен кісі өлтіруді заң шегінде жол берілген кісі өлтіруден ажырата білген жөн. Егер кімде кім өзін-езі қорғау мақсатында әрекеттенген солдаттың немесе бүлік кезіндегі полиция іс-әрекетінің нәтижесінде қаза болса, мұндай кісі өлтіру заңды болып саналуы мүмкін. Әділ сот талқыламасының барысында шығарылған өлім жазасының орындалуын да мемлекет тарапынан мүндай кісі өлтіруді заңды және ақталған іс-әрекет ретінде бағапайды. Солдаттың пендешілік себептері бойынша кісі өлтіруі соттан тыс жазалау болып табылмайды, бұл үшін ол басқа кез-келген кісі өлтіруші сияқты жаза алады. Үрыс қимылдары кезінде солдаттың қарсыласын өлтіруі де, заңды болып саналады.

Көптеген үкіметтер адам құқықтарын сақтауға міндеттейтін шарттармен байланыста бола тұрып, саяси кісі өлтіруге жол береді. Кейбір елдердің үкіметтері өз іс-әрекеттерін ақтауға тырыспайды да. Басқапары кісі өлтірудің осындай әдістерін нағыз қылмыскерді жасыру үшін пайдаланады. Адам қараңғы түнде жалғыз қапған сәтте өлтіріледі. Алайда, көптеген елдердің үкіметтері жалған мәлімет береді немесе деректерді бүрмалайды.

1989 жылғы маусымда Пекиндегі Тьянаньмень алаңындағы демократиялық аудандағы шеруді қытайлық армияның танкілері жыртқыштықпен басып-жаншыды. Осы бір қанқүйлы әрекет телекамераларға түсірілді, қүрбандардың суреттері әлемдегі газеттердің бірінші беттерінде берілді. Оған мыңдаған адам куә болды. Ауруханапар мен мәйітханапардан жүздеген мәйіттер табылды. Солай болса да, үкімет әуелде қүрбандықтар болған жоқ деп мәлімдеді. Кейіннен бүл нұсқау өзгерді: үкімет солдаттар мен демонстранттар арасындағы қақтығыстар салдарынан Пекинде 200-дей бейбіт түрғынның қаза болғандығын мойындады. Бүл шынайы деректерге мүлдем жанаспайтын еді.

Кейбір үкіметтер өзін ақтау ретінде зорлық-зомбылықтың өз халқына тән екендігі немесе оның этникалық қайшылықтар нәтижесі болып табылатындығы туралы дәлел ұсынады. Зорлық-зомбылық кез-келген қоғамның ерекшелік сипаты болып табылады. Бұл арада, сөз жоқ, адам қүқығы бүзылады. Ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділіктің ықтимал салдары болып табылмайды, ол көбінесе жүргізілген ресми саясаттың салдарынан басталады немесе ушығады.

120



Оқиға бүдан әрі қалайша өрбіді...

Луистың ісін “Халықарапық Амнистия” құқық қорғау ұйымы өз қолына алды. Осы ұйым ұйымдастырылған науқан барысында төрткүл дүниенің төрт бүрышынан қарапайым адамдар хаттар легі Луистың қазасына байланысты шара қолдануды және оның жанүясын қудалауды тапап еткен Венесуэла үкіметінің тәубеге келуіне мәжбүр етті.

1995 жылдың шілдесінде Луисты атқан Үлттық гвардия сарбазын жаппы істер соты 18 жылға бас бостандығынан айырды. Бүл үкім қудалауға жатады.

Луистың әкесі осының бәрінің “...Халықарапық қысымның арқасында болғанын... өзінің үміт атаулыдан біржола күдер үзгендігін... қоқан-лоққы мен қарақшылықтың жігерін қүм қылғандай егіле отырып айтты”.

Өмір сүру қуқығы. Қуқықтардың жалпыға ортақтығы тусінігін дамытуға арналған жаттығулар мен тапсырмалар

Осы жаттығулар мен тапсырмалар барлық адамдар бірдей қүқықтарға ие екендігін түсінуге көмектеседі. Біздің қүқығымыз бүзылуы мүмкін, апайда оны бізден ешкім тартып ала алмайды. Біз олармен бірге туамыз және олармен бірге өлеміз.

Бүл жаттығулар мен тапсырмалар 71-78 беттерде кіші мектеп жасындағы балаларға арнап берілген жаттығулар мен тапсырмаларға сәйкес қүрылған.

Өмір ағымындағы қүқықтар

(Хорват В.а.В.е. ҒӨБ үсынған әйелдер қуқығы және жыныс теңдігі саласы бойынша өткен семинардың негізінде, Слунь, Хорватия, наурыз, 1996ж.)

Мақсаты:

Бүл жаттығуда біз езіміздің және езгелердің қүқықтарын қалай қорғайтындығымыз туралы мәселені қарау үшін оқушылардың жеке еміріндегі тәжірибелері негізге апынады.

Меңгеруге арналған басты түсініктер:

  • Күнделікті емірде біз “қүқықты” пайдаланбасақ та, езіміздің жеке қүқықтарымызды және басқа адамдардың қүқықтарын қорғау қажеттігі әрқашан алдымыздан жиі үшырасады.

Сізге не қажет:

Сынып тақтасы немесе үлкен қағаз парағы, қалам.

Уақыты: 1 сағат шамасы.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Бүл тапсырма - 5-6 адамдық топтар үшін. Егер сыныптағы балапар саны кеп болса, әуелі бүл тапсырманы шағын топқа беріңіз (мүмкін түскі үзіліс

кезінде). Бұл оқушылар кейіннен кіші топтармен жұмыс кезінде көмекші бола алады.

  • Сыныпты көмекшісі бар 5-6 адамдық топқа бөліңіз.

  • Көмекші барлық оқушыға өзінің немесе басқа адамдардың құқығын қорғауға байланысты өз өмірінде кездескен мән-жайды айтуды ұсынады (мысалы, оқушылар балалық шағында қандай да бір жәйт үшін әділетсіз кінәланғандығы туралы есіне түскен оқиғаны айтып береді). 5 минуттан кейін әрбір оқушы мына жәйттарды әңгімелеп беруге дайын болуға тиіс:

  1. Менің өз құқығым үшін “күресуге” тура келген уақыт.

  2. Не болды?

  3. Бүл қай жерде өтті?

  4. Себебі. Құқықты неліктен қорғауға тура келді?

  5. Мені кім немесе не қолдады?

  • Олар өз сұрақтарын ойланғанша, көмекші сымшабағы бар үлкен дөңгелектің суретін салады.

  • Әр топтағы көмекшілер әрбір оқушыға жоғарыда тізбеленген тармақтарға нақты сүйене отырып, өз хикаясын айтып беруді ұсынЗды.

  • Оқушылардың өз тарихын айтып беру шегі бойынша көмекші сымшабақтың соңына болған әрбір жағдайды, ал сымшабақтың бойымен қолдау себептері мен көздерін жазады (жазу оңай болу үшін көмекші оқушылардың не туралы айтқандықтарын олардың келісімімен қорытындылай алады).

  • Барлығы өз тарихын тапсырып болғаннан кейін, көмекші төменде келтірілген сүрақтарды негізгі түсініктерді еске қалдыру үшін пайдалана алады.

Сүрақтар:

  • Сіздің басыңыздан осындай немесе басқа да бір оқиға өтті ме? Мысалы, сіз айтқан оқиға жақын адамдарыңызда немесе тар шеңберде, жүмысыңызда немесе үйіңізде болды ма?

  • Басқа адамдар мүны қалай қабылдады: оң, теріс?

  • Кімде-кім қолдау көзі ретінде заңды немесе билікті еске алды ма? Неге?

  • Өз құқығыңызды “қорғаған” жағдайды еске түсіргенде қандай сезімде болдыңыз?

  • Бүл оң тәжірибе болды ма? Неге?

  • Өз достарыңыз, әріптестеріңіз, отбасы мүшелері тарапынан қолдауды немесе ынтымақтастықты сезінгендер араларыңызда кеп пе? Біз адам қүқығын қорғауға кіріскенде осындай қолдау не үшін қажет деп санайсыз?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Бүл жаттығуды әртүрлі қолдануға болады. Ол кез-келген бастан өткен оқиғаны қорыту құралы ретінде кез-келген жас мөлшеріндегі топтарға жарамды.

  • Оқушылар осы қүралдың V бөлімінде келтірілген қүқық қорғау қүжаттарын қарап шығып, олардың әңгімелерінде қандай құқықтардың айтылғандығын анықтай алады.

  • Жоба ретінде оқушыларға 2-3 күн бойында бұқаралық ақпарат қүралдарын қадағалауды және өзін-өзі бақылауды ұсыныңыз. Адамдардың өз қүқықтарының қорғалуы үшін күрескен кездерінен мысалдар келтіре ала ма?

Мигнонет”

Мақсаты:

Осі бір өмір 'сүру қүқығы мәселесін көтеретін күрделі ізгіліктік тарих құқықтың шынайы өмірде қалай жүмыс істейтіндігі туралы ойлануға мәжбүр етеді. Бүл тапсырма 138-бетте келтірілген қайшылықтар туралы жаттығулар тобына кіреді.

Игеруге арналған негізгі мәселелер:

  • Әр адам өмір сүруге қүқылы.

  • Табиғи қүқық” концепциясы.

Уақыты: 1 сағат шамасы.

Сізге не қажет:

Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нұсқасы (163-бет).

»

Тапсырма қалай орындалады:

  • Балаларды өмір сүру құқықтарын жария ететін халықаралық негізгі құжат

  • Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 3-бабымен таныстырыңыз (158-бетті қараңыз):

3-бап. Әр адам өмір сүруге, бостандықта болуға және жеке басына қол сүғылмауына құқылы”.

  • Әр сыныпты 5-6 адамдық шағын топқа бөліңіз.

  • Сыныпқа мына хикаяны оқып беріңіз:

1984 жыл мамырдың 19-шы жұлдызында Англиядан Австралияға “Мигнонет” деп аталатын желкенді қайық жол тартты. Оның бортында капитан Томас Дадли, оның көмекшісі Эдвин Стивенс, матрос Нэд Брукс және 17 жасар Ричард Паркер болды. Шілденің 5-ші жұлдызында жойқын толқыннан желкенді қайықтың бүйірі тесіліп, суға бата бастады. Теңізшілер екі консерві қалбырын ғана алып, қүтқару шлюпкасына секіріп үлгерді. Бұдан кейін Мигнонет батып кетті. Төрт бақытсыз жерден 1600 милл қашықтықтағы Атлант мүхитының айдынында қалды. Оларда бірнеше жеміс консервісінен басқа ештеңе жоқ еді. Ашық мұхитта үш жүзгеннен кейін, әбүйір болғанда, теңізшілер бір тасбақаны үстады. Олар оның қанымен және етімен 9 күн қоректенді. Тамақсыз, жаңбыр суынан басқа ештеңелері жоқ олар әлі де жерден 1000 милл қашықтықта болғандықтан шарасыз күй кешті. Капитан өз зайыбына егер қандай да бір кеме жолықпаса: “бәріміздің де жарық дүниемен қоштасар сәтіміз жақын. Осындай қайтпас саяхатқа кеткендігім үшін кешір...” деп жазды. Олардың тек үшеуінің ғана өмірлерін бірнеше күнге үзарту үшін жалғыз-ақ мүмкіндік қалған еді. Олардың бірі қалғандар үшін тамақ болуға тиіс. Капитан жеребе тастауды үсынды, алайда Стивенс пен Брукс келіскен жоқ. Олар: “пешенемізге жазған осы шығар, өлсек бірге өлеміз” деді. Қайықта ес-түссіз жатқан жас Ричард Паркер үн қатпады.

Олар ас-сусыз тағы да екі күнге шыдады. Капитан Стивенсті қалғандарымыз тірі қалуымыз үшін біреуіміз қүрбандыққа шалынуға тиіспіз және бүған дәм-түзы таусылған Ричард Паркердің реті келіп түр деген уәжіне көндірді. Ричард Паркер жетім болатын, оның әйелі де, жанүясы да жоқ еді. Оның есі бір кіріп, бір шығып, ара- түра теңіз суын жүтгы. Бүдан оның жағдайы нашарлай түсті. Олар өздерінің қайығының теңіз жол өтетін ауданда қалқып жүргендігін білді. Олардың кемеге кез-келген күні тап болуы да, не болмаса оны мүлдем көрмеуі де мүмкін еді. Олар, егер келесі күні өздеріне көмек келмесе, Ричардтың өмірін қиюға келісті. Бірде-бір кеме кездеспеді. Матрос Брукс кісі өлтіруге қатысқысы келмей, киіммен басын бүркеніп, қайықтың бүрышына жатып алды. Дадли мен Стивенс ессіз жатқан Ричардқа қарай еңкейді. Капитан сыбырмен былай деді: “Қош бол, бауырым, Ричард. О дуниеге аттанар уақытың келді”. Стивенс оның аяғын үстауға даяр түрды. Бүлай етудің еш қажеті болмады. Өйткені Ричардтың тырп етуге де қауқары жоқ еді. Капитан жиылмалы пышағын алып, жас жігіттің мойнын орып жіберіп, оның жанын қас-қағым сәтте жаһаннамға аттандырды. Үшеуі де бірнеше күн бойы оның қанын ішіп, жүрегі мен бүйрегін жеді. Төртінші күні олар немістің “Монтезум” кемесінің көзіне шалынды. Үшеуі де өте әлсіз еді. Капитан мен оның көмекшісін бортқа арқанмен тартып шығарды.

Олар Англияға қыркүйектің 7-ші жүлдызында келді. Дадли, Стивенс пен Брукс үкімет орындарына келіп, Ричардтың өлу себебін түсіндірді.

Оқушылардан мына сүрақтарға жауап беруін өтініңіз:

Сіздер үш теңізшінің әрекетін дүрыс деп санайсыздар ма?

Оларды кісі өлтіргендігі туралы айыптауға бола ма?

Үшеуін де бір қылмыс жасағандығы туралы айыптауға бола ма?

Хикаяның жалғасын оқып беріңіз:

Мүндай оқиғалар бүрын да талай рет болған болатын. Сондықтан да Дадпи, Стивенс пен Брукс кісі өлтіргендіктері туралы айыптың бірден тағылғандығына таң қалды. Ал, матрос Брукқа қатысты айыптау кейінірек алынып тасталды. Олардың хикаясы үлкен қызығушылық туғызды, бүл туралы бүкіл газеттер жарыса жазды. Сотта олардың қорғаушыларына төлеу үшін ақша жиналды. Алайда сотта істің тапсырылған фактілері бойынша келіспеушілік болды. Присяжныйлар алқасы алдында аса қиын міндет түрды. Олар үш айыптаушыға жанашырлықпен қарады және де басқа адамды жеке өмірін қүтқару үшін өлтіруді қылмыс емес деп санағылары келді. Алайда, олар сондай-ақ ешбір жазығы жоқ адамды қасақана өлтірудің үлкен қылмыс болып саналуға тиіс екендігін де түсінді. Судья оларға “ерекше үкім” шығарудың айрықша шарасына мүмкіндік беріп, присяжныйларға шығар жолды үсынды. Мүнда присяжныйлар іс деректерін мазмүндап, Дадли мен Стивенстің

кісі өлтіргендігі жөнінде кінәсінің бар-жоқтығы туралы шешім қабылдауда бес судья қурамындағы сотқа қалдырды”.

  • Сыныпқа төмендегі сұрақтарға жауап беруді ұсыныңыз:

  • Егер сіз, бес судьяның бірінің орнында болсаңыз, Дадпи мен Стивенсті кісі өлтіргендігіне байланысты кінәлі деп санар ма едіңіз?

  • Неге?

  • Егер кінәлі болса, оларға қандай жазаны қолданған жөн?

  • Енді сыныпқа ақиқатында не болғанын айтып беріңіз:

Сот Дадли мен Стивенске кісі өлтірген деп үкім шығарды. Кісі өлтіру өлім жазасымен жазаланады, алайда бүл жағдайда ол алты ай түрмеде отырумен ауыстырылды. Мүндай жағдайда сол уақыт ішінде және басқа матростарға тағайындалған жазалармен салыстырғанда көпшілік қауым бұл үкімді шектен тыс қатаң деп санады”.

Сүрақтар:

  • Ричард Паркердің өмір сүру қүқығы бүзылды. Ал сіз қайықта болған басқа адамдардың өмір сүру қүқықтарына қатысты не ойлайсыз? Басқа адамды өлтіргендігі үшін өлім жазасын қолдар ма едіңіз?

  • Бүл оқиға Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясы жарияланғанға дейін 64 жыл бүрын болған еді. Бүл Ричард Паркердің өмір сүру құқығына қатысты бірдеңені өзгертер ме еді?

  • Кейбіреулер әрдайым өмір сүрген және салауатты оймен және әділдікпен ерекшеленетін “табиғи” заңдар мен қүқықтар бар деп пайымдайды. Сіз осы оймен келісесіз бе?

  • Өмірдің өзінен басқа біз басқа қандай жәйтқа “табиғи қүқықты” қалар едік? Осындай тізім жасаңыз және оны Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясында анықталған қүқықтармен салыстырыңыз.

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Егер үш теңізші юнганы өлтіргендіктері туралы үкімет орындарына хабарламаса, не болар еді? Оқушыларға олар өздерін осы үш адамның орнына қойып, қайғылы оқиғадан кейін он жыл өткен соң, олардың нені сезінетіндіктері туралы пьеса, әңгіме, өлең немесе елес хат жазуын үсыныңыз.

  • Егер сіз Ричардтың досы болсаңыз, қандай әрекетке барар едіңіз?

  • Жоба ретінде оқушыларға өз достары мен жанүясының мүшелеріне “сіздердің пікірлеріңізше, өздеріңізде қандай табиғи қүқықтар бар” дейтін сүрақты қоя отыра, сауал жүргізуді үсыныңыз. Алынған жауаптар салыстырылуға және пікір-сайыста немесе математика бойынша жүмыста пайдалануға болады. Онда, мысалы, жиналған мәліметтерді дөңгелек диаграмма түрінде пайызбен беруге болады.

Иринаның хикаясы

Мақсаты:

Құқығы жиі бұзылған адамның нақты ісін оқып-үйрену оқушылар білімін толықтырады, сондай-ақ қарапайым адамдарға осындай басбүзарлықтарға қарсы түруға септігін тигізеді.

Игеруге арналған негізгі мәселелер:

  • Жекелеген адамдар және әсіресе адамдар тобы ез қүқығының аяққа тапталуына жол бермеуге мүмкіншілігі зор.

Сізге не қажет:

  • 129 және 130-беттердегі Иринаның хикаясы.

  • 163-беттегі Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы.

  • Ар-ождан түтқындары туралы ақпарат.

Уақыты: 1 сағат шамасында.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпқа үкімет заң негізінде кімде-кімді түрмеге отырғызу үшін қисынды деп тапқан барлық себептерді жедел айтып беруін сұраңыз. Мысалы, кісі өлтіргендігі, үрлық жасағандығы және т.б. үшін. Мүны тақтаға жазыңыз. Бүған бар-жоғы 5 минут уақыт бөліңіз.

  • Оқушыларға 130-беттегі ар-ождан түтқындары туралы ақпаратты оқып беріңіз немесе олардан өздерінің оқуын тапсырыңыз.

  • 129 және 130-беттердегі “Иринаның хикаясын” оқып беріңіз немесе олардан өздерінің оқып беруін өтініңіз.

  • Сыныпты 5-6 адамнан тұратын топқа бөліңіз. 163-беттегі Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасының даналарын таратып беріңіз. Олардан Иринаның Декларацияда жарияланған қандай қүқығының бұзылғандығын анықтауды сұраңыз (егер Декларацияның көшірмесі жоқ болса, қүқықты дауыстап оқып, Иринаның қандай құқықтарын бұзылғанын сүраңыз).

  • Егер қандай да бір топ басқаларға қарағанда тапсырманы жылдам орындаса, олардан Иринаны босату үшін Милуоки қаласы Халықаралық Амнистия тобы пайдаланған қандай әдістерді тапқандығын сұраңыз.

  • Төмендегі келтірілген сұрақтар бойынша Иринаның хикаясы бойында пікір-сайысты бастаңыз.

Сүрақтар:

  • Оның қандай қүқықтары бұзылды? Неге?

  • Иринаның тағдырына осылайша қараған биліктің пиғылы қандай?

  • Халықаралық Амнистия, құқық қорғау ұйымының мүшелері Иринамен таныс емес және онымен отандас емес. Неліктен олар Иринаның тағдырына жауапсыздықпен қарады деп ойлайсыз?

  • Сіз қалай ойлайсыз, осы адамдардың совет өкіметіне американдық өкіметке және Иринаға осы адамдардың іс-әрекеті қалайша ықпал етті?

  • Иринаны түрмеге жапқан билік және адам қүқығын бүзған басқа үкіметтер мемлекет жаулары мемлекетке қарсы шыққан кезде олардың өз қүқықтарын жоғалтатындығы туралы дәлелдер келтіреді. Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының кіріспесінде біздің “тең және тартып алынбайтын қүқықтарға” ие екендігіміз айтылады. Сіз қалай ойлайсыз, кімдікі дүрыс? Неге? Бүл неліктен маңызды?

Бүкіл әлемдегі адамдардың, егер сіз түрмеге әділетсіз отырылғандығыңызды қалайша қабылдағанын қалар едіңіз?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Жоғары сыныптағылармен жүмыс үшін Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасын пайдаланыңыз.

  • Тәжірибе ретінде жоғары сыныптағыларға бір адамдық камерада отырған адамның көзқарасы түрғысынан өлең жазуды немесе Иринаның хикаясын пьеса ретінде көрсетуді үсыныңыз.

Ирина сабынға өлең жазды. Төменгі сынып оқушылары судың көмегімен топыраққа, таяққа және т.б. өлең жазуға талаптана алады.



Иринаның тарихы

1983 жыл наурыздың 5-ші жұлдызында, туған күнінің ертеңінде 29 жастағы украиналық ақын Ирина Ратушинская кеңестік үгіт және насихатты кері жүргізгені үшін деп бас бостандығынан айырып 7 жыл мерзімге еңбекпен түзеу орнына жіберіліп және 5 жылға ішкі айдауға кесіледі. Ол бес өлеңі үшін сотталады, оның жолдасы айтқандай, осы туындылардың саясатқа қатысты “Біздің отанымыз” секілді болатын деп қынжылады. Ақын қыз шерулерге қатысқан, олар үкіметті адам қүқықтары мен бостандықтарын сақтап, қүрметтеуге шақырды.

Ақынды Ресей Федерациясының Мордва Автономиялық Республикасының Барашевода орналасқан әйелдерге арналған саяси түтқындарды орналастыратын арнайы Кіші зонаға жібереді. Бүл зона кеңес заңы түсындағы әйелдер орналастыратын ең қатаң режимдегі түрмелердің бірі болатын. Ирина түрмедегі тұтқындарды ұстайтын торлардың жылытылмайтындығына, дұрыс тамақтанбайтындарына және дәрігерлік баптың жоқтығына қарсы аштық жариялады. Оған дәрігерлік көмек қажет болды, бірақ туғандармен кездесуге, заттар алуға тыйым салынғандықтан, оған дәрі-дәрмек жетпеді. Аштық жариялағандықтан оны айып тағу ретінде Явас қаласына жіберді. Онда келісімен соққыға жығылды, түнде іш көйлекпен тас еденде түнеді, оңалғанға дейін төсек те бүйырмады. Оны соққандарды айыптауға әрекеттенгені үшін, жалғыз адамдық камераға “бүның миы шайқалғандығы сылтау” екенін “дәлелдеу” үшін қайта отырғызады.

Ол “Сүр түс - үміт түсі” деп аталатын кітабында өзінің түрмедегі өмірін былай етіп баяндайды.

Адам баласына тән, туғаннан қалыптасатын қадір-қасиеті қасақана тапталуына жол беріледі. Таза болғысы келу орынды ма? Онда өз үлесіңізге берілетін түздалған майшабақты камерадағы есіктің тесігінен жалаңаш қолыңызбен алып көріңіз. Сізге пышақ та, шанышқы да, тіпті оларды қоятын қағаз да бермейді. Сонан соң сірне-сірне қолыңызды киіміңізге сүртіңіз, себебі жуынар су да бермейді! Қышыманы жүққызып, теріңіз қабыршықтанып, ласта өмір сүріп, арса-арсаңыз шығып, темір шелектің мүңкіген иісімен демалыңыз, міне, сонда сіз өзіңіздің істеген әрекетіңізге өкінесіз. Әйелдерге үяңдық тән бе? Бүған сылтаудың көкесі оларды тінту кезінде тыр жалаңаш шешіндіру немесе оларды тергеу кезінде, моншаға апарғанда офицерлердің бір қора қошқарлары жер етіп масқаралау үшін “кездейсоқ” кіріп келеді. Дені дүрыс адамға дөрекілік пен жалғандық жат. Сіз соның қай-қайсысының кесапаттарымен бетпе-бет келгенде мүнан басқа да өмір бар екенін үмытпау үшін бүкіл ішкі қуатыңызбен тас-түйін болуыңызға тура келеді.

1983 жылдың “Халықаралық Амнистия” құқық қорғау үйымы Иринаның ісін қайта қарап, бостандыққа шығаруға жаппай кірісті. АҚШ-тың Милоуки қаласындағы “Халықаралық Амнистия” тобы Иринаның жағдайын баспасөз бен радиодан көп хабарлады, оның ішінде кезінде КСРО-дағы ең танымал “Америка дауысы” радиостансасынан оның сүхбатын халық назарына үсынды. Олар кеңес үкіметінің басшыларына Иринаны қорғау үшін петициялар мен жеделхаттар жолдап, американдық ресми лауазымды адамдары және бүған қоса Президенттің өзінен де көмек алуға тырысты. Олар Иринаның отбасымен хабарласты.

жалғасы бар...


  1. жылы “Халықаралық Амнистия” Иринаны қайда екені белгісіз басқа колонияға ауыстырылғанын білді. Милоуки тобы Иринаның туған күніне және Халықаралық әйелдер күніне арнап тегін концерт үйымдастырды. Бүл концертте белгілі ақын Иринаның өлеңдерін оқып, көрермендерге оның тағдыры турал жеткізді және жүртшылыққа оны қорғау үшін хат жазудың нүсқасын үсынды.

  2. оның ісі кең тарап кетті. Эдвард Кеннеди КСРО-ға келген сапарында бүл істі Бас хатшы М.С.Горбачевпен талқылаған. Англияда оны қорғау мақсатында аштық жарияланды, Израилде “Халықаралық Амнистия” тобы оны қорғау үшін листовкалар таратқан. Колорадо штатының Денвер қаласының студенттері оның туған күнін атап өтіп, күн сайын хат жолдаған. Сөйтіп, ақыры 1986 жыл қазанның 9-шы жүлдызында Ирина мерзімінен бүрын босатылды. Кеңестік басшылар емделу үшін оның шетелге баруына да рүқсат береді. Түрмеде Иринаның өлең жазувна тиым салып, қағаз-қалам да берілмеген. Соған қарамастан, ол түрмеде үлкен сабын бөлігіне тырнап жазып, оны есіне сақтап, онан кейін қайтадан жуып тастап отырған. Сөйтіп 3000-нан астам өлең жазған. Кейін ол батысқа барғаннан кейін бүл өлеңдері жарияланған.

Ар-ождан түтқындары жайлы дерек

Ар-ождан түтқыны - бүл ерлер, әйелдер мен балалар өздерінің наным-сенімі, түр-түсі, нәсілі, жынысы, үлттық немесе әлеуметтік тегі, тілі мен діні үшін бас бостандығынан (еркінен) айрылғандар болып есептеледі, бүлар күш қолданбайды, күш қолдануға шақырмайды. Дүние жүзінде мыңдаған адамдар түрмеде қылмыс жасағаны үшін отырған жоқ, өзінің наным-сенімі үшін отырғандар. Оларды соттан тыс, не жасырын соттан кейін немесе өздері қатыспаған сот шешімі арқылы түтқындалады. Кімде-кімнің осылай еркінен айырылуы Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясында жарияланған қүқықтар мен бостандықтарды сақтау міндетін бүзу болып табылады. Көптеген ар-ождан түтқындары үкімет саясатымен өзінің келіспейтіндігін бейбіт жолмен білдіргені үшін шектеулерге үшыраған.



Не әділетті? - Өділеттілік туралы түсінікті дамытуға бағытталған тапсырмалар мен жаттығулар

Бұл тапсырмапар мен жаттығулар күнделікті өмірдегі әділетсіздіктің көріністерін, әйелдерге және этникалық аз топтарға жасалатын кемсітушілік мысалдарынан көруге мүмкіндік туғызады.

Бұл жаттығулардың мақсаты - көптеген адамдарды күнделікті өмірде, әділетсіз түрде, олардың қүқықтарынан айырып отырғандығын және оған қарсы түрып күресу керек екендігін көрсету.

Бүл жаттығулар мен тапсырмалар 79-84 беттегі кіші мектеп жасындағы балапарға арнапған жаттығулар негізінде қүрылған.

Веснаның оқиғасы

(ІІпсІегзіапс] Іһе і-аш кітабының 16-бетінен алынған, 1995, Ситизеншип қоры)

Мақсаты: Нәсілдік шеттету женіндегі нақты бұл істі зерттеу, әділетсіздік және адам құқықтары женінде мәселелерді кетереді.

Игеруге арналған негізгі түсініктер:

  • Кемсіту, оның ішінде нәсілдік кемсіту - бүл адам қүқығының бүзылуы.

Уақыты: 1,5 сағат шамасында

Сізге не қажет:

Әрбір топқа Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасынан бір-бір данадан (163-бет).

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты 5-6 адамнан түратын топтарға беліңіз.

  • Көптеген елдерде нәсіл немесе жыныс негіздері бойынша әділетсіз шеттетуге қарсы бағытталған заңдар бар екендігін түсіндіріңіз Адам

құқығының жалпы декларациясында кемсітуге қарсы баптар бар.

  • Оқушыларға Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасының әртүрлі бөліктерін қарап, кемсіту мәселесіне қатысты баптарды табуды ұсыныңыз. (Ескерту: Декларацияның барлық баптары бұл мәселеге қатысы бар деуге болады).

  • 10 минуттан кейін әрбір топқа, олардың пікірі бойынша, бұл мәселеге қатысты бап туралы айтып беруін сұраңыз. Бапты неге таңдағанын негіздеп және бұл баптың бекіткен ережесі кемсітуге қалай қарсы тұратынын нақты мысалдар көмегімен көрсетуін сұраңыз.

  • Веснаның оқиғасын” оқыңыз.

  • Весна - бұл сыған қызы. Ол былай деп әңгімелейді:

Бір күні киім сататын дүкеннің терезесіне жапсырылған хабарландырудан сатушы керек екенін оқыдым. Жұмыс берушілер жұмысқа 18 бен 23-жас аралығындағыларды қабылдайтынын жазыпты. Жасым 19-да болғандықтан, дүкенге кіріп жұмыс сұрамақ болдым. Бірақ, маған екі күннен кейін келіңіз деді, себебін әлі арыздарды толық қабылдамағанымен түсіндірді.

Мен бүл жерге екі рет келдім. Келген сайын осы бір жауапқа тап болып отырдым. Шамасы бір аптадан кейін, мен бұл дүкенге тағы келдім. Терезеде бүрынғы хабарландыру әлі ілініп тұрды. Бастықтың менімен сөйлесуге уақыты болмады да, маған бұл жұмысқа жұмысшы алып қойылғаны туралы айтты.

Мен ұнжырғам түсіп, дүкеннен шықтым. Содан кейін менің үлты сыған емес құрбымды - сол дүкенге барып, жүмыс сүрауын өтіндім. Біраз уақыттан кейін, ол дүкеннен шығып, келесі дүйсенбі күні оны сүхбатқа шақырғанын айтты.

  • Енді дүкен бастығының жауабын оқыңдар.

Меніңше, Веснаға біздің дүкенде жүмыс істеу қиын болатын еді, себебі ол күнде жұмысқа алыстан қатынайды және екі рет автобус ауыстырып келуіне тура келетін еді. Егер сатушылар жұмысынан қала берсе, дүкен жүмысы бүзылады. Сондықтан мен осы ауданда түратын басқа біреуді жүмысқа қабылдағанды жөн көрдім. Бұл жүмысты үсынған адамым, маған осы жұмысқа лайықты секілді”.

  • Топтарға келесі сүрақтарды шешуді ұсыныңыз:

  • Весна кемсітуге ұшырады деп санайсыз ба? Неге? - Егер “иә” десеңіз, сіздің пікіріңізше дүкен не істеуі керек еді?

  • Бүл жағдайда Весна не істей алды? Веснаның үлты сыған емес достары оған әділеттікке жетуге көмектесулері керек деп ойлайсыз ба? Қалай?


  • Енді сыныпқа, оқиға әрі қарай қалай дамыған туралы айтыңыз.

Весна арнайы Еуропалық сотқа шағымданды. Бұл сот кемсітуге қарсы заңдардаң сақталуын қамтамасыз етеді. Сот Веснаны кемсітуге ұшыраушы деп таныды. Дүкеннен алыс жерде тұратын бірнеше адамдар да сүхбатқа шақырылған. Жұмысқа алынған қыз ақ нәсілді болған және оның жасы 16- да және ол Весна тұратын жерде тұрған. Сондықтан сот Веснаның арызын қанағаттандырып, дүкен оған моральдық зиян келтірілгені үшін өтем ақы төлеу керек деп шешті”.

Сурақтар:

  • Весна әділетсіз түрде, өзінің этникалық шығу тегіне байланысты, кемсітуге үшырады. Дүкен бастығы ол туралы еш нәрсе білген жоқ. Сіздің еліңізде адамдардың қандай тобы кемсітуге ұшырайды? Неліктен? Сіз бүндай кемсіту көрінісімен келісесіз бе?

  • Бүл топтар туралы сіз бірнәрсе білесіз бе? Сіз білетін мәлімет анық және дәл деп ойлайсыз ба?

  • Кері үғым кемсітудің тууына итермелейді” деген пікірмен келісесіз бе?

Жумыстың басқа нүсқалары:

  • Тәжірибе ретінде балалар кемсітуге үшырадық деп санайтындай болған жағдайларды бейнелейтін оқиға, өлеңдер, қойылым жазуын немесе карикатуралар, суреттер салуын сұраңыз. Мысалы, олардың жынысына немесе нәсіліне байланысты әрдайым кемсітуге ұшырайтын адам, өзін қалай сезінеді. Оқушылардың келісімімен, сыныпта жұмыстардың көрмесін ұйымдастырыңыз.

  • Жоба ретінде (30-бет), оқушыларға кемсітуге ұшырайтын өз мемлекетіңіздегі адамдардың белгілі бір тобын зерттеуді тапсырыңыз. Ерекше назарды кемсітушілікке тиым салына ма, соған бөліңіз.

штт.

Ол жүмыс істемейді

Мақсат:

Бұл жаттығу-жоба назарды әйелдерді қанауға қатысты мәселелерге аударып, мұндай құбылыстарға тойтарыс беруге мүмкіндіктерін көрсетеді.

Игеруге арналған басты түсініктер:

  • Әйелдерге қатысты қанаушылық - бүл адам қүқықтарын таптау.

Сізге не қажет:

  • Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы - 163-бетте.

  • Ол жұмыс істемейді” мәтіні - 136-бетте

  • Жобаларды әзірлеу жөніндегі үсыныстар - 30-бетте

  • Сынып тақтасы немесе үлкен парақ беті.

Уақыт: Екі сабақ және үй жүмысы

Тапсырма қалай орындалады:

Ол жүмыс істемейді” мәтінін оқып беріңіз немесе балалар өздері оқысын.

  • Оқушыларға әйел орындауға тиісті барлық міндеттер тізімін тез сұрауды ұсыныңыз.

  • Ой шабуылы” әдісіне біреудің өз әйелін “жұмыс істемейді” деп санауы мүмкін себеп-салдарларды мысалға келтіріңіз. Оқушылар осындай пікір қалыптастырған негіздерді барынша көп келтіріп көрсін. Мысалы, бәлкім мүның себебі әйелінің еңбегі төленбейтіндіктен немесе ол өзінің жүмысын қиынырақ деп санайтындықтан болар. (“Ой шабуылын” жүргізу жөнінде үсыныстар берілген 27-бетті қараңыз. Бүған 5 минуттай уақыт бөліңіз).

  • Енді “ой шабуылы” әдістеріне әйелдердің міндеттері неге жүмыс саналатындығын айғақтайтын мүмкін болған дәлелдерді барынша келтіріңіз. Мысалы, анағүрлым үзақ жүмыс күні. Бүған бес минуттай уақыт бөліңіз.

  • Оқушыларға Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 1 және 2-баптары немесе олардың қысқартылған нұсқасы жыныстар теңдігін айрықша атап көрсететінін ұғындырыңыз. Бұл баптардың толық мәтінін немесе қысқартылған нүсқасын оқып беріңіз. (Осы оқу құралының V бөлімін қараңыз).

  • Сыныпты жұмыс істеу үшін жүпқа бөліңіз. Әрбір жұп өздерінің үйлерінде атқарылуға тиісті барлық шаруаның тізімін жасасын.

  • Бес минуттан кейін әрбір жұптың өз тізіміндегі жұмыстың бір түрін атауын сүраңыз. Барлық сөйлемдерді тақтаға жазсын.

  • Сыныпты 4-5 адамнан тұратын топқа бөліңіз. Әрбір топқа үйдегі жұмыс жөнінде сауалнама жүргізудің мақсаты - өз ауданындағы үйдегі жұмыс туралы мәселені зерттеу. Олар өздері сұрақтарына жауап алатын адамдардың түсінігін анықтай алатындай етіп сауалды бұл мәселе бойынша мүмкіндігінше



көбірек қамтуға тиіс. Олар мынадай сүрақтарды қосуына да болады:

  • Үйіңізде тағамды кім әзірлейді.

  • Әйелдердің үйдегі жүмыстан басқа да міндеттері бар ма?

Бүл сауалнамалар әртүрлі болары әбден мүмкін. Сондай-ақ балалар бір жалпы сауалнаманы жасауына да болады.

  • Үйдегі жүмыстар бойынша оқушылардың сауалнама жүргізуіне бір апта уақыт беріңіз. Олар сүрақ-жауапты әйелдермен де, ер адамдармен де жүргізу керектігін еске салыңыз.

  • Сауалнаманы жүргізгеннен кейін шолу сабақ өткізіңіз. Алынған жауаптар қолға түскен мәліметтерді немесе ауызша баяндаманы математикалық қорытындылау түрінде үсынылуы мүмкін. Сол сияқты “сөйлейтін таяқша” жаттығуын пайдалана отырып, жедел сауал жүргізуге болады (76-бетті қараңыз), - ол кезде әрбір оқушы сауалнама нәтижелері бойынша жасалған түжырымдарымен бөлісуіне мүмкіндік алады.

Сурақтар:

  • Сіз өзіңіз үшін жаңа жайларды аштыңыз ба?

  • Сіздің өзіңіз ашқан жайға көзқарасыңыз қандай?

  • Сіздің “ашқан жаңалығыңыз” әйелдердің атқаратын жүмыстарына деген көзқарасыңызды өзгертті ме? Неге?

  • Сіз тек ер адамдар атқара алатын жүмыс түрін таба алдыңыз ба?

  • Үлдар, сендер қыз балалардың атқаратын барлық. жүмыстарын атқарғыларың келе ме? Неліктен?

  • Әйелдер осы міндеттердің барлығын атқарулары тиіс деген дүрыс па?

  • Біз мектепте және үйде бәріне міндеттемелерді тең түрғыда жүктеу үшін не істеуімізге болады? Ер адамдарға қандай жүмыстарды, әйел адамдарға қандай жүмыс түрлерін атқара алады? Бірігіп ше?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

Жоба ретінде, балаларға әр аптада қанша сағат барын есептетіп, отбасы мүшелерінің әрқайсысы үйқыға, жүмысқа, демалысқа, ойынға т.б. қанша уақыттарын бөлетінін тапсырыңыз. Нәтижелерін пайыздық түрғыдан есептеуге немесе статистикалық кесте түрінде үсынуға болады. Сонан соң әйелдер атқаратын үй шаруасының көлемін және, үлдар мен қыздар емірінің ле айырмашылығын атап көрсету үшін жоғарыдағыға үқсас сүрақтар беріңіз. Бәлкім, үлдармен салыстырғанда қыз балаларда бос уақыт аз қалатын шығар. Істің мүндай жәйін балалар әділеттілік деп санай ма екендігін сүрап біліңіз.

Ол жүмыс істемейді

  • Сіздің балаларыңыз көп пе?”, - деп сұрады дәрігер.

  • Дүниеге келген он алты баладын тоғызымыз тірі қалдық”, - деп жауап берді ол.

  • Әйеліңіз жүмыс істей ме?”

  • Жоқ, ол үйде отырады”

  • Түсінемін. Ол өз күнін қалай өткізеді?”

  • Таңғы төртте түрады, су мен отын тасиды, от жағады, ертеңгілік асты әзірлейді. Сонан кейін өзенге барып, кір жуады. Сонан соң қалаға барып базардан керекті-жарақты заттарды алып қайтады да түскі асты әзірлеуге кіріседі”.

  • Сіз түскі ас ішуге үйге келесіз бе?”

  • Жоқ, ол асты үйден үш шақырымдай жердегі егіс алқабына әкеліп береді”.

  • Одан кейін не істейді?”

  • Тауықтар мен шошқаларға қарайды, әрине ол күні бойы балаларға да қарайды. Сонан кейін ол кешкі ас қамына кіріседі, яғни мен үйге келгенде ас дайын”.

  • Кешкі тамақтан кейін ол үйықтауға жата ма?”

  • Жоқ, мен үйқыға жатамын, ал әйелім тоғызға дейін үй тірлігімен айналысады”.

  • Бірақ, сіз әйеліңізді жүмыс істемейді дедіңіз ғой”.

“Жоқ, айттым ғой, ол үйде отырады”.

Артықшылықтар мен кемшіліктер

(Атпезіу Іпіегпаііопаі ІІЗА НЯЕ ЯезоигсеЫоіеЬоок: Мотеп’8 Нідһіз)

Мақсаты: Бұл жаттығулар оқушылардың қоғамдағы ерлер мен әйелдерге қатысты айырмашылықтарды өздері қалай қабылдайтынын тусінуге көмектеседі.

Игеру үшін басты түсініктер:

  • Әйелдерді кемсіту - бұл адам қүқығының бүзылуы.

Сізге не қажет:

Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы. Қағаз бен қалам.

Уақыт: 1 сағат.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Балаларды жеке ұлдар және қыздар тобына бөліңіз. Екі топтағы балалар саны тең болсын. Әрбір топ пікірталаста талқылану үшін тізім жасауын сұраңыз.

  • Ұлдар тобынан әйел баласы болудың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы жазуларын, ал қыз балалардан ер адам боудың артықшылығы мен кемшілігінің тізімін жазуларын сүраңыз. 10 минут беріңіз.

Тізімдегі артықшылықтар мен кемшіліктер саны тең болсын.

  • Қыздар мен ұлдар тобын жұмыс істеу үшін екі топқа біріктіріңіз. Қыздар өз тізімін үлдар тобына беріп, олардың сын-ескертпелеріне жауап берсін.

  • Енді үлдар тобы тізімдерін қыздарға үсынып, талқыласын.

  • Егер қажет болса, мына сұрақтарды пікірталасты бастау үшін қолданыңыз.

Сүрақтар:

Ер адам немесе әйел адам болудың артықшылықтары мен кемшіліктері туралы ойлау жеңіл болды ма? Неге?

  • Сіз тізіміңізде қанаушылық деп атауға болатындай әлдеқандай жайларды тізгеніңізді байқадыңыз ба?

  • Қалай ойлайсыз, адамдар турапы мүндай қорытынды жасау шындыққа сай келе ме? Олар өзімізге таныс адамдарға лайықты ма?

  • Бұл жаттығу пайдапы деп ойлайсыз ба?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

Бұл жаттығу сондай-ақ басқа да, мысалы, этникалық, таптық, діни... айырмашылықтардан басқа да өзгешеліктерге байланысты қолданылуы мүмкін.

Менің қүқығым/сенің қуқығың - қүқықтар қайшылығы туындайтын жағдайларға арналған жаттығулар

Бүл жатшғулар мен тапсырмалар балалардың бір адамның қүқығы аяқталғанда, екінші біреудің қүқығы басталатынын және адамдар арасында кейбір қайшылықтар кездесетінін түсінуге көмектесу үшін өмірде болып жататын жағдайлардан мысалдар келтіреді. “Не істеу керек” ойынында қүқықтық қайшылықтар туындайтын жағдайларды болдырмау үшін бірігіп жүмыс істеуге шақырады.

Бүл жаттығулар мен тапсырмапар төменгі.сынып балалары үшін құрылған жаттығуларға негізделіп құрылған (85-90беттер).

Не істеу керек?

(ііпдегзіапд іһе іам 1994,19-бет,Тһе Сііігепзһір Ғоипдаііоп)

Мақсат:

Бұл тартымды ойын екі маңызды мәселелені қамтиды:

  • түтас алғанда қоғам қажеттіліктері мен жеке адам құқықтары арасында келіспеушілік болуы мүмкін;

  • бүл қайшылықтарды (қоғамдағы қандай да бір басқа қайшылықтар тәрізді) шешу үшін, бәрін де қанағаттандыратындай шешімін табу үшін мүндай мәселелерді мүқият талқылау қажет

Игеруге арналған түсініктер:

  • Кейде адамдар қүқықтықтары қайшылықтарға тап болатын жағдайлармен бетпе-бет келіп жатады.

  • Бүл қайшылықтарды шешудің үтымды жолы - ашық пікірсайыс.

Уақыт: 1 сағат шамасы.

Сізге не қажет:

  • Мобиуске амалсыз қону” оқиғасы (141-бет)

  • Ойын тақтасы (145-бет).

  • Проблемалық жағдайлар баяндалған карточкалар (141-144)

(Сіздерге әрбір топ үшін бір данадан ойын тақтасы мен бір карточкапар жиынтығынан керек болады. Оқушылардың оларды қолдан көшіріп немесе фотокөшірме аппараты арқылы көбейтіп алуын өтініңіз).

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты 3-4 адамнан топ-топқа бөліңіз.

  • Әрбір топқа ойын тақтасынан (152-бет) және карточкапар жиынтығынан (141-144-беттер) беріңіз.

  • 141- беттегі “Мобиуске амалсыз қону” тарихын оқып беріңіз.

  • Ойын ережесін оқып беріңіз.

Ережелер:

  • Карточкаларды араластырыңыз да олардың бетін төмен қаратып үстел үстіне қойыңыз.

Бір-бір карточкадан алыңыздар. Жағдайды оқыңыздар. Әрбір проблеманы шешудің екі нүсқасы бар: “А” және “Б”. Сіздің топ үсынылған нүсқаның бірін таңдауға тиіс.

  • Әрбір шешімді қабылдағаныңыздың шама-шарқы бойынша ойын тақтасындағы төменнен жоғарыға, қүтқару маягына қарай жылжи отырып, тиісті төртбүрышты бояңыз. Егер сіз “А” шешімін таңдасаңыз, бір төртбүрышты бояңыз. Егер сіз “Б” нүсқасын таңдасаңыз, екі төртбүрышты бояңыз.

  • Келесі проблемаға алдындағы шешімді бітіргеннен кейін ғана көшіңіз.

  • Б” нүсқасы “А” нүсқасына қарағанда көп үпай беретіндіктен сіз, әйтеуір, тезірек жылжу үшін “Б” нүсқасын таңдауға тиіс емессіз. Тіпті бүл шешім сіздің жылжуыңызды баяулатқан күнде де сіз өз тобыңыз таңдағанды жасаңыз.

Сіз төртбүрыштың белгілі бір санын жинауға үмтылуға тиіс емессіз.

  • Сіздің топ қүтқару маягына жеткен кезде қанша жүріс жасағаныңызды есептеңіз. ”А” мен “Б”-ның жалпы жүріс санын ойын тақтасының төменгі жанындағы төртбүрышқа енгізіңіз.

  • Оқушылар ойынды бастайды. Оның ережесін бәрі түсініп апғанына көз жеткізіңіз, бірақ аса қажет жағдайда болмаса, араласпаңыз.

  • Кейбір топтар ойынды өзгелерден ертерек бастайды. Оларға төменде келтірілген сүрақтарды талқылауды үсыныңыз.

Барлық топтар ойынды аяқтап болғаннан кейін олардан өздері жинаған ұпай санын айтуды өтініңіз де төмендегіні оқып беріңіз:

8-10 жүріс. Сіздің шешіміңіз барлық топтың құтқару маягына тезірек жетуіне көмектесті, бірақ кейбір адамдар жолда жоғалуы мүмкін еді.

  1. 13 жүріс. Сіз неғұрлым тезірек жылжуға тырыстыңыз, бірақ сөйте тұра оның белгілі бір мүшелерінің мұқтаждықтарын жоққа шығармадыңыз.

  1. 16 жүріс. Сіз жекелеген топ мүшелерінің мүқтаждықтарын басқаларының бәрінің мұқтаждықтарынан жоғары қойдыңыз. Демек, бұл маякқа жетер жол көп уақыт алғанын көрсетеді”.

  • Енді жаттығу мақсатына қайтадан қараңыз және басты түсініктерді орнықтыру мақсатында төменде келтірілген сұрақтарды қойыңыз.

Сүрақтар:

  • Сіздің тобыңызға кейбір шешімдерді қабылдау қиын болды ма? Қандай? Неге?

  • Сізге кейбір шешімдер өзгелерінен гөрі оңайға түсті ме? Неге? Барлық топ мүшелері дерлік келіскен шешімдер болды ма? Сіздің топ ортақ шешімге келе алмаған шешімдер болды ма? Сіздің тобыңызда өз пікірін білдіргісі келген адамдар болды ма? Әрбір оқушының өз пікірін білдіруіне мүмкіндігі болды ма? Сіз әлдеқалай бір шешімнің қабылдануы жөнінде дауыс беруге үмтылдыңыз ба?

  • Жеке адамның қүқығы мен топ қүқығына барлық проблемалар қатысты болды ма? Әңгіме қандай құқықтар жөнінде болып отыр. (Оқушылар мұны 163-беттегі Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасының тиісті бөлімдері бойынша айқындай ала ма?)

  • Ойында қамтылған проблемалардың көпшілігі нақты өмірде кездеседі. Мәселен, ақшаны бөлу проблемасы. Апаттан аман қалған топ біздің қоғамымыздың шағын көшірмесіндей болады. Мүндай шешімдер нақты өмірде қалай қабылданады? Сіз шешім қабылдаудың мүндай әдісі әділеттілік деп санайсыз ба? “Жақсы” шешім дегеннің өзі не? Шешімдер тағы қалай қабылдануы мүмкін?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Әрбір жекелеген проблема бойынша пікірсайыс жүргізілуі мүмкін. Кейбір проблемалар аборт, мүгедектік, билік, байлықты жалпыға бірдей бөлу тәрізді мәселелермен байланысты. Жоба ретінде (39-бетті қараңыз) оқушыларға карточкаларда баяндалған, ойша түзілген жағдайларға үқсас нақты жағдайларды қарауын үсынуға болады.

  • Сыныпқа проблемалық жағдайлардың бірін бейнелейтін шағын пьеса, әңгіме жазуды немесе сурет салуды үсыныңыз. Мәселен, олар өзін 5- жағдайдағы ананың орнында сезінуіне болады. Ол неге күйзеледі? Ол не туралы ойлайды?

  • Сіздің топ планетада қалуға шешті деп ойлап көріңіз. Осы туындаған проблемаға орай сіз онда кедейлердің, сырқаттар мен қарттардың қүқығын қорғау мақсатында қандай ережелерді орнықтырар едіңіз? Бүл ережелер қалай жасалар еді және оларды сақтау нені қамтамасыз етер еді?

Мобиуске амалсыз қону

Жер - планета Фанфариа" маршрутындағы “Войажер” туристік ғарыш кораблі метеорит дауылына тап болды. Корабль елеулі ақаулар алып, барлық байланыс жүйелері істен шықты және апат дабылын жіберуге де мүмкіндігі болмай қалды. Ұшқыш таяу планета “Мобиуске” апаттық қонуды жүзеге асыра білді.

Бүл планета жиі дерлік зерттелмеген еді, бірақ тірі қалғандары онда жердегі тәрізді ауа кеңістігі бар екенін, мүнда бүрын болған саяхатшылар Мобиустің Солтүдтік полюсіне қүтқару маягін орнатқанын білетін. Өкінішке қарай, “Войажер” апатқа қарама-қарсы полюсте үшыраған болатын. Маякқа жету жолы бірнеше айларды алуы мүмкін.

Сіз тірі қалған адамдардың маякқа қарай жол тартқан үлкен тобы арасындасыз. Сіз азық-түлік пен бірінші кезекте қажет заттардың азын-аулақ қорын сақтап қала алдыңыз, бірақ маякқа бара жатқан жолда сіздің бірігіп шешуіңізді талап ететін бірқатар жағдайлар туындады. Егер бүл проблемалар жедел түрде шешімін таппаса, бүдан бүкіл топ зардап шегіп, сіздер ешқашан да маякқа жете алмайсыздар.

Не істеу керек?” проблемалары

1-проблема

Сіздің топтағы бір әйел ән салғанды үнатады. Өкінішке қарай ол барлық уақытта ән салады. Кейбіреулері оған қарсы емес, бірақ бүл біреулердің көңілінен шықпайды. Сіз:

А. Ештеңе істемей, қашан ән салғысы келсе де мүмкіндік бересіз бе?

Б. Жаныңызда басқа адамдар бар кезде оның ән салуын талап етесіз бе?

2-проблема

Апат кезінде жарақат алған бірнеше адам алға баяужылжиды. Сіз маякқа жеткенше азық-түліктің барлық қоры бітіп қалады-ау деп қауіптенесіз. Сіз:

А. Жүрісіңізді баяулатып, басқалардың өміріне қатер төндіресіз бе?

Б. Бәлкім, оларды өлімге қалдырарсыз?

3-проблема

Топ жетекшілігі түрғысында келіспеушіліктер туындады. Топтың әрбір мүшесінің пікірін тыңдауға көп уақыт жоғалып барады. Сіз:

А. Әркімнің өз пікірін айтуға мүмкіндік беретін жүйені қолдайсыз.

Б. Жедел шешім қабылдауға қабілетті бір жетекшіге дауыс бересіз.

4-проблема

Мүгедек сәбиі бар отбасы оны тиісті дәрежеде күте алмайтынын айтады. Сәби зардап шегуде. Сіз:

А. Отбасына басқа адамның көмектесуін үсынасыз ба?

Б. Ештеңе істемейсіз. Өз проблемаларын өздері шешуін отбасының еншісіне қалдырасыз ба?

5-проблема

Сіздің тобыңыздағы әйелдердің бірі дүниеге сәби әкелді. Ол ауру және жолда шетінеуі мүмкін. Сіз:

А. Ана мен сәби жолды жалғастыру үшін өз-өзіне келіп алғанша топты кідірте түрасыз ба?

Б. Сәби өмір сүріп кетер деп үміттеніп, жолды жалғастыра бересіз бе?

6-проблема

Қартаң әйел өлім аузында. Оның ақшасы көп, ал оған ие болып қалуға қызы дәмелі екені белгілі болды. Сіз:

А. Қызының ақша алуына мүмкіндік бересіз бе?

Б. Оның тамақ сатып алу кезінде әділетсіз артықшылықтарына ие болуына жол бермей, оны ақшаны өткізуге мәжбүр етесіз бе?

7-проблема

Топ солғын жасыл түсті сүйыққа толы тоғанды табады. Оның қүрамы да таңғажайып: адамдардың көңіл-күйін көтереді, бірақ одан көп ішкен кейбіреулер жалқау тартып, енжар күйге түседі. Сіз:

А. Олардың бүл сүйықты ішуіне мүмкіндік бересіз бе?

Б. Тоғаннан ішуіне тыйым саласыз ба?

8-проблема

  1. жасар бала теріс мінез-қүлық көрсетіп, бүкіл топтың алға жылжуына кедергі келтіреді. Ата-анасының оған шамасы келмейді, бірақ басқа біреудің оны тәртіпке шақыруға тырысуына мүмкіндік беруден бас тартады. Сіз:

А. Ата-ана тілегін қүрметтейсіз бе?

Б. Баланы басқа отбасына бөлесіз бе?

9-проблема

Топ жетекшілерінің бірі ауырып қалып, оған қан құюға тура келеді. Бірнеше адамның сол топтағы қаны бар, бірақ бірде-бірі қанымызды бұзып аламыз деп секемденіп, қан беруге тілек білдірмейді. Сіз:

А. Адамдардың, егер олар қаламаса, бас тартуына мүмкіндік бересіз бе?

Б. Адамдарды қан тапсыруға мәжбүр етесіз бе?

10-проблема

Бір адам жетекшілік тәсіліне үдайы сын айтады. Оның сын-ескертпелері басқалардың көзқарасына ықпал етеді. Сіз:

А. Оның сынын жалғастыруына мүмкіндік бересіз бе?

Б. Оның сын айтуын тоқтатып, топтан кетуін талап етесіз бе?

11-проблема

Әйелдердің бірі өзіне жүктелген тапсырманы орындаудан бас тартады. Ол: мүның ешқандай пайдасы жоқ - бәріміз қүрыдық, дейді. Ол бәрінен үмітін үзген. Сіз:

А. Оның мазасын алмай, оның ойына не келсе, соны істеуіне мүмкіндік бересіз бе?

Б. Егер ол жүмыс істемесе, жазаға тартылатынын айтып, қорқытасыз ба?

12-проблема

Жастары келген жүп топтың жүрісіне кедергі келтіріп жүргенін сезіп, өздерін қалдыруды үсынады. Сіз:

А. Олардың жол қиындықтарын жеңуіне көмектесесіз бе?

Б. Олардың үсыныстарын қабылдайсыз ба?

13-проблема

Сіз азық-түлік қорына жауапты етіп тағайындаған адамыңыз үрлығы үшін 6 ай түрмеде отырғанын білдіңіз. Бүған дейін ол өз жұмысын өте жақсы атқарып келді. Сіз:

А. Оған сеніп, жұмысын одан әрі жалғастыруға мүмкіндік бересіз бе?

Б. Тәуекелге бармай, азық-түлік қорына жауапты етіп басқаны тағайындайсыз ба?



14-проблема

Сіздің топтағы екі адамның арасында талас туды. Олар бүгін кешке төбелеспек. Сіз:

А. Олардың төбелес шығаруына мүмкіндік бересіз бе?

Б. Оған басқалар да қосылып кетпеуі үшін төбелеске жол бермейсіз бе?

15-проблема

Планета өте суық. Кейбір адамдар корабль апаты кезінде жылы киімінен айырылған. Сіз:

А. Адамдардың үстілеріндегі киімдері ерте ме, кеш пе, тоза бастап, басқасы керек болғандықтан барлық киімдерін өздеріне қалдыруға мүмкіндік бересіз бе?

Б. Барлығын да киімдерін өзгелермен бөлісуге мәжбүр етесіз бе?

16-проблема

Бір әйел үрлық үстінде үсталады. Оны сөмкеден ақша алып жатқан кезінде үстады. Сіз:

А. Өзіңіз білгендей, жасаған бір қылмысы үшін оны жазалайсыз ба?

Б. Басқаларға сабақ болу үшін оны өте қатаң жазалайсыз ба?































а

Босқындар” рөлдік ойыны

Мақсат:

Босқындар мен иммиграциялық қызмет адамдарының қайшылықты көзқарастарын білдіретін рөлдік ойындарды пайдалана отырып жасалатын бұл жаттығу балалардың босқындар құқықтары туралы білімін кеңейтуге бағытталған.

Игеру үшін басты идея:

  • Босқындар адамдардың ерекше құқығы бар, өте дәрменсіз тобы болып саналады.

Сізге не қажет:

  • Иммиграциялық органдар қызметкерлері мінез-құлқының дәйектері мен нұсқалары” 148-бетте.

  • Босқындар мінез-құлқының дәйектері мен нұсқалары” 149-бетте.

  • Босқындар туралы ақпарат 149-бетте.

Уақыт: 1 сағат.

Тапсырма қалай орындалады:

  • Ой шабуылы” әдісімен оқушылар босқындар туралы не ойлайтынын анықтаңыз. Тақтаға “босқын” сөзін жазыңыз да, олардан бұл сөз өздерінде немен байланыстырылатынын айтуды өтініңіз. (“Ой шабуылы” әдісімен жұмыс жөніндегі ұсыныс 27-бетте берілген).

  • Сыныпты босқындар туралы мәселемен таныстыру ұшін 149-беттегі “Босқындар туралы ақпаратты” оқып беріңіз.

  • Сыныпқа келесі қойылымды ойнауды ұсыныңыз (рөлдік ойындар жөніндегі ұсыныс 24-бетте берілген).

  • Мына сценарийді оқыңыз (егер қажет десеңіз, қиялдағы елдің атын ойлап табыңыз):

А және Б елдері арасындағы шекарада суық, қараңғы және ылғалды түн. А еліндегі соғыстан бас сауғалаған босқындар легі келді. Олар Б еліне өткісі келеді. Олар суықтан, аштық пен қажығандықтан зардап шеккен. Оларда төлқұжаттан басқа ақша да, ешқандай құжат та жоқ. Б елінің иммиграциялық сала қызметкерлерінің бұған көзқарасы да әртүрлі: кейбіреулер босқындардың Б еліне енуіне рүқсат еткісі келсе, өзгелері бүған қарсы. Әрі-сәрі күйге түскен босқындар баспана сүрауға мұқтаж екендіктеріне шенеуніктердің көзін жеткізуге тырысып, өз дәйектерін келтіреді”.

  • Сыныпты үш топқа бөліңіз. Бір топтың Б еліндегі иммиграциялық шенеуніктер ретінде болуын өтініңіз. Олардың қолына “Иммиграциялық органдар қызметкерлері мінез-қүлқының дәйектері мен нұсқаларын” беріңіз (148-бет).

  • Басқа топтың босқындар орнында болуын үсыныңыз. Оларға “Босқындар мінез-құлқының дәйектері мен нұсқаларын” беріңіз (149-бет).

Ойыншыларға олар карточкаларда келтірілген дәйектерді, сондай-ақ ездері дұрыс деп санаған, бұған сәйкес келетін қандай да бір дәлелдерді пайдалана алатынын түсіндіріңіз. Егер қаласаңыз, еденге шекараны бейнелейтіндей сызық сызыңыз. Оларға ойын басталған сәттен бастап мінез- қүлық нүсқасы туралы қандай да бір шешім қабылдауға 10 минут берілетінін айтыңыз.

  • Босқындар мен иммиграциялық органдар қызметкерлері топ болып сөйлейтінін немесе олардың әрқайсысы өз ойын жеке дәлелдейтінін сыныппен бірге шешіп алыңыз.

  • Босқындар” мен “иммиграциялық органдар қызметкерлеріне” карточкаларда ұсынылған дәйектермен танысып, іс-қимыл тактикасын белгілеуі үшін бірнеше минуттай уақыт беріңіз.

  • Рөлдік ойындарды бастаңыз. Оны өзіңіздің қалауыңызша аяқтауыңызға болады.

  • Жүргізілген рөлдік ойынды басты түсініктерді орнықтыру мақсатында төмендегі сүрақтарды пайдалана отырып талқылаңыз.

Сүрақтар:

  • Мүндай жағдай неден туындады? Не болды?

  • Босқындар рөлін ойнай отырып, өзіңізді қалай сезіндіңіз?

  • Иммиграциялық органдар қызметкерлерінің рөлінде өзіңізді қалай сезіндіңіз?

  • Босқындар мәртебесі туралы 1951 жылғы Конвенция бойынша босқындардың қорғалуға қүқығы бар ма? Неге сіз бұлай ойлайсыз?

  • Сіз елдің босқындарға баспана беруден бас тартуға қүқығы болуға тиіс деп санайсыз ба?

  • Егер оларға өз елінде өлім қаупі төніп түрғанын білген жадайда сіз де осылай етер ме едіңіз?

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Егер уақыт жетіп жатса, ойынды қайталаңыз, бірақ оқушылар рөлдерін алмастыруды, яғни босқын болғандар иммиграциялық органдар қызметкерлері, ал олар керісінше болуы тиіс.

  • БҰҰ-ның босқындар істері жөніндегі Жоғарғы коммиссары (БІЖК) міндетіне босқындар қүқығын қорғау жатады. Топтарға олар БІЖК-нің А елінің босқындарына көмек көрсету үшін жіберілген ресми тобы ретінде болуын үсыныңыз. Олардың төмендегі сүрақтарды қамтыған ресми есеп беруін ұсыныңыз:

  • Иммиграциялық билік қызметкерлерінің босқындардың елге енуіне рүқсат етуге көзін жеткізу үшін қандай дәйектер келтірер едіңіз?

  • Иммиграциялық органдар қызметкерлері әлденені дұрыс жасамай отыр ма?

  • Қарастырылып отырған мәселеге қатысты жайлар адам қүқығы жөніндегі қүжаттарда бар ма (Осы көрнекті құралдардың V бөлімі)?

  • Сіздің есебіңіз Б еліндегі босқындар қүқығын қорғауына ықпал етуге қалай көмектесе алар еді?

  • Жоба ретінде (30-бетті қараңыз) оқушыларға сіздің еліңізде түратын босқындармен әңгімелесіп, олардың өздерінің қүқығын жүзеге асыруында кездесіп отырған проблемалар туралы ақпараттар жинауды үсынуға болады (36-бетті қараңыз).

  • Оқушыларға шекарада не болғаны жөнінде есеп әзірлеуін усыныңыз. Бул есеп босқын бала тұрғысынан жазылуы мүмкін.

  • Практика ретінде оқушылар бірінші кезекте қажетті мүліктер мен заттарды жинауды үйымдастырып, оларды біздің елімізден пана тапқан босқындарға бере алады.

Иммиграциялық органдар қызметкерлері мінез-қүлқының дәйектері мен нүсқалары

Сіз осы дәйектер арқылы өзіңіз дүрыс деп тапқан басқаларын да пайдалана аласыз.

  • Олар не істерін білмей дал, ал біз оларды кері қайтара алар емеспіз.

  • Егер біз оларды кері қайтарып, олар қамауға алынып, жазаға тартылса немесе өлтірілсе, біз кінәлі боламыз.

  • Біздің босқындарды қабылдау жөнінде заңдық міндеттемелеріміз бар.

  • Оларда қаражат та жоқ, оларға мемлекет көмегі қажет.

  • Олар өздерінің шын босқындар екенін дәлелдей ала ма? Бәлкім, олар бүл жаққа анағүрлым жақсы өмір сүру үшін ғана келген шығар.

  • Біздің еліміз ол елдің әскери және іскерлік әріптесі де болып табылады. Бүл ел босқындарын қорғау бізге лайық емес.

  • Бәлкім, олардың бізге қажет шеберлігі мен дағдылары бар шығар.

  • Біздің елімізде онсыз да босқындар жетіп жатыр. Бізге өз азаматтарымызды да ойлау қажет. Мейлі, олар бізден де бай елге барсын.

  • Егер біз оларға баспана берсек, басқа адамдар да біздің елге келуді талап етеді.

  • Олар біздің тілде сөйлемейді, олардың діні де бөлек, жейтін тамағы да басқа. Олар бізге сіңіп кете алмайды.

  • Олар саяси аласапыранның себепкері болады.

Рөлдік ойындарды бастамас бүрын төмендегі нүсқаларды ойлап көріңіз:

  • Сіз барлық босқындардың шекарадан өтуіне мүмкіндік бересіз бе?

  • Сіз тек олардың кейбіреулерінің ғана шекарадан өтуіне мүмкіндік бересіз бе?

  • Сіз оларды жасына, мамандығына, мүліктік жағдайларына қарай бөлесіз бе?

  • Сіз әлде басқа шара қолданасыз ба?

Босқындар мінез-қулқының дәйектері мен нусқалары

Сіз төменде келтірілген дәйектерді және өзіңіз жөн деп тапқан басқа да дәйектерді пайдалана аласыз.

  • Баспана алу - біздің құқығымыз.

  • Біздің балаларымыз ашығуда, бізге көмек көрсету сіздердің моральдық міндеттеріңіз.

  • Егер біз кері қайтсақ, бізді өлтіреді.

  • Бізде ақша жоқ.

  • Біздің басқа барар жеріміз жоқ. Мен өзімнің туған қаламда дәрігер болдым. Бізге тұратын жер кері оралуымыз қауіпсіз болғанға дейін ғана қажет. Өзге босқындарға сіздің елде қалуға рұқсат етілген.

Рөлдік ойындарды бастамас бұрын төмендегі нұсқаларды ойлап көріңіз:

  • Егер иммиграциялық органдар қызметкерлері талап етсе, бөлінесіздер ме?

  • Егер олар сіздерді кері қайтарғысы келсе, уйлеріңізге ораласыздар ма?

Босқындар туралы ақпарат

Жыл сайын ондаған мың адамдар соғыс пен қуғындау салдарынан өз үйлерін, көп ретте өз елдерін де тастап кетуге мәжбүр. Бүл адамдар босқындарға айналады. Барлық уақытта дерлік олар күтпеген жерден өздеріне бардың бәрін тастап, туыстарынан да ажырап, қашуға мәжбүр. Көпшілігі ешқашанда үйлеріне орала алмайды. 1992 жылы дүние жүзінде 19 миллион босқын болған.

Босқындардың дені баспананы көрші елдерден сүрайды. Өзгелері қауіпсіз жерлерді іздеп, алысқа кетуге мәжбүр. Босқындар көбіне өз елінен алыс елдердің аэропорттары мен теңіз порттарына келіп, баспана беруді өтініп жатады.

1951 жылды БҰҰ Босқындар мәртебесі туралы Конвенция қабылдады. Олар босқындарды өзінің қорғауына алып, оларды барғанда қуғындау мен өлім қаупі күтуі мүмкін өз еліне қайтармауға келіседі. Конвенцияның

  1. бабында: “Шарт жасасқан елдер босқындарды ешбір жағдайда да нәсілі, діні, азаматтығы, белгілі бір әлеуметтік топқа немесе саяси сеніміне қатысы салдарынан олардың өміріне немесе бостандығына қауіп төнетін елдің шекарасына өткізбейтін немесе қайтармайтын болады”, делінген.

Бүл қағида үкімет босқынды ол жақтан үйіне қайтарылуы мүмкін басқа елге өткізуге тырысқан жағдайда да қолданылады. Үкімет сондай-ақ босқындардың сол елде қауіпсіздікке ие болғысы (баспана тапқысы) келетін тілегін қарауға тиіс. Бүл қағида олар 1951 жылғы Конвенцияға қатысқан-қатыспағанына қарамастан барлық елде жүзеге асырылады.

Конвенцияда көрсетілгендей, босқын дегеніміз бұл - нәсілдік, діни нанымдық, азаматтық белгілері, белгілі бір әлеуметтік топқа немесе саяси сенімге жататындығы бойынша қуғындау құрбанына айналуына негізді қатер төнуі себепті орала алмайтындықтан елін тастап шыққан адамдар.

1951 жылғы Конвенция сондай-ақ босқындардың қанауға ұшырамауға және өздеріне баспана берген елдің барлық құқықтарын пайдалануына тиіс екенін де айқындайды. Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының көптеген баптары босқындарды қорғауға бағытталған. Әйткенмен, елдер арасында кім “нағыз” босқындар деген мәселеде келіспеушіліктер туындап жатады. Бұқаралық ақпарат құралдары мен саясаткерлер көбіне олар нәсілдік алауыздықтар тудыратынын, тұрғын ұй тапшылығы мен жұмыссыздықтың өсуіне ықпал ететінін дәйектей отырып, босқындар санын шектеуді талап етеді.

Соңғы жылдары әлемнің көптеген ең бай елдерінің үкіметі босқындар қабылдау квотасын мына екі себепке байланысты қысқартып отыр: Біріншіден, авиабилеттер арзандай бастады, мүның өзі дамушы елдерден ағылатын босқындардың дамыған елдерге жеткісі келетіндерінің саны анағүрлым арта түсетінін білдіреді. Екіншіден, әлемдік экономикалық құлдырау жұмысшы күшінің көп көлемдегі қажеттігін төмендетіп жібереді. Мүның өзі бұрын елге маусымдық жұмысшы есебінде келіп жүрген босқындар енді өздеріне босқындар тәртібін беруді сүрауға мәжбүр екендігін білдіреді.

Бай елдер босқындарға квота енгізудің ақталуы ретінде көбіне босқындар қуғындаудың қүрбаны емес, тек жақсы өмірді аңсағандықтан келеді дегенді дәлел қылып тартады. Оларды “экономикалық босқындар” деп атайды. БҮҰ-ның Бас Ассамблеясы босқындар қүқығын қорғау үшін 1950 жылы желтоқсанның 14-ші жұлдызында Женева қаласында БҰҰ- ның Босқындар істері жөніндегі жоғарғы коммиссарының (БІЖК) офисін белгіледі.

Үкіметтер босқындардың қаупі асыра сілтенген немесе тіпті олар жалған дегенді мәлімдейді. Босқындарды мүндай пайымдаулардан үйымдар қорғап, үкіметтің көзін жеткізу үшін олар келген елдерде адам құқығының бұзылып жатқандығы жөнінде айғақтар келтіріп, олардың баспана беру жөнінде өтініш жасауына мүмкіндік тудырады.

Іске кірісеміз: Адам қүқықтары - сыныптан тыс уақытта!

Бұл жаттығулар бапаларға адам қүқығы - ол әр адам қай жерде жүрсе де қорғап және сол үшін күресе алатындықтарын сезінуіне көмектеседі. Сондай-ақ алған білімді практикада қолдану женіндегі ұсыныстар “жұмыстың езге нусқалары” айдарында келтіріледі, бұл жоғарыдағы ұсынылған барлық жаттығулар мен тапсырмаларға да қатысты. Бұл жаттығулар мен тапсырмалар кіші жастағы мектеп балалары үшін жаттығулар мен тапсырмалар тәрізді қүрылған, мәліметтер 91 -93-беттерде.

Әрекет күші

Мақсат:

Бұл әйгілі құқық қорғаушы туралы нақты тарихты оқып-үйрену қүқық қорғау жолына түскен адамның бойында қандай ықпал күші болатынын көрсетеді.

Игеру үшін басты түсініктер:

  • Жекелеген адамдар және әсіресе адамдар топтары қолданатын әрекеттер адам құқықтарының бұзылуына ойдағыдай қарсы түра алады.

Сізге не қажет:

Махатма Гандидің тарихы, 153-бетте.

Уақыт: 30 минут шамасында

Тапсырма қалай орындалады:

Ганди тарихын оқып беріңіз немесе оқушылардың өздері оқысын.

Төмендегі сүрақтардың көмегімен пікірсайысты бастаңыз (пікірсайысты жүргізу жөніндегі үсыныстар 28-бетте берілген).

Сүрақтар:

Үнділер күш қолданбай-ақ қарсылық білдірді. Қандай жолмен деп ойлайсыз?

  • Егер олар күш қолдануға барып, мәселен, ағылшын солдаттарын өлтіргенде, сіздің пікіріңізше, британдықтар не істеген болар еді? Көптеген үнділіктер де өлген болар еді деп ойлайсыз ба?

Ганди “Әлемді қүқық пен күш арасындағы күреске лебіз білдіруге” шақырды. Егер үнділіктер британдықтарға шабуыл жасағанда әлемнің езге халықтары өздерінің ынтымақтастығын білдірер еді деп санайсыз ба? Неге?

Бүл жағдайда бейбіт қарсылық дүрыс таңдау болды деп санайсыз ба? Ал басқа жағдайда ше? Мәселен, біздің елімізде?

Жумыстың басқа нүсқалары:

  • Біздің елімізде өз қуқығын қорғап шыққан адамды немесе адамдар тобын мысалға келтіріңіз. Жоба ретінде (30-бетті қараңыз) оқушыларға мұндай адамның немесе топтың қызметімен танысуды ұсынуға және плакатты, әңгімені немесе пьесаны керсетуге болады.

152

Махатма Гандидың тарихы

Махатма Ганди (Абзал жан) зорлық-зомбылықсыз дегенді жаңаша зерделеуді үйретті. Оның пікірінше, зорлықпен келетін нәрсені иеленудің қажеті шамалы.

Мохандас Карамчанд Ганди 1869 жылы Үнді елінде, Гуджаратиде дүниеге келді. Заң факультетін Англияда бітіргеннен кейін ол Оңтүстік Африкада тәжірибеден етті, сол жерде алғаш рет нәсілдік кемсітушілікпен бетпе-бет кездесті. Елде қабылданған заңдар ақ түсті емес адамдарға көптеген тыйымдар салатын еді, мәселен, олар заңгер бола алмайтын және оларға вагондардың бірінші класымен жүруге рүқсат етілмейтін. Қара нәсілді адамдар Оңтүстік Африкада қайыршылықта өмір сүріп, оларға ақ түсті адамдар қысымшылық жасады, мүның бәрін Ганди өз көзімен көрді. Ол бірнеше рет қарсы ереуілдер үйымдастырды да, кейіннен оны әділетсіздікке қарсы күрескені үшін деп түрмеге жапты.

Өмірін күресуші ретінде бастағаннан бастап діни наным-сенімі үшін де қудаланып отырған. Ол зорлық-зомбылықтың дүрыс емес екендігіне әрдайым сенді. Ганди Үндістанға 1915 жылы қайтып келді. Үнділер ол кезде кедейшілік хәлде өмір сүретін еді. Британдықтар елде қатаң тәртіп орнатқан еді, адамдар үшін өте ауыр салық белгіленетін, үнділер өз елін басқару ісіне қатыса алмайтын, өндірістің дамуына кедергі жасалынып, елді бақылау үшін күш қолданылатын еді. 1930 жылы Ганди түзға салық салу мәселелеріне қарсы шықты, алғашқыда британдықтар бүл мәселені үсақ-түйек ретінде санап, аса мән бере қоймады. Түзды теңіз суынан алуға болады, бірақ Үндістанда барлық түзды өндіретін де, сататын да, одан пайда табатын да британ өкіметі болатын. “Түз - Үндістандікі, мен заңды өзгертемін”, - деді Ганди.

Осы мәселені талқылау үшін ол британ өкіметінің Үндістандағы басшысы, вице-корольмен кездеспекші болды. Вице-король бүл мәселеге аса мән бермегендіктен, кездесуге келісім бермеді. Содан кейін 60 жасар Ганди өзінің ізбасарларымен бірлесе отырып 1930 жылдың 12 наурыз күні түз алу үшін теңізге бағытталған 322 километрлік жорығын бастайды. 24 күн бойы бүкіл Үндістанның және дүние жүзіндегі адамдардың назары осы оқиғада болды. Күту оңайға түспеді. 6-сәуір күні мыңдаған адамдардың көзінше Ганди теңізге түсіп, бір уыс түзды жоғары алып шықты. Бүл бағынбаушылық актісі болатын, ұлт үшін бүл бір белгі ретінде қабылданды. Енді теңіз бойын жағалаған елдің адамдары түзды рүқсатсыз өндіре бастады. “Мен дүние жүзі қүқық пен күш арасындағы күреске өз лебіздерін білдіргенін қалаймын” деп жазды ол. Бір айдан кейін Ганди тұтқынға алынды, он мыңдаған адамдар түрмеге түсті. Британдықтардың кетуі үзаққа созылды, Ганди мен үнді халқы бірнеше жылдар бойы қарсылық көрсетіп отырды. Олар жорықтар үйымдастырып, бірлесіп жүмыс істеуге қарсылық білдірді, британдықтардың қаражатын жүмсап, түрмеге отырғызса да, айтқан беттерінен қайтпады. Үндістан 1947 жылы жеңіске жетті. Британдықтар өздерінің үстемдігінен бас тартты да, Үндістанның тәуелсіздікке қолы жетті.

Іске кірісеміз!” рөлдік ойыны

Мақсат:

Бұл рөлдік ойын балаларды нақты жағдайда өз құқықтарын пайдалануға үндейді.

Игеру үшін басты мәселелер:

  • Адам құқықтарының бұзылуы күнделікті өмірде жиі кездесіп жатады және әр адам оған қарсы тұра алады.

Сізге не қажет:

  • Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы (163-бет). (4-5 адамға бір данадан болса жетеді, мәтінін қолдан көшіріп алуға да болады).

  • Рөлдік ойындар жөніндегі ұсыныстар 24-бетте.

  • Рөлдік ойындар үшін жағдайлар 155-бетте.

Уақыты: 1,5 сағат

Тапсырма қалай орындалады:

  • Сыныпты 3-4 адамнан тұратын шағын топқа бөліңіз. 1 -ші рөлдік ойынды оқыңыз да, балалардан Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасынан осыған қатысты бабын анықтауын сүраңыз. Төменде кейбір сәйкес келер жауаптар берілген, бірақ бүл дәл болмауы да мүмкін. Бүған 5-10 минут бөліңіз.

  • Мұны 2 және 3-ші рөлдік ойындар үшін де қайталаңыз.

  1. ші рөлдік ойындарға мына баптар жатады:

  2. бап, 6 және 7-баптар, 13-бап.

  1. ші рөлдік ойындарға мына баптар жатады:

  1. бап және 23-бап.

  1. ші рөлдік ойындарға мына баптар жатады:

19 және 20-баптар, 24-бап.

  • Енді сыныпты үш топқа бөліңіз де, әрбір топқа бір жағдайдан беріңіз. Әрбір топ өз жағдайы бойынша ойын үйымдастырсын. Олар рөлдерді бөліп, қалай аяқталуын ойластыруды қажет (рөлдік ойындар жөнінде егжей- тегжейлі үсыныстар берілген 24-бетті қараңыз).

  • Әрбір топтың кезек-кезегімен өз қоиылымын бүкіл сынып алдында ойнауын сүраңыз. Әрбір орындаудан кейін орындаушылардан жағдай туралы не ойлайтынын сұрап, сонан соң бүкіл сыныптан аяқталуының басқа да мүмкіндіктері туралы ойлануды өтініңіз. Олардан мүндай жағдайда алған адамдардың өз қүқықтары бүзылуына жол бермейтін шешімдерді табуды сүраңыз.

Жүмыстың басқа нүсқалары:

  • Егер сынып бөлмесі шағын болса немесе уақыт мүмкіндік бермесе, бірнеше оқушы бір рөлдік ойынды бүкіл сынып алдында ойнауына болады.

Рөлдік ойындар:

Бірінші: Ида көрші елде түратын адамға түрмысқа шыққан қызымен кездесуі үшін шекарадан өткісі келеді. Шекарашылар оның өтуіне рүқсат етпейді. Олар өз елдеріндегі мейманханаларға ақша телеу үшін оның тым кедей екенін айтады.

Екінші: Иван машина жуатын жерде жүмыс істейді. Қыста ол мүздың қырына қолын жаралап алған. Қожайыны оған қолғап сатып алуға тиым салады, себебі ол тым қымбат екенін айтады. Иванның өзінде оны сатып ала қоятындай ақша да жоқ. Ол өз кәсіподағынан өзіне көмектесуді сүрайды. Қожайыны мүны білгеннен кейін Иван жүмысынан айрылады.

Үшінші: Қаланың соңғы саябағын көліктер үшін гаражға айналдырмақшы болды. Бүл ауданның он адамы саябақта бейбіт шеруге шығып, бүл орын демалыс үшін және олардың балаларының ойнауы үшін қажеттігін айтады. Полиция келіп, шеру өткізуге рүқсат етілмейтінін және олардың тарауы керектігін айтады. Шерушілер тарамай, жерге отырып алады. Полиция оларды күшпен таратып, шеруге қатысушылардың біразын жарақаттайды.

У-БӨЛІМ:

Адам

қүқықтары жөніндегі

қүжаттар

Бұл бөлімнің мазмұны:

  • Адам құЧйктарын.ыіч ^алШй',

декларвцияеы л'-’ ^&'}--*) г ?*іЛ. ,.іҒ.

: й*\‘»

  • Адам құқиқтаруның жэлпыға бірдей д/аищт#асының клсқарзътған нұскасы

.-К;, и

  • Баяалар қуқығы туралы Котеоддоянын

Біз қүжаттардың қысқаша мазмунын қағазға жазып, сынып бөлмесінің қабырғаларына іліп қойдық - олар, шын мәнінде, әр сабақтың қалқасы болды!”

Хорватиялық мектеп инспекторы

156

Адам қүқықтарының жалпыға бірдей

декларациясы

1948 жылдың желтоқсан айының 10 жұлдызында қабылданып Бас Ассамблеяның 217 (III) қарарымен жария етілді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Адам қүқыкгарының жалпыға бірдей декларациясын, 1948 жылдың желтоқсан айының 10 жұлдызында қабылдады, төменде оның толық нүсқасы беріледі. Осы тарихи актінің ізінше Бас Ассамблея Біріккен Ұлттар Үйымының барлық мүше-мемлекеттері ратификациялап, декларациясының мәтінін жариялады, “елдердің саяси мәртебелері мен шекаралық айырмашылықтарына қарамастан оны негізінен мектептер мен басқа да оқу орындарында зерделеп, оқып, кеңінен таратуды қамтамасыз етуге шақырды”.

Преамбула

Адам баласы үйелменінің барлық мүшелеріне тән қадір-қасиетін, құқықтарының теңдігі мен тартып алынбайтындығын тану бостандық пен әділдіктің және жалпыға бірдей бейбітшіліктің негізі болып табылатынын назарға ала отырып,

адам қүқықтарына деген елемеушілік, менсінбеушілік адам баласы арының зығырданын қайнататын тағылық жағдайға әкеліп соғатынына және дүние жүзі адамдары сөз бен наным-сенім бостандықтарына ие болып, үрей мен мүқтаждықтан ада бола алатын ортаны құру - адам баласының жоғары мәртебелі үмтылысы ретінде жарияланғанын назарға ала отырып,

адам баласы зорлық-зомбылық пен қанауға қарсы көтеріліске мәжбүр болатын жағдайды тудырмау үшін адам қүқықтары заң билігімен қорғалуы керек екенін назарға ала отырып,

халықтар арасында достық қарым-қатынастың дамуына жәрдемдесу керек екенін назарға ала отырып,

Біріккен Ұлттар елдері өз Жарғысында адамның негізгі құқықтарына, жеке адам басының қадір-қасиеті мен қәндылығына және ер азаматтар мен әйелдердің теңдігіне сенімдерін растап, әлеуметтік прогресс пен адамға ылайық өмір сүру деңгейін нақтыланған бостандықтардан тыс, кең ауқымды бостандықтарда арттыруға жәрдемдесу керек деген шешімге келгендерін назарға ала отырып,

мүше-мемлекеттер Біріккен Ұлттар Ұйымымен ынтымақтаса отырып, адам құқықтары мен негізгі бостандықтары жаппыға бірдей қүрметтеліп сақталуына ықпал жасауға міндеттенгендерін назарға ала отырып,

бұл міндеттемелерді толыққанды жүзеге асыру жолында осы қүқықтар мен бостандықтардың мән-мағынасы мен ерекшеліктерін ұғынып түсінудің маңызы зор екендігін назарға ала отырып,

Бас Ассамблея,

Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясын бүкіл хапықтар мен мемлекеттердің үмтылыстары арқылы әр адаммен қатар, қоғамның әр органы осы Декларацияны үнемі жадында тұтып, білім беру және ағарту жұмыстары арқылы осы қүқықтар мен бостандықтарды қадір тұтуға ықпал жасап.үлттық халықарапық шаралар арқылы үйымның мүше-мемлекеттерінің халықтарымен қоса, олардың қүзырына қарасты территориялардың хапықтары арасында да, жаппыға бірдей тиімді түрде танылып, жүзеге асырылуы үшін алға қойылған мақсат ретінде жария етіп отыр.

  1. БАП. Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен қүқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

  2. БАП. Әр адам, нәсіліне, түр-түсіне, жынысына, дініне, саяси немесе басқа да наным-сенімдеріне, ұлттық немесе әлеуметтік тегіне, мүліктік, тектік- топтық немесе басқа да жағдайларға қарамастан осы Декларацияда жарияланған барлық қүқықтар мен бостандықтарға алаланбай, бірдей тең ие болуы тиіс. Сонымен қатар ешкім де өзі тұратын елінің, не болмаса территориясының саяси, қүқықтық немесе халықарапық мәртебесінің негізі бойынша және де ол территория тәуелсіз, әлде біреудің қарамағында, әлде өзін-өзі басқарушы емес, немесе оның егемендігі әртүрлі нысанда шектеулі болған күннің өзінде де, алапанбауы тиіс.

  3. БАП. Әр адам өмір сүруге, бостандықта болуға және өзінің жеке басына қол сүғылмауына қүқылы.

  4. БАП. Ешкім де қүлдықта немесе кіріптарлықта ұстапуы тиіс емес. Қүлдық пен қүл саудасына, қандай түрде болса да, тыйым салынады.

  5. БАП. Ешкім де азапталуға немесе қадір-қасиетін қорлайтындай адамшылыққа жатпайтын қатыгездік жолмен жәбірленуге, немесе жазапануға тиіс емес.

  6. БАП. Әр адам қай жерде жүрсе де, қүқық субъектісі болып танылуға қүқылы.

  7. БАП. Заң алдында жүрттың бәрі де тең және де алаланбай, бірдей тең қорғалуға қүқылы. Барлық адам осы Декларацияның ережелерін бүзатын кемсітуден және кемсітуге арандатушылықтың барлық түрінен тең қорғалуға қүқылы.

  8. БАП. Әр адам, конституциямен немесе заңмен берілген негізгі қүқықтары бүзылған жағдайда, қүқығын қүзіретті сот арқылы тиімді түрде қалпына келтіруге қүқылы.

  9. БАП. Ешкім де негізсіз тұтқындалуға, қамауда үсталуға немесе қуғынға үшыратылуға тиіс емес.

  10. БАП. Әр адамның, өзінің қүқықтары мен міндеттерін анықтап, өзіне тағылған қылмыстық айыпталудың негізін белгілеу үшін, ісі толық теңдік негізінде әділеттік талаптарға сай, тәуелсіз және әділ сот арқылы ашық қаралуына қүқығы бар.

  11. БАП.

  1. Қылмыс жасалды деп айыпталған әр адам қорғану қүқығы қамтамасыздандырылып, заңды жолмен және ашық соттың істі қарауы оның кінәсін толық анықтағанға дейін, кінәсіз деп есептелуге қүқығы бар.

  2. Ешкім де әрекеті немесе әрекетсіздгі негізінде жасаған қылмысы үшін, егер олар үлттық заңдар немесе халықаргілық қүқық бойынша қылмыс болып саналмаса, жауапқа тартылмайды. Сонымен қатар қылмыс үшін берілген жаза, қылмыс жасалған кезде заңмен көзделген жазадан ауыр болмауға тиіс.

  1. БАП. Әр адам жеке өзінің және отбасылық өміріне өзгелердің өз бетінше араласуынан, озбырлық жасап баспанасына, хат жазысып-апысу қүпиясына қол сүғуынан, ар-намысы мен абырой-беделіне нүқсан келтіруінен қорғалуға қүқығы бар.

  2. БАП.

  1. Әр адамның әр мемлекеттің ішінде жүріп-түруына және өз қалауынша түратын мекен-жайды таңдауына қүқығы бар.

  2. Әр адам кез-келген елден соның ішінде өзінің туған елінен, басқа елге қоныс аударуына және өз еліне қайтып оралуына қүқылы.

  1. БАП.

  1. Әр адамның қуғынға үшыраған жағдайда, басқа елдерден баспана іздеп және сол баспананы пайдалануға қүқығы бар.

  2. Бүл қүқық шын мәнінде саяси емес қылмыстың негізінде немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының мақсаттары мен қағидапарына қайшы келетін әрекеттері үшін қуғындалғандарға жүрмейді.

  1. БАП.

  1. Әр адамның азаматтыққа қүқығы бар.

  2. Ешкімді де азаматтығынан немесе азаматтығын өзгерту қүқығынан еріксіз айыруға болмайды.

  1. БАП.

Кәмелеттік жасқа толған ер-азаматтар мен әйелдер өздерінің нәсіліне, дініне қарамастан некеге түрып, отбасын қүруға қүқылы. Олар некеге түрған, некеде болған және некені бүзған кезде бірдей қүқықтарды пайдапанады.

  1. Неке, тек екі жақтың өзара еркін және толық келісімі бойынша ғана қиылады.

  2. Отбасы қоғамның табиғи және негізгі ұясы болып табылады және қоғам мен мемлекет тарапынан қорғалуға құқылы.

  1. БАП.

  1. Әр адамның дүние мүлікті жеке өзі немесе басқалармен бірлесіп иемденуге қүқығы бар.

  2. Ешкім де өз мүлкінен еріксіз айрылмауға тиіс.

  1. БАП. Әр адам ой-пікір, ар-ождан және дін бостандығына қүқығы бар; бұл қүқық өз дінін немесе наным-сенімін өзгерту еркіндігін, өз дінін наным- сенімін жеке өзі немесе басқа адамдармен бірігіп түтып, жария түрде немесе жеке жолмен уағыздау, құдайға құлшылық ету, діни салт-жораларын орындау бостандығын да қамтиды.

  2. БАП. Әр адам наным-сенім бостандығына және өз көзқарасын еркін білдіруге қүқылы; бүл қүқық өз наным-сенімін кедергісіз үстану еркіндігін және мемлекеттік шекаралар тәртібіне тәуелді болып қалмай, ақпараттар мен идеяларды еркін іздеп, кез-келген қүралдар арқылы тарату бостандығын да қамтиды.

  3. БАП.

  1. Әр адамның бейбіт жиналыстар мен ассоциацияларды құру бостандығына қүқығы бар.

  2. Ешкімді де белгілі бір ассоциацияға зорлықпен кіргізуге болмайды.

  1. БАП.

  1. Әр адамның, ез елін басқаруына тікелей өзі немесе ерікті түрде сайланған өкілдері арқылы қатысуға қүқығы бар.

  2. Әр адам өз елінде мемлекеттік қызметке тең дәрежеде қол жеткізуге құқылы.

  3. Халықтың еркі үкімет билігінің негізі болуы тиіс; бүл ерік мерзімді және бүрмаланбаған сайлау арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Сайлау жалпыға бірдей тең сайлау құқығы негізінде, жасырын дауыс беру жолымен немесе сайлау бостандығын қамтамасыз ететін, осы мәндес, басқа әдістер арқылы өткізілуі тиіс.

  1. БАП. Әр адамның, қоғам мүшесі ретінде, әлеуметтік жағынан қамсыздандырылуына және оның қадір-қасиеті қолдау табуына, жеке басы еркін кемелденуіне қажетті экономикалық, әлеуметтік және мәдени салалар бойынша қүқықтары әрбір мемлекеттің қүрылымы мен ресурстарына сай, ұлттық ықпал және халықаралық ынтымақтастық арқылы жүзеге асырылуына қүқығы бар.

  2. БАП.

  1. Әр адамның еңбек етуге, жүмыс түрін еркін таңдауға, әділ және қолайлы еңбек жағдайына, жүмыссыздықтан қорғалуына қүқығы бар.

  2. Әр адам қүндылығы тең еңбегі үшін, қандай да бір қанаусыз, теңеңбекақы алуға қүқылы.

  3. Жүмыс істеп жүрген әр адам өзінің және отбасының лайықты өмір сүруін қамтамасыз ететіндей әділ және қанағаттанарлық, және қажет болған кезде басқа әлеуметтік қамсыздандыру қүралдары арқылы толықтырылып отыратын сый-сияпатқа қүқылы.

  4. Әр адам кәсіподақтарын қүруға және өз мүдделерін қорғау үшін кәсіподақтарына кіруге қүқылы.

  1. БАП. Әр адам тынығуға және бос уақытын өткізуге, оның ішінде ақылға оңтайлы жүмыс күніне және ақылы демалысқа қүқылы.

  2. БАП.

  1. Әр адам өзінің және отбасы мүшелерінің денсаулығы мен әл-ауқатын қамтамасыз ететіндей, тамақты, киімді, баспананы, медициналық күтімді қамтитын, өмір сүру деңгейіне қүқылы және де жүмыссыз қалған күнде, науқас болған кезде, мүгедек болып қалған, жесір болып қалған күнде, қартайған шағында немесе өзіне байланысты емес басқа да себептермен тіршілік ету мүмкіншілігінен айрылып қалған жағдайда қамсыздандырылуына қүқылы.

  2. Ана және нәрестелі болу жағдайы айрықша қамқорлық пен көмек алуға қүқық береді. Балалардың бәрі, некелі немесе некесіз туған, бірдей әлеуметтік қорғауды пайдаланады.

  1. БАП.

  1. Әр адамның білім алуға қүқығы бар. Білім беру, ең болмағанда бастауыш және жалпы білім, тегін болуы тиіс. Бастауыш білім баршаға міндетті болуы тиіс. Техникалық және кәсіптік білім көпшіліктің қолы жетерліктей болуы тиіс және жоғары білім де, әркімнің қабілетіне қарай көпшіліктің қолы жетерліктей болуы тиіс.

  2. Білім беру адамның жеке басының толық кемелденуіне және қүқықтары мен негізгі бостандықтарына деген қүрметті арттыруға бағытталуы тиіс. Білім беру барлық үлттар, нәсілдік және діни топтары арасында түсіністік, шыдамдылық пен достық қарым-қатынас орнатуға ықпал жасап және Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті қуаттау жолындағы жүмысына ықпал жасап, дем беруі тиіс.

Ата-аналардың өздерінің жас балаларына білім беру түрін таңдау қүқығы басымды.

  1. БАП.

  1. Әр адам қоғамның мәдени өміріне еркін қатысуға, өнерді тамашалауға, ғылыми прогреске ат салысуға, әрі оның игілігін пайдалануға құқылы.

  2. Әр адам өзі автор болып табылатын ғылыми еңбегінің, әдеби немесе керкем шығармаларының нәтижесінде туындайтын рухани және материалдық мүдделерінің қорғалуына қүқылы.

  1. БАП. Әр адам осы декларацияда баянды етілген қүқықтар мен бостандықтарды толық жүзеге асыра алатын әлеуметтік және халықаралық тәртіпке қүқылы.

  2. БАП.

  1. Әр адамның, адам баласының еркін және толық кемелденуіне мүмкіншілік беретін қоғам алдында міндеттері бар.

  2. Өзінің қүқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда әр адам тек басқа адамдардың құқықтары мен бостандықтарын тиісті түрде тану және қүрметтеу мақсаты көзделген жағдайда ғана демократиялық қоғамдағы моральдық, қоғамдық тәртіп пен игіліктің әділетті талаптарын қанағаттандыру мақсаты көзделген жағдайда ғана, заңмен белгіленген шектеуге ұшырауы тиіс.

  3. Осы бостандықтар мен қүқықтардың жүзеге асырылуы Біріккен Ұлтар Ұйымының мақсаттары мен қағидаларына қайшы келмеуі тиіс.

БАП. Осы Декларациядағы ешбір қағида қайсыбір мемлекетке, адамдар тобына немесе жеке адамдарға аталмыш Декларацияда баянды етілген қүқықтар мен бостандықтарды жоятын қызметпен айналысу немесе іс-әрекет жасау қүқығын береді деп пайымдалуы тиіс емес.

Адам қүқықтарының жалпыға бірдей декларациясының қысқартылған нүсқасы

Преамбула түйіні

Адам баласы отбасының мүшелеріне тән қадір-қасиетін, тең және ажырамас қүқықтарын тану бостандықтың, әділеттілік пен жалпыға бірдей бейбітшіліктің негізі болып табылатындығын назарға ала отырып, адам қүқығын заң билігімен қорғау қажеттілігін, сол сияқты үлттар арасындағы достық қатынастардың бірлесе дамуы қажеттілігін назарға ала отырып, Бас Ассамблея адамның негізгі қүқықтарына, жеке адам басының қадір-қасиеті мен қүндылығына және ерлер мен әйелдердің теңдігіне сенімін, кең еркіндіктегі әлеуметтік прогресс пен түрмыс жағдайын жақсартуға ықпал етуге қалтқысыз шешімін айғақтаған БҰҰ халқы бүл қүқықтардың қүрметтеліп, жалпыға бірдей сақталуына және жүзеге асыруға ықпал жасауға міндеттенгендерін мәлімдеді.

Адам қүқықарының жалпыға бірдей Декларациясының түйіні

  1. Әрбір адам тумысынан азат және біздің бәрімізге бірдей көзқарас болуға тиіс.

  2. Барлық адамдар айырмашылықтарына, мысалы, түр-түсіне, жынысына, діні мен тіліне қарамастан тең.

  3. Әрбір адамның өмір сүруіне, бостандықта болуына және жеке басына қол сүғылмауына қүқығы бар.

  4. Ешкімнің де сізге қүл тәрізді қарауға қүқығы жоқ, сондай-ақ сіз де ешкімді өзіңіздің қүлыңыз ете алмайсыз.

  5. Ешкімнің де сізді азапқа немесе жазалауға қүқығы жоқ.

  6. Заң алдында тең болуға әрбір адамның қүқығы бар.

  7. Әр адамның өзінің қүқығы бүзылған жағдайда заңмен қорғалуға қүқығы бар.

  8. Әр адамның өзінің қүқығы бүзылған жағдайда заңмен қорғалуға қүқығы бар.

  9. Ешкімнің де сізді әділетсіздікпен түрмеге жабуға немесе өз еліңізден қууға қүқығы жоқ.

  10. Әр адамның ашық және әділ сотқа қүқығы бар.

  11. Әр адам кінәсі толық анықталмайынша кінәсіз саналады.

  12. Әр адам егер әлдекім өзіне зиян келтіруге тырысса, көмек сүрауға қүқылы, бірақ ешкімнің де дәлелді себептерсіз сіздің үйге кіруге, сіздің хатыңызды ашуға, сіздің істеріңізді немесе сіздің отбасыңыздың істеріне араласуға қүқысы жоқ.

  13. Әр адамның өз қалауынша түратын мекен жайын таңдауына қүқығы бар.

  14. Әр адамның егер ол қуғынға үшыраған немесе қуғын қаупі төнген жағдайында басқа елге көшуіне және қорғаныш іздеуіне қүқығы бар.

  15. Әр адамның өз елінің азаматы болуға қүқығы бар. Егер қаласаңыз, сіздің басқа елдің азаматтығын алуыңызға кедергі келтіруге ешкімнің де хақысы жоқ.

  16. Әр адамның некеге түруға және отбасын қүруға қүқығы бар.

  17. Әр адамның дүние-мүлікті және жеке заттарын имендеуге қүқығы бар.

  18. Әр адамның өзінің дінін уағыздауға және діни салт-жоралғыларын орындауға, сондай-ақ қаласа өз дінін өзгертуге де қүқылы.

  19. Әр адамның өзінің ой-пікірін айтуға, ақпарат алуға және беруге қүқығы бар.

  20. Әр адамның бейбіт жиналыстарға және ассоциацияларға қатысуға құқығы бар.

  21. Әр адамның сайлауға және өз елін басқаруға қатысуға қүқығы бар.

  22. Әр адамның әлеуметтік жағынан қорғалуға, сондай-ақ өз қабілеттерін дамытуға құқығы бар.

  23. Әр адамның қолайлы жағдайларда еңбек етуге, әділеттілікпен көтермеленуге, сондай-ақ кәсіптік одақтарға енуге құығы бар.

  24. Әр адамның дем алуға және бос уақытын пайдалануға қүқығы бар.

  25. Әр адамның қалыпты өмір деңгейіне және сырқаттанған жағдайда медициналық күтімге қүқығы бар.

  26. Әркімнің мектепке баруға қүқығы бар.


  1. Әр адам қоғамның мәдени өміріне қатысуға құқығы бар.

  2. Әр адам осы барлық құқықтарды жүзеге асыруға қажет “әлеуметтік” тәртіпті қүрметтеуге міндетті.

  3. Әр адам өзгелердің қүқығын қүрметтеуге, қоғам мен қоғамдық мүлікті сыйлауға міндетті.

Осы Декларацияда белгіленген қүқықтардың бірде-бірін алып тастауға ешкімнің де құқығы жоқ.

Балалар қүқықтары туралы Конвенцияның

қысқартылған нусқасы

Конвенцияның мақсаты балаларды олар әртүрлі дәрежеде барлық елдерде күнделікті үшырасып отырған күш қолдану мен бақылаусыздықтың барлық түрлерінен қорғау жөніндегі нормаларды орнықтыру болып табылады. Олар мемлекеттердің мәдени, саяси және басқа айырмашылықтарын ескереді. Бірінші кезеңдегі назар балалар мүдделерін барынша қамтамасыз етуге аударылған. Конвенция айқындаған қүқықтар төмендегі үш топқа бөлуге болады.

Қамтамасыз етуге: иемнденуге, алуға немесе белгілі бір заттарға немесе қызмет көрсетуге қол жеткізуге (мысалы, аты және азаматтығы, медициналық күтім, білім, демалыс пен ойындар, мүгедектер мен жетімдерге қамқорлық жасау) қүқығы.

Қорғалуға: актілер мен іс-әрекеттердің сәбиге зиян келтіруінен қорғау құқығы.

Қатысуға: баланың оның мүдделерін қозғайтын қандай да бір мәселені шешу барысында тыңдауға қүқығы. Бала өзінің ақыл-ойы мен күш қабілеті өсуінің шама-шарқынша қоғам өміріне ересектер өміріне әзірлігі ретінде қатысуға (мысалы, сөз бен пікір еркіндігі, мәдениет, дін және тіл) кең мүмкіндік алуға тиіс.

Преамбула

Преамбула Конвенцияның 54 баптарының барлығының түсіндірілуге тиіс сарынын айқындайды. Онда БҰҰ-ның Конвенцияға дейін қабылданған және балаларға қатысты бар негізгі қүжаттары көрсетіліп, баланың дүрыс дамуы үшін отбасының маңыздылығы, ерекше кепілдік пен қамқорлықтың маңыздылығы, бүған қоса туғанға дейін де, туғаннан кейін де тиісті дәрежеде құқықтқ қорғалуы, әр халықтың бала дамуындағы дәстүрлері мен мәдени қүндылықтарының маңыздылығы атап өтіледі.

  1. бап. Баланың анықтамасы

18 жасқа толғанға дейін заң бойынша әркім бала болып саналады.

  1. бап. Қанаушылыққа жол берілмейтіндігі

Әрбір бала ешбір алалаусыз барлық қүқықтармен қамтамасыз етілуге тиіс. Мемлекет баланы қанаудың барлық түрінен қорғауға міндетті.

  1. бап. Баланың ең лайықты мүдделері

Балаларға қатысты барлық жағдайларда олардың мүдделерін барынша ойдағыдай қамтамасыз етуге бірінші кезекте назар аударылады.

  1. бап. Қүқықтарды жүзеге асыру

Мемлекет Конвенцияда белгіленген қүқықтарды жүзеге асыруды қамтамасыз етуге міндетті.

  1. бап. Ата-ана, отбасы, әлеуметтік қүқықтар мен міндеттер

Мемлекет ата-ана мен отбасын олардың бала тәрбиелеудегі қызметіне орай қүрметтеуге міндетті.

  1. бап. Түрмыс, емір сүру және даму

Баланың емір сүру қүқығы және мемлекеттің баланың емір сүруі мен жан- жақты дамуын қамтамасыз етудегі міндеті.

  1. бап. Аты-жөні және азаматтығы

Баланың туғаннан кейін есім алуға, азаматтық алуға, өзінің ата-анасын танып-білуге және олардың қамқорлығына бөленуге қүқығы бар.

  1. бап. Өзінің жеке мәртебесін сақтау

Мемлекет баланың жеке мәртебесін, егер ол адам заңсыз айырылған болса, қалпына келтіру үшін кемек керсетіп, қорғауға міндетті.

  1. бап. Ата-анасынан ажыратуға жол бермеушілік

Баланың езінің ата-анасынан ажырап қалған жағдайда олармен байланыста болу қүқығы. Олардың бір-бірінен ажырап қалуы немесе ата-анасының екеуінің де түтқындалуы, түрмеге отыруы немесе қайтыс болуы жағдайынан туындаса, мемлекет ата-анаға немесе балаға сол отбасы мүшесінің түратын жеріне қатысты ақпарат береді.

  1. бап. Отбасылардың қосылуы

Баланың отбасына қосылу мақсатында мемлекетке келу немесе одан кету женіндегі етініші ізгілік түрғысынан қаралуға тиіс. Бала егер ата-аналары әртүрлі мемлекеттерде түрған жағдайда олардың екеуімен де жүйелі түрде тікелей байланыста болуға қүқығы бар.

  1. бап. Заңсыз орын ауыстыру және балалардың оралмауы

Мемлекет ата-аналардың бірінің немесе үшінші адамның балаларды үрлауына қарсы күрес үшін шаралар қолданады.

  1. бап. Өз пікірін білдіру

Баланың ез пікірін білдіруге және оған назар аударылуына қүқығы.

  1. бап. Сөз және ақпарат бостандығы

Өнер шығармалары түріндегі, жазбаша немесе басылған үлгідегі қандай да бір ақпаратты іздеуге, алуға және беруге қүқығы.

  1. бап. Ой, ар-ождан және діни сенім еркіндігі

Мемлекет ата-аналардың бала қабілетінің даму дәрежесіне сай әдіспен балаға басшылық жасау қүқығы мен міндеттерін қүрметтеуге тиіс.

  1. бап. Ассоциациялар еркіндігі

Баланың ассоциациялар еркіндігі мен бейбіт жиналыстары еркіндігіне қүқығы.

  1. бап. Жеке өмір, ар-абырой және бедел

Бірде-бір бала өзінің қүқығын жеке өмірінде, отбасылық өмірінде, түрғын үй мызғымастығында немесе хат-хабар қүпиялығында жүзеге асыруында қол сүғушылықтың объектісі бола алмайды.

  1. бап. Ақпарат және БАҚ-на қол жеткізу

Бала әртүрлі ақпарат көздеріне қол жеткізе алатын болуға тиіс; қандай да бір азшылық топқа жататын баланың тілдік қажеттіліктеріне, сондай-ақ баланы оның ойдағыдай өмірі үшін залалын келтіретін ақпараттан қорғау қағидаларын жасауға ерекше назар аудару көтермеленеді.

  1. бап. Ата-ана міндеттері

Ата-ананың екеуі де бала тәрбиесі үшін бірдей жауап береді және мемлекет те олардың бала тәрбиесіндегі өз міндеттерін орындауына тиісті көмек керсетеді.

  1. бап. Қиянат жасау және енжарлық таныту (ата-аналар мен қамқоршылар тарапынан)

Мемлекет балаларды денелік және психологиялық күш көрсетудің барлық түрлерінен қорғауды қамтамасыз етуге тиіс. Балаларға және оларға қамқорлық жасайтын адамдарға қажетті қолдау көрсету мақсатында әлеуметтік бағдарламалар жасалуға тиіс.

  1. бап. Ата-анасы жоқ жағдайда балаларға күтімді ауыстыру

Баланың өз елінің заңдарына сәйкес өзіне күтім жасауды ауыстырудың қамтамасыз етілуіне қүқығы бар. Балаларға күтім жасауды ауыстырудың жолдарын қараған кезде мемлекет бала тәрбиесінің сабақтастығы болғанын және оның шығу тегін, діни, мәдени және тілдік қатыстылығын ескеруге тиіс.

  1. бап. Асырап алу

Мемлекет баланы асырап алу тек тиісті органдар арқылы жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Басқа елге асырап алу егер елдегі күтімнің барлық тәсілдерінде тегі ескерусіз қалса, бүл балаға күтім жасаудың баламалы тәсілі ретінде қаралуға тиіс.

  1. бап. Босқын балалар

Босқын балалар тиесілі қорғаумен қамтамасыз етілуге тиіс. Мемлекет мүндай қорғау жасалуы, сондай-ақ балалардың өз отбасыларына қосылуы жөнінде халықаралық ұйымдарға ықпал етуге тиіс.

  1. бап. Мүгедек балалар

Қоғамдық өмірге белсене қатысуды қамтамасыз ететін ерекше қамқорлық пен білім қүқығы.

  1. бап. Медициналық күтім

Балалар денсаулығына кері ықпал жасайтын дәстүрлі тәжірибесін тарату мақсатында тиімді және қажетті шаралар қабылдаған мемлекеттің денсаулық сақтау жүйесі қызметіне қол жеткізу.

  1. бап. Мерзімді баға

Күтім жасау, қорғау және емдеу мақсатында қамқорлық орындарына алынған баланың мүндай қамқорлыққа байланысты жағдайларының мерзімді бағалануына қүқығы бар.

  1. бап. Әлеуметтік қамтамасыз ету

Баланың әлеуметтік жағынан қамтамасыз етілуіне қүқығы бар.

  1. бап. Өмір деңгейі

Ата-аналар баланың дамуы үшін қажетті, тіпті олардың бірі басқа елде түрса да, өмір деңгейін қамтамасыз етуге жауапты.

  1. бап. Білім

Тегін бастауыш білім қүқығы, орта білімнің түрлі нысандарына қол жететіндігі, мектепті тастап кеткен оқушылар санын азайту жөнінде шарапар қолдану қажеттігі.

  1. бап. Білім мақсаты

Білім жеке адамды және баланың қабілетін дамытуға, оны саналы салауатты өмірге, адам қүқығын, туған елінің, сондай-ақ өзге елдердің мәдени ерекшелігін қүрметтеуге тәрбиелеуге бағытталуы тиіс.

  1. бап. Этникалық азшылықтың немесе түрғылықты халықтың балалары

Этникалық азшылықтың немесе түрғылықты халыққа жататын баланың өз мәдениеті мен ана тілін пайдаланудағы қүқығы.

  1. бап. Демалыс пен бос уақыт

Баланың ойындарға және қызықты шарапарға қатысуға, мәдени өмірге арапасып, өнермен шүғылдануға қүқығы.

  1. бап. Экономикалық қанау

Баланың қанаудан, еміріне қатер төндіретін қандай да бір жүмысты орындаудан қорғануға қүқығы.

  1. бап. Есірткелер мен сананы улайтын заттар

Бапаны бүл заттарды заңсыз түтынудан, бапапарды оларды заңсыз өндіру мен олармен сауда жасауға пайдаланудан қорғау.

  1. бап. Жыныстық қанау

Балаларды жыныстық қанаудан, бүған қоса жезөкшеліктен қорғау, балаларды порнографиялық материалдарды пайдаланудан қорғау.

  1. бап. Балаларды үрлау, балаларды саудаға салу және олардың контрабандасы

Мемлекет балаларды ұрлаудың, оларды саудаға салудың немесе олардың контрабандасының алдын алу үшін барлық қажетті шараларды қолдануға міндетті.

  1. бап. Қанаудың басқа түрлері.

  2. бап. Азаптау, өлім жазасы, бас бостандығынан айыру

Мемлекеттің түтқынға алынған балаларға қатысты міндеттемесі.

  1. бап. Әскери қақтығыстар

  1. жасқа жетпеген балалар әскери іс-қимылдарға қатыспауға тиіс. 15 жасқа дейінгі балалар әскери күштер қатарына шақырылуға жатпайды.

  1. бап. Қалпына келтіру және реинтеграциялау

Қанаудан, азаптау және әскери қақтығыстардан зардап шеккен балаларды дене күші мен психологиялық жағынан қалпына келтіру мен реинтеграциялау жөніндегі мемлекет міндеттемесі.

  1. бап. Кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі әділ шешім

Қылмыстық заңды бүзғаны үшін сотқа тартылған баланың өзінің ар-намыс сезімін дамытуға ықпал ететін үн көтеруге қүқығы бар.

  1. бап. Басқа қүжаттардағы баланың қүқығы

  2. бап. Конвенцияны насихаттау

Мемлекеттік Конвенцияның қағидалары мен ережелері туралы ересектерге де, балаларға да хабардар ету міндеттемесі.

  1. 44-баптар. Ережелерді қолдану

Бүл баптар Конвенцияның ережелерін қолданудағы баланың құқығы жөніндегі Комитеттің қызметін бақылауды көздейді.

Баптар атаулары пайдалануға ыңғайлы болуы үшін ғана берілген. Олар ресми мәтінге енбейді.

(ЮНИСЕФ - Ұлыбритания)

Балалар қүқығы туралы Конвенцияда белгіленген қүқықтар түйіні

  • Балалардың отбасы қамқорлығында тәрбиеленуге немесе оларға ең жақсы күтімді қамтамасыз ететіндердің қамқорлығында болуға қүқығы бар.

  • Балалардың жеткілікті тамақтануына және жеткілікті таза суға қүқығы бар.

Балалардың оңтайлы өмір деңгейіне қүқығы бар.

  • Балалардың медициналық күтімге қүқығы бар.

  • Мүгедек балалар ерекше қамқорлық пен оқуға қүқылы.

  • Балалар демапуға қүқылы.

Бапалар тегін білім алуға қүқылы.

  • Балалардың қауіпсіз өмір жағдайына, қатал немесе енжар қарауға үшырамауына қүқығы бар.

  • Балапар арзан жүмыс күші немесе солдат ретінде пайдаланылмауға тиіс.

  • Балалардың өз ана тілінде сөйлеуге, өз дінін үстауға, өз мәдениетінің салттарын сақтауға қүқығы бар.

  • Балалардың өз пікірін білдіруге және өз көзқарастарын білдіру мақсатында бірге жиналуға қүқығы бар.

(ЮНИСЕФ - Ұлыбритания)

қадамдар

























' *«-*•• '

і Мі.: -.







172

Адам қүқықтарын оқыту жүйесін жасау

Бүл жүйені қалыптастырудың қажеті не?

Тиімділігі: Сіздің елде оқу жүйесіне адам құқықтарын үйретуді енгізуге көңіл қойған немесе қызметіне байланысты оны жасауға міндетті адамдар аз емес. Егер сол адамдарды кездестірсеңіз, олармен мәліметтер алмасып, бірге жоспарлау және жүмысты іске асыру уақытыңыз бен күшіңізді үнемдейді.

Қысым: Егер сіздің еліңіз Адам қүқықтары туралы жалпыға бірдей декларация сияқты халықаралық қүжаттарды таныса, лауазымды адамдар ережелердің орындалуына көмек көрсетулері қажет. Сіздің жүмысыңызға жағдай туғызуға жүйе арқылы көздерін жеткізу жеңіл болады. Мысалы, мүғалімдерге оқу семинарларына қатысуларына ақылы демалыстың берілуі. Кейбір елдерде лауазымды түлғалар да осындай семинарлар өткізу үшін орын және қаражат бөліп отырады.

Материалдар: Кейбір елдерде, мысалы, Румыния мен Албанияда осындай жүйенің көмегімен шетелдік материалдар тек қана аударылып және бейімделіп қана қоймай, өздерінің де дүниелері дайындалды. Олар бүл материапдарды сынып бөлмесінде сынақтан өткізіп, мүғалімдерге таратуды үйымдастырды.

Өзге жүйелердің усыныстары: Сіздің еліңізде әйелдер, аз үлттар, балалар, мүгедектер және басқа топтардың қүқықтарын қорғайтын жетекші үйымдар жаңа жүйемен өз тәжірибелері жайында пікір бөлісе алады.

Шетелдік байланыстар: Мүғалімдер, студенттер, университет оқытушылары және басқа елдің адамдары жеке адамдар немесе жеке мектептерден гөрі жүйе арқылы байланысқа көп көңіл бөлуге мүдделі. Себебі, жүйе арқылы олардың уақыт, ақша, күш шығынын болдырмауға мүмкіндігі басым.

Қорларға жол ашу: Дәл осы себеп бойынша, егер сіз жүйеге кірсеңіз, онда қаражат алу жеңіл болады. Грант бөлетін үйымдар ақшаны жеке адамдарға емес, басталған жобаны аяқтай алатын топтарға беруді жөн көреді. Егер жүйе бір жобаның әр түрлі буындарымен жүмыс істейтін топтардан түрса, оның қаржыландыруына бірлесіп тапсырыс беруіне болады. Мәселен, бір қаланың мүғалімдері басқа қаладан нүсқаушылар шақырып, мұғалімдер семинарын ұйымдастыруына болады. Мүндай ынтымақтастық екі жаққа да үтымды.

Келесі сүрақтар сіздің жүйе қүруыңызға көмектесе алады

  • Егер сіздің ауданыңызда мұндай жүйе болмаса, онда сіз төмендегі жәйттерді айқындаудан бастаңыз. Еліңізде адам құқықтарын үйрететін тәжірибелі немесе осы мәселеге қызығатын адамдар бар ма? Сіз кімді білесіз немесе кіммен байланыстыңыз? Олар қайда?

Міне, сіздің кіммен байланыс орнатқыңыз келетіндігі төңірегіндегі кейбір пайымдаулар:

Сіздің мектептерде байланысыңыз бар ма?

Мектеп жасына дейінгі мекемелермен, бастауыш және орта мектеп мүғалімдерімен, студенттермен, ата-анапармен мектеп директорларымен, психологтармен, педагогтармен, әлеуметтік мекемелердің, басқа да саланың мамандарымен және қызметкерлерімен.

Сіздің басқа да білім мекемелерінде байланысыңыз бар ма?

Жоғары оқу орындары, техникум т.б. оқытушылармен, білім сапасындағы ғылыми қызметкерлермен, кітапханашылармен, университет қызметкерлерімен, білім кетеру курстарының оқытушыларымен.

Сіздің білім мекемелерінде байланысыңыз бар ма?

Білім саласы бойынша саясатты айқындаушы түлғалар және инспекторлармен.

Үкіметтік емес үйымдарда байланысыңыз бар ма? (ҮЕҰ)

Сіздің еліңізде? Аймағыңызда? Шет елдерде?

(үкіметтік емес ұйымдар - қоғамдағы белгілі бір өзгерістер үшін бейбіт жолмен күресушілер және көбінесе ерікті түрде жүмыс істейтін адамдар тобы).

Сіздің қоғамдық және басқа да ұйымдармен, бүқаралық ақпарат құрапдарымен байланысыңыз бар ма?

Радио/телевизия/газеттермен/ Жастар клубтарымен/ діни ұйымдармен/ Жергілікті өзін-өзі басқару органдарымен, кәсіподақтар мен кәсіпқой үйымдармен.

  • Бұл байланыстарды қалай үтымды пайдалануға болады? Сіздің басымдылығыңыз қандай? Мысалы:

-Кіммен байланыс жасау барынша пайдапы?

-Сіз өзіңізде бар күш, ресурстар мен уақытыңыз түрғысынан байланысты қандай дәрежеде қолдай аласыз?

-Бар байланыстарды нығайтуды қолға алу неғұрлым үтымды емес пе?

-Сізге демеуі керек (бірақ, сізде әзірге жоқ) құрылымдарға, мәселен, білім беру мекемелеріне, ерекше көңіл бөлу қажет пе?

  • Сіздің танысыңыз жоқ, бірақ адам құқықтарын үйретуге мүдделі мекемелерді іске қосу мүмкін және қажет пе? М.: Сіз ешкімді танымайтын мектепті?

Адам қүқықтарын үйретуге байланысты бастамаларға қатысты мәліметтерді орталықтандырылған түрде бір адамның жинауы мүмкін бе, әрі қажет пе? Кім? Қапай? Мысапы, жүйенің әрбір мүшесінің қолы жететіндей мектепте материалдарды әлдекім осы мақсатпен арнайы бөлінген бөлмеде сақтай апар еді.

Адам қүқықтарын оқытуға арналған семинарларды үйымдастыру

Бүл жерде “семинар” деп отырғанымыз нүсқаушылар мен қатысушылардың бірігіп жүргізетін практикалық сабақтары. Бүл практикалық сабақтарда барлық қатысушылар өздері бірігіп жасаған оқыту әдістерін, өз дағдыларын және білімдерін адам қүқығы саласында жетілдіру және оларды мектепке енгізу мақсатында қолданады.

Адам қүқықтарын үйретуге арналған семинарларды үйымдастыру жеңіл емес болып көрінуі мүмкін. БІрақ, жоспарлаудың дүрыс жүргізілуі сіэдің кеп жағдайларды шешуіңізге себін тигізеді. Алдын ала тиянақты түрде даярлық жүргізілгенімен де бірде-бір семинар тура ойдағыдай өтуі мүмкін емес: қандай да бір жағдайлар тууы мүмкін, бірақ мүндай проблемаларға сіз келесіде есте үстарлық практикалық сабақ ретінде қарағаныңыз жөн!

Қанша уақыт керек?

Егер бүл сіздің алғашқы семинарыңыз болса, уақытыңыздың жеткілікті болуын қарастырыңыз. Егер сіз бір немесе бірнеше нүсқаушылармен бірігіп қысқа семинар (1-2 күн) үйымдастырмақ болсаңыз, сізге дайындыққа 6-8 апта керек. Семинардың үзақтығына қарай және семинарға қатысушы жетекшілердің санына байланысты уақыт мөлшерінің де қажеттігі арта түседі. Уақыттың жетпей қалғанынан гөрі, оның артығырақ болғаны жақсы!

Семинардан мен не күтемін?

Бүл сүрақ төңірегінде дүрыстап ойланыңыз. Нүсқаушылардың, үйымдастырушылар мен қатысушылардың алдына қойып отырған мақсаттарының айқын және анық болуы, сіздің қаншама уақытыңыз бен күшіңізді үнемдейді!

Кімдер қатысады?

Мысалы, қатысушылар мүғалімдер болса, олар қандай жас мөлшеріндегі топтарды оқытады, олардың адам қүқықтарын үйретуден, семинарлардан және белсенді оқыту әдістерінен тәжірибелері бар ма? Олар қайдан келеді? Семинар өтетін жерге қалай жетеді және жол ақысын кім төлейді? Бүл семинар тиімді болатын басқа да топтар бар ма? Мысалы, студенттер, жергілікті білім және ағарту үйымдары өкілдері, инспекторлар немесе мектеп директорлары. Мектеп директорларын, т.б. басшыларды да шақыру - мүғалімдердің алған

білімдерін мектептерде қолдануларына көмектесуге ықпал етеді.

Олар нені және қалай үйренулері керек?

Мысалы, рөлдік ойын және “ой шабуылы” сияқты әдістемелік амапдарды жүргізуге байланысты теориялық сабақтар мен практикумдар жүргізіледі ме? Олар қандай пәндерді оқытады? Сіз олардан адам қүқығын үйретуді өз кестелеріне сыйдыруы және.оған сабақтан тыс уақыттарын бөлулері үшін не күтесіз? Адам қүқығын үйретуге байланысты аудандарында олардың және оқушылардың апдында түрған қандай нақты мәселелер бар?

Олардың дағдыларын жетілдіруге кім көмектеседі?

Нүсқаушылар шет елдерден бола ма?

Оларға өз нүсқаушыларын шақырған арзанға түседі, сондай-ақ оларға аударма үйымдастырудың да қажеттігі жоқ және оларды біріктіру оңай болады. Және де бір тиімділігі, олар өз еліндегі жағдайды өте жақсы біледі. Сізге қанша нүсқаушы керек?

Шағын нүсқаушылар тобына семинар жоспарын жасаумен қатар, бірігіп жүмыс істеулеріне де жеңіл болады. Сондай-ақ нүсқаушылар санының жеткілікті болуы олардың демалуына және қатысушылардың тек бір адаммен жүмыс істей беруінен жалықтырып жібермеу мүмкіндігі туады! Әдетте, семинар неғүрлым үзаққа созылса нүсқаушылар да соғүрлым көп керек.

Жоспарлаудың және семинарды жүргізудің барлық сатыларында да жетекшілердің бірдей жүмыс істеуі өте маңызды. Олардың кейбіреуінің тәжірибесі мол, ал кейбіреулері сол мәселе төңірегінде білімі зор болуы мүмкін. Нүсқаушылар тобы қатысушылар үшін оқыту әдісінің ашық үлгісінің маңыздылығы сабақ мазмүнынан кем емес екенін есте сақтаулары керек. Басшысымақ “сарапшының” тыңдаушыларға жеткізбекші болған теңдік, адам қүқықтары жөніндегі қағидаларына өзін-өзі үстауы, қимылымен сәйкес келмеуі мүмкін.

Қанша қатысушы және нүсқаушы болуы қажет?

Қатысушылар саны 25-тен асса, қарым-қатынасты және әрбір адамның белсенді әрекет етуін қиындатады. Бірақ кейбір дәрістер үшін үлкен топтарды үсақтауға болады. Мәселен 2 нүсқаушы 8-10 адамнан түратын топпен жүмыс істей алады. Ал екінше жағынан тым шағын топтар уақыт, күш-жігер және қаржы жоғалтуына әкеліп соғады.

Семинардың узақтығы

Әдетте 3-4 күн. Өйткені, пайдаланылатын оқу әдістері қатысушылардан да, нүсқаушылардан да үлкен қайтарымды тапап етеді. Жеткілікті түрде үзіліс жариялаңыз. Бірақ ол үзаққа созылып, сабаққа арнапған уақытты жоғалтып алып жүрмеңіз.

Семинарды қашан өткізген дүрыс? Бүл қатысушылар мен нүсқаушыларға байланысты. Олар осы уақытта жүмысы мен отбасынан босай апа ма? Белгілі бір уақыт өзге кезеңнен тиімді болуы мүмкін. Айталық, мектептегі оқу жылының соңы бүл кезде жүмыс көлемі көптеу оқытушылар үшін қолайсыз болуы, ал көктемгі және жазғы демалыс тіпті тиімді болуы мүмкін. Егер мүғалімдерді мектептен осы күндері босату керек болса, оны жергілікті басшылармен апдын-ала шешіп апған жөн.

Нені үйымдастыру керек?

Бұл мәселеге тәжірибе тұрғысынан келген жөн. Бәрін өз мойныңызға ғана алмай, міндеттерді бөліп беру керек. Сізге, мүмкін, мына жұмыстарды ұйымдастыруыңызға тура келеді:

  • Нұсқаушылар мен қатысушыларды орналастыру.

  • Орындықтарды еркін жылжыта алатындай, семинар өткізуге арналған орын. Орын мен жарық жеткілікті болғаны жөн. Мәселен, арнаулы бейне- дыбыс жабдықтары мен дәрістерге арналған құралдар сыятындай. Сабақ алдында жабдықтардың істейтінін тексеруді ұмытпаңыз. (Қазіргі кезде технологияны пайдалануға байланысты ескерту: құрал жабдықтарды пайдалану дәрістерді қызық, әрі тиімді ететіні секілді кейде кедергі болуы да ықтимал. Семинардың тиімділігін арттыратындай жағдайда ғана арнаулы жабдықтарды пайдаланыңыз).

'Ақша. Бәлкім, орналастыру жағын, орынды жалға алуды, жол шығындарын, тамақты, материалдар дайындау, аударма т.б. сіздің төлеуіңіз мүмкін. Бұл шығындардың орнын кім толтырады: білім органдары, жеке компаниялар, қорлар, қатысушылар? Қаржыны әу бастан жоспарлаңыз. Шығындарды азайтып есептемеңіз.

  • Қатысушылар, нүсқаушылар және демеушілермен байланыс жасаңыз. Катысушыларға таратылатын шақыру қағазында сүраныс берудің уақытын нақты көрсету керек. Олар кейбір материалдар мен бағдарламаларды сүрауы мүмкін. Нүсқаушылар семинардың жоспарын қүрып әрі өздерінің атқаратын міндеттерін белгілеу мақсатында, бір бірімен телефон не басқа байланыс құралдары арқылы алдын ала келісіп кездесулері тиіс. Демеушілер ақшаны қашан жіберу керектігінен және оның қайда жүмсалатынынан хабардар болуы керек.

Семинарды жетілдіру. Семинардан кейін жаңадан үйреніп білген пайдалы ақпаратты бекітіп, өзіңізге керек деген адамдармен ой бөліскіңіз келсе онда:

  • сіз тыңдаушылардан өз үсыныстарымен, түсініктемелерімен және семинардың жүмысына байланысты сын ескертпелерімен бөлісуді сұрасаңыз болады. Сондай-ақ семинардан пайдалы және пайдалы емес жақтарына қатысты сауалдары бар жасырын сауалнама сізге көмек көрсетуі мүмкін.

  • сондай-ақ қатысушылармен болашақта ақпарат және тәжірибемен бөлісіп, бір-біріне көмек көрсету үшін, мекен жайларымен алмасуына әбден болады.

  • түрлі идея, тәжірибе және ақпаратпен алмасып бюллетень шығару.

  • қатысушылардың аса пайдалы деп көрсеткен сауалдарына қатысты семинарларды одан әрі үйымдастыру.

Адам қуқықтарын оқытуға арналған семинардың үлгісі

Үш күндік бүл семинарда Халықаралық Амнистия (Рақымшылық) үйымм тарапынан 1995-96 жылдары Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде өткізген бірнеше басқосудың элементтері бар. Семинардың тәжірибелік дәрістер, шағын лекциялар мен пікіртапастарды қамтитынына назар аударыңыз. Көрсетілген жаттығулар осы оқулықтың өзге бөлімдерінде жан-жақты түсіндрлген. Шағын лекциялар 1-бөлімде үсынылған ақпарат бойынша негізделген. Күн тәртібіндегі әрбір бап үшін көрсетілген уақыт шамалап алынған. Бірақ әрбір күн 7 сағаттық жүмысты қамтиды.

Семинардың осы үлгісін Орталық және Шығыс Еуропаның кез-келген жерінде нүсқаушылар тобы немесе мүдделі түлғалармен жүмыс істегенде пайдалануға болады. Бірақ біз осы үлгі сіздің өзіндік идеяңызға түрткі болар деп үміттенеміз. Өйткені, нақты мүқтажыңыз үшін не қажеттігін тек сіз ғана білесіз.

(Бірқатар бөпімдер Нэнси Флауэрс пен Элпен Мор тарапынан дайындалган семинар үлгісі негізінде қүрылған).

Бірінші күн Адам қүқықтары. Кіріспе

  • Қатысушылардың келуі (15 минут)

Материалдарды және (Бүл жерде осы оқулықтағы 1,2, және 4-бөлімдер пайдаланылуы мүмкін) қатысушылардың аты-жөні жазылған карточкаларды таратыңыз (бүл үшін жай қағаз бен бен түйреуішті алыңыз).

Таныстыру (15 минут)

Семинарды өткізуші үйымды және өзге де қатысушы-серіктестерді таныстырыңыз.

  • Жаттығу (15 минут)

Барлығы (нүсқаушылар да) өздерін таныстырады. (Сіз 80-беттегі “Ойындар және есімдер” атты негізгі бөлімді пайдапана апасыз.

  • Ескерту (10 минут)

Қатысушыларды күн тәртібі және әдістемелікпен таныстырыңыз. Қатысушылардың әрбір жүмыс күніне беретін бағасына орай күн тәртібінің өзгеруі мүмкін екенін түсіндіріңіз. (Семинар бағасы туралы 183-бетті қараңыз).

Күтілетін нәтижелер (20 минут)

Қатысушылардан “Осы семинардан не күтесіз және нені аламын деп ойлайсыз?” деп сүраңыз. Қажет жағдайда олардың өз ойларын топпен бөліспес бүрын жазбаша жеткізулеріне болады. Олардың пікірлерін көлемді қағазға жазып, оны соңғы жүмыс күніне дейін сақтаңыз. Кейбір қатысушылар семинардан күткен нәрселерді айтқан жағдайда оларды белгілеп қойыңыз. Мүмкіндік болса, үзіліс кезінде үлгі қатысушылармен оларды қызықтыратын мағлүматты қалай алуға болатынын талқылаңыз.

Үзіліс (30 минут)

  • Шағын лекция (15 минут)

Адам қүқықтары деген не?” (2-бетті қараңыз)

•“Елестегі ел” (60-75 минут)

Қатысушылар жаңа ел үшін адам қүқықтары бойынша қүжат дайындайтын дәріс. (103-бетті қараңыз)

Түскі ас (90 минут)

Шағын лекция (15 минут)

Адам қүқықтарын үйрету дегеніміз не? (5-бетті қараңыз)

Адам қүқықтары жөніндегі жалпы декларация туралы мультипликациялық бейнефильм және пікірталас (45 минут), (200-бетті қараңыз).

  • Жаңалықтардағы қуқықтар (60 минут)

Жергілікті газет-журналдарды пайдалана отырып, қатысушылар жүзеге асырылған, аяққа басылған, қорғалған және қүқықтық қайшылықтар туындап жататын жағдайларды бейнелейтін мысалдарды іздестіреді. (99-бетті қараңыз).

Үзіліс (30 минут)

Жеке жумыс (15 минут)

Қатысушылардың мына сауалдарға жауап жазып, жүмыстың келесі кезеңіне әзірленулерін сүраңыз:

Сіздің еліңізде адам қүқықтары саласында қазір қандай мәселелер негізгі деп есептейсіз? әсіресе, адам қүқықтық қайшылықтар туындайтын жағдайлар жайында ойлаңыз”.

Олар қалай шешілуде? Қалай шешімін табуы мүмкін? Олардың шешілуі мүмкін бе?”

Баға беру (15 минут)

Баға берудің мәнісін түсіндіріңіз. Баға беру нүсқаушыларға семинар жүмысын қатысушылардың талап-тілегіне сәйкес жүргізуге көмектеседі. Қатысушылардан мынадай сауалдарға жасырын жауаптар берулерін сүраңыз: “Бүгін сізге бәрінен де не үнады? Нені өзгертер едіңіз?”. Барлық жауаптарды жинаңыз. Мүмкіндік болса, қатысушылардың тілектеріне сәйкес күн тәртібіне тиісті өзгерістер енгізіңіз. (семинарды бағалауға байланысты кеңестер берілген 183-бетті қараңыз).

Екінші күн Балалар қүқығы

  • Жаттығу (15 минут)

Тыңдауды үйренейік (106-бетті қараңыз)

Кері байланыс (15 минут)

Нүсқаушылар өткен күнге берілген бағалардың қорытындыларын шығарып, күн тәртібінде өзгерістер болса, оларды хабарлайды.

  • Балаларға, әсіресе, қандай қүқықтар мен қорғау қажет? (15 минут)

Қатысушыларды бүл сүраққа “ой шабуылы” ережесін пайдаланып жауап берулерін сұраңыз. (27-бетті қараңыз)

  • Шағын лекция (15 минут)

Балалар қүқықтары туралы Конвенция” тиісті сауалдарымен (166-бетті қараңыз). Егер уақыт жетсе, шағын топтар сіздің еліңіздегі балаларға берілетін немесе берілмейтін Конвенцияда бекітілген қүқықтарды санамалап шығады.

  • Қүқық дөңгелегі (60 минут)

122-беттегі жаттығуға тапсырманы қайта құрастырыңыз: Қатысушылар балалық шағында өз қүқығын “қорғауға” тура келген жағдайларды естеріне түсірсін.

Үзіліс (30 минут)

•“Әткеншек” оқыту әдісі (алғашқы 60 минут)

Қатысушылар 4 топқа бөлінеді. Әрбір топ кезектесіп бөлмедегі бір бүрышқа барады. Әрбір бүрышта нүсқаушылар түрлі жаттығуларды көрсетеді. Олар орындарын ауыстырмай, сол бір жаттығуды төрт бөлек топқа төрт рет көрсетеді. Әрбір көрсетуге 25 минут, ал осы жаттығуда пайдаланылатын дағды, білім, нұсқау және әдістемені анықтау үшін 5 минут бөлінеді. (5-бетті қараңыз). “Әткеншек” бір мезгілде бірнеше жаттығуды жылдам көрсетудің оңтайлы әдісі. Кез-келген 4 қысқа жаттығу пайдаланылуы мүмкін. Мәселен:

  1. Артықшылықтар мен кемшіліктер” (137-бетті қараңыз)

  2. Сүрыптап керейік” (77-бетті қараңыз)

  3. Қайшылықтар тоғысы” (89-бетті қараңыз)

  4. Өз алмаңды тап” (81-бетті қараңыз)

Ескерту: Осы 4 жаттығу 30-дан 60 минутқа дейін созылады. “Әткеншек” үшін оның әрқайсысы 30 минуттан аспағаны жөн. Егер әрбір жаттығудың тек негізгі бөлігі алынса, осы уақытта үлгеруге болады. 30 минут ішінде жаттығу аяқталып, топтардың алмасатын уақыт таяса, жаттығудың қалған бөлігін тездетіп түіндіріңіз. “Әткеншекті” бөгемеңіз.

Түскі ас (90 минут)

(Түскі асты “Әткеншектің” ортасында, әрбір топ екі жаттығуды көріп болған соң үйымдастыруға болады).

  • Әткеншектің” жалғасы (екінші 60 минут)

Үзіліс (30 минут)

Шағын лекция (15 минут)

Адам қүқықтарын үйретуге байланысты өз жаттығуларыңды қалай дайындауға болады?” (38-бетті қараңыз)

Бағалау (15 минут)

Үшінші күн Адам қүқықтарын үйде үйретейік

Жаттығу (30 минут)

Жүрдек-викторина (46-бетті қараңыз)

Кері байланыс (15 минут)

Нүсқаушылар өткен күннің қорытындысын шығарып, күн тәртібінде өзгерістер болса, ол туралы хабарлайды.

Шағын лекция (15 минут)

Адам құқықтарын үйрету және біздің еліміздегі оқу бағдарламасы”

  • Адам қүқықтары оқу жоспарына қалай енгізілуі мүмкін? (30 минут)

Қатысушыларға бұл сауалға “ой шабуылын” жасау ережесін пайдалана отырып, жауап берулерін ұсыныңыз. Адам қүқықтарын оқу жоспарына енгізу бойынша кеңестер 20-бетте берілген.

Жеке жүмыс (15 минут)

Қатысушылардың мынадай сауалдарға жасырын түрде жазбаша жауап берулерін сүраңыз: “Нақ сіз өз сыныбыңызда, мектебіңізде және ортаңызда адам қүқықтары дәрістерін қалай енгізер едіңіз? Айтарлықтай айырмашылықтар болар ма еді?”

Өзіндік жаттығуларды әзірлеу (90 минут)

Қатысушылармен бірге олардың сыныпта адам қүқықтарын үйретуге қажет деп есептейтін сауалдар тізімін тездетіп әзірлеңіз. Оларға жеке немесе шағын топтар халінде мектептерде осы сауалдар бойынша дәрістер әзірлеуді ұсыныңыз. Қажет болса, оларға “Өзіндік жаттығуларды қалай әзірлеу керек?” деген шағын лекциядағы ережелерді олардың қаперіне салыңыз (екінші күн). (Осы сабақ үстінде қатысушылар қажет жағдайда үзіліске шыға алады).

Түскі ас (90 минут)

Үлгі дәрістерімен таныстыру (60 минут)

(Олар жетілген немесе толық болмауы тиіс, жаттығу мақсаты - материалдар дайындауда алғашқы әрекетке бару).

  • Шынайы өмірге оралу (30 минут)

Топтардағы қатысушыларға екі тізім жасауды ұсыныңыз: Бірі - адам құқықтарын үйде үйретуге мүмкіндік беретін, ап екіншісі оған кедергі келтірер факторлар. Оларды салыстырып көрсін. Бірінші тізімдегі факторлар екіншідегі “кедергілерден” өтетіндей дәрежеде ме? Осы кедергілерден қалай өтеміз?

  • Қорытынды баға (30 минут)

Қатысушылардың 184-беттегі сауалнаманы жасырын түрде толтыруларын өтініңіз.

Сөйлейтін таяқша (7 минут)

Бірінші күні дайындалып күткен нәтижелердің тізімін іліп қойыңыз. 68-беттегі жаттығуды пайдалана отырып, қатысушылардың күткендері ақталғанын, жалпы өз пікірлерін айтуларына мүмкіндік беріңіз. Олар қапамаса, оларды күштеуге болмайтынын есте түтыңыз.

  • Куәліктерді тапсыру

Куәліктер, әсіресе, жергілікті мекемелер тарапынан бекітілген болса, бүл қонымды идея.

Соңы

Адам құқықтарын оқытуға байланысты семинарды бағалау

Семинарды бағалаудың пайдалылығының мынадай бірнеше себептері бар:

  • Нұсқаушылардың семинарға қатысушыларға не қажет екенін анық біпу мүмкіндігі

  • Кері байланыстың жылдам болуын қамтамасыз етеді, нүсқаушылардың жағымды және жағымсыз реакцияны бірден байқауларына мүмкіндік туғызады, яғни бүіГкелесі семинарларда оқыту үлгілерін жақсарту мүмкіндігін туғызады.

  • Қатысушыларға олардың көзқарастарының ескерілетінін көрсетеді.

  • Берілген деректердің потенциалды демеушілер үшін пайдалы болуы мүмкін.

(Бұл бөлімде Фелиза Тиббитстің "Е&аіиаііоп оі іп-8еппсе Теасһег Тгаіпіпдз’ очеркі қурастырылған.)

Семинарға баға беру сауалнамасы, әдетте, қатысушыларға күнделікті және/ немесе семинар соңында таратылып беріледі. Бағалауды арнайы немесе ауызша түрде топ мүшелерінің толық немесе жартылай қатысуымен жүргізуге болады. Одан кейін нүсқаушылар басқа команда нүсқаушыларымен сол мәліметтерді бөлісіп отырады.

Жасырын сауалнаманың қысқа және толық түрлері болуы мүмкін. Қысқа сауалнаманы күнде мақсатты түрде таратып, ал семинарды сауалнаманың толық түрімен аяқтауға болады. Толық түрдегі сауалнамаға, мүмкіндігінше, қатысушылардың адам құқықтарын үйретуді өз сыныбында келесі 4-6 ай ішінде қалай қолданбақшы екендігі жөнінде сауапдар енгізу керек.

Бүл мағлұматтарды қатысушылар қайтып оралғаннан кейін, көмек көрсетуге мүдделі қолдау мекемелері үшін де пайдалануларына болады.

Қысқа сауалнаманың үлгісі

  1. Әсіресе, сізге бүгін не үнады?

  2. Әсіресе, сізге бүгін не ұнамады?

  3. Жақсарту үшін қандай үсыныстарыңыз бар?

(Сауалдар аз болғандықтан қатысушылар көшіріп апулары үшін, оларды дауыстап оқып беріңіз немесе көрнекі бір жерге жазып қоюыңызға болады. Бұл сіздің уақытыңызды үнемдейді.)

Толық сауалнаманың үлгісі

Семинардың ұйымдастырушылық буындары (қанатты белгі қойыңыз-ч/^)

өте жаксы жаксы канағаттанарлык канағаттанарлык емес

І.Семинар еткізілетін орын 2.0рналастыру

  1. Тамақтандыру

  2. Көлік

Семинардың білім буындары:

Теменде берілген: 1-ете пайдалы, 2-айтарлықтай пайдалы, 3-онша пайдалы емес деген балл нәтижелері бойынша семинардың келесі салалардағы қажеттілігін бағалаңыз:

б.Адам құқықтары женіндегі негізгі құжаттармен, олардың қағидаларымен

және құқық қорғау механизмімен танысу

б.Үйренушілердің белсене қатысуын болжайтын оқыту әдісімен танысу

  1. Сынып белмесінде пайдалануға арналған арнайы жаттығулармен танысу

в.Төменде берілген балл нәтижелері бойынша семинардың әрбір сабағына қажеттілік бағасын беріңіз (бұл жерде ұйымдастырушылар жеке сессияларды атап шығады): 1-ете пайдалы, 2-айтарлықтай пайдапы, 3-онша пайдапы емес:

Э.Сіз нені ете құнды деп есептейсіз?

Ю.Семинардың қай буынының қажеттілігі шамалы деп ойлайсыз?

И.Семинарды жақсартуға байланысты қандай ұсыныстар енгізер едіңіз?

  1. Семинарда алған біліміңізді сыныбыңызда, мектебіңізде немесе басқа да оқу орындарында қандай әдіспен қолданбақшысыз?

Кезбен шолып бағалау әдісі

Сауапнама мен талқылау жүргізу бағапаудың бірден-бір жолы ғана емес. Кезбен шолып бағалау әдісін сіз әртүрлілік үшін немесе уақытыңыздың жетіспеушілігіне байланысты қолдануыңызға болады. Оны былай жүргізесіз:

Тақтаға немесе үлкен қағаз бетіне “садақ ату” ойыны үшін нысананың суретін салыңыз (яғни, ортаға қызыл “өгіздің көзі” айналасына дөңгелектер салып, оны торт кескендей қылып, сызықшалармен сегменттерге беліп алыңыз. “Тілімдер” саны өзіңіз баға бергіңіз келетін сауалдар санымен тең болуы керек, мысалы, жеке сессиялар, үйымдастыру сауалдары және т.б).

Қатысушыларға нүсқаушылардың белмеден шығатынын айтыңыз (мүмкін үзіліс кезінде). Қатысушылардың әрқайсысы “тілімнің” әр бөлігіне бір-бірден белгі қоюлары керек. Егер олар қандай да болмасын бір сессияны “ете жақсы” деп бағаласа, ез белгілерін “өгіздің кезі” айнапасына тиісті “тілімге” қоюлары керек. Егер де олар сессияны пайдалы емес деп шешсе, ез бағапарын сыртқы деңгелектерге қоюлары керек.



Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года.


Выберите специальность, которую Вы хотите получить:

Обучение проходит дистанционно на сайте проекта "Инфоурок".
По итогам обучения слушателям выдаются печатные дипломы установленного образца.

ПЕРЕЙТИ В КАТАЛОГ КУРСОВ

Автор
Дата добавления 29.10.2016
Раздел Другое
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров223
Номер материала ДБ-299600
Получить свидетельство о публикации
Похожие материалы

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх