Инфоурок / Начальные классы / Презентации / Презентация на тему "Саха бала5ана - торут иэримэ дьиэбит"

Презентация на тему "Саха бала5ана - торут иэримэ дьиэбит"

библиотека
материалов
Саха бала5ана – терут иэримэ дьиэбит
 …
Мантан сиэттэрэн, саха балаҕанын хайдах баарынан үөрэтэн-чинчийэн көрөргө сан...
Учуонайдар суруйалларынан, саха балаҕана икки көрүҥнээх: баҕана балаҕан уонна...
Былыр балаҕаны түбэһиэх сиргэ туппаттар эбит. Хайаан да билгэлээн, билэн бар...
«Ханнык баҕарар үлэ, көрүҥүттэн тутулуга суох, былыр-былыргыттан үгэс буолбут...
Ити курдук суоран, устуруустаан баран, истиэнэ тахсыар диэри бэрэбинэлэри ат...
Балаҕан үрдүн биирдии миэтэрэ усталаах, 10-18 см суоннаах мөкүнүк маһынан кэ...
Үгэс быһыытынан үс – соҕуруу, арҕаа, илин – эркиннэринэн түннүктүүллэр (28)....
Туос өстүөкүлэлээх түннүгү 19-с үйэ бүтэһигэр туттар буолбуттар. Икки туоһу т...
Хойукку тутууларга аан иннигэр икки остуолба туруоран сабарай (навес) оҥорор...
Аны туран, балаҕан ис бараанын көрүөххэ. Ол курдук, балаҕан хаҥас өттө хоту...
Үөһэ этиллибитин курдук, сахаларга көмүлүөк оһох суолтата олус улахан, туспа...
Оһох олоҕо туой буорунан толору симиллибит, намыһах суон мастарынан оноьуллуб...
Онно сыьыары иьит долбуура оноьуллара. Манна бэргэьэни, утулугу куурдалллар....
Балаҕан иһигэр биир сүрүн миэстэ, орон буолар. Балаҕаны кыйа, хамсаабат оронн...
Аны балаҕан тиэргэнэ күрүөлээх буолар. Күрүө-хаһаа арааһыгар тохтоотоххо манн...
Ити курдук, балаҕан ис-тас өттүн, биһиги өбүгэлэрбит иэримэ дьиэлэрин, тутуут...
Балаҕан тутуллан бүттэҕинэ, сайын от-мас силигилии тиллиитэ орто эбэтэр баай...
Саха омук былыргыттан сүөһү тутар буолар, буор-саах сыбахтаах, хотон салҕааһ...
БОЛҔОМТОҔУТ ИhИН МАХТАЛ!
24 1

Описание презентации по отдельным слайдам:

№ слайда 1 Саха бала5ана – терут иэримэ дьиэбит
Описание слайда:

Саха бала5ана – терут иэримэ дьиэбит

№ слайда 2  …
Описание слайда:

№ слайда 3
Описание слайда:

№ слайда 4
Описание слайда:

№ слайда 5 Мантан сиэттэрэн, саха балаҕанын хайдах баарынан үөрэтэн-чинчийэн көрөргө сан
Описание слайда:

Мантан сиэттэрэн, саха балаҕанын хайдах баарынан үөрэтэн-чинчийэн көрөргө сананным. Үлэ сүрүн сыала: Саха балаҕанын туһунан билиһиннэрии; Саха балаҕанын ис-тас көстүүтүн чинчийии; Саха – уус омук буоларын дакаастааһын; Үлэ сыалын ситиһэргэ маннык чопчу соруктары туруордум: Саха балаҕанын туһунан анал матырыйааллары хомуйуу, билсии; Муспут матырыйаалга олоҕуран сүрүн түмүгү таһаарыы; Саха балаҕанын ис-тас көстүүтүн көрдөрөр кыра макет оҥоруу.

№ слайда 6 Учуонайдар суруйалларынан, саха балаҕана икки көрүҥнээх: баҕана балаҕан уонна
Описание слайда:

Учуонайдар суруйалларынан, саха балаҕана икки көрүҥнээх: баҕана балаҕан уонна «ньиэмэскэй» муннуктаах балаҕан

№ слайда 7 Былыр балаҕаны түбэһиэх сиргэ туппаттар эбит. Хайаан да билгэлээн, билэн бар
Описание слайда:

Былыр балаҕаны түбэһиэх сиргэ туппаттар эбит. Хайаан да билгэлээн, билэн бараннар дьоллоох миэстэтин талан тутталлар. Эрдэттэн көрдөөн, сир инньэритин-таҥнарытын учуоттаан, дьиэ кыыла таптаан, түптээн тохтуур-хонор сирэ буоларын сылыктаан билиэхтээх Балаҕаны тутуу сиэрэ-туома олус дириҥ силистээх-мутуктаах, суолталаах. Сиэри-туому былыр сахалар убаастыыллар, кытаанахтык тутуһаллар эбит. Дьоллоох миэстэни булан баран балаҕаны тутуу саҕаланар. Бастакынан, балаҕан соҕуруу уонна арҕаа баҕаналарын үүттэрин хаһан баран, үөһээ уостарыгар сылгы сиэллээх баттаҕын кыбыталлар. Балаҕан баҕаналарын туруоран араамаларын бааллан, өһүөтэ түспүтүн кэннэ уот оттон аһатар үгэс баар.

№ слайда 8 «Ханнык баҕарар үлэ, көрүҥүттэн тутулуга суох, былыр-былыргыттан үгэс буолбут
Описание слайда:

«Ханнык баҕарар үлэ, көрүҥүттэн тутулуга суох, былыр-былыргыттан үгэс буолбут, норуот үйэлэргэ мунньуммут ньымалардаах албастардаах буолар. Балаҕан тутуутугар сүрүн оруолу мас кэрдиитэ, мас суоруута, мас мастааһына буолар. Э.А.Алексеев суруйарынан, үчүгэй мас кэрдээччи күҥҥэ түөрт уон маһы кэрдэр үһү.

№ слайда 9 Ити курдук суоран, устуруустаан баран, истиэнэ тахсыар диэри бэрэбинэлэри ат
Описание слайда:

Ити курдук суоран, устуруустаан баран, истиэнэ тахсыар диэри бэрэбинэлэри ат гына туруортаан куурдуллар-хатарыллар. Балаҕаны үгэс быһыытынан, ыкса күһүн, эбэтэр саас эрдэ тутталлар. Балаҕан маһын үлэтин эр дьон оҥороллоро, сыбаҕын дьахталлар. Маһа бэлэм буоллаҕына балаҕаны 8-10 (кыра балаҕаны 3-4 күн) күнүнэн тутан бүтэрэллэрэ. Үөһээ этиллибитин курдук, туттар тэриллэрэ сүгэ, эрбии, арбыйа буоллаллар. Сүнньүнэн балаҕан түөрт муннугар түөрт баҕананы туруораллар, улахан балаҕан баҕаната 8-ка тиийэр. 20-30 см. халыҥнаах баҕаналары 70 см. дириҥҥэ түһэрэрллэр. Баҕана сиртэн быгыыта 1,5-2 м буолар. Балаҕаны илин өттүнэн анныыллар.

№ слайда 10 Балаҕан үрдүн биирдии миэтэрэ усталаах, 10-18 см суоннаах мөкүнүк маһынан кэ
Описание слайда:

Балаҕан үрдүн биирдии миэтэрэ усталаах, 10-18 см суоннаах мөкүнүк маһынан кэккэлэтэ сабаллар. Урут үрдүк өттө «дьогдьуура» диэн ааттанар. Былыргы балаҕан дьогдьуура суох буолар. Балаҕан үрдүн муоҕунан бүөлээн, хатырыгынан сабан баран, буорунан халыҥнык данныыллар. Хатырыгы үүнэн турар мастан суллаан ылаллар.

№ слайда 11 Үгэс быһыытынан үс – соҕуруу, арҕаа, илин – эркиннэринэн түннүктүүллэр (28).
Описание слайда:

Үгэс быһыытынан үс – соҕуруу, арҕаа, илин – эркиннэринэн түннүктүүллэр (28). Саха киһитэ түннүгүн дьыл кэмиттэн көрөн айылҕа биэрбит араас матырыйаалларынан сабара, бүрүйэрэ. Үксүн оҕус, балык хабахтарынан, туоһунан, талаҕынан, кыл сиэккэнэн, кыра өстүөкүлэлээх туоһунан сайыҥҥы кэмҥэ сабыллаллар, онтон кыһыны мууһунан, хаарынан бүөлээн туорууллар.

№ слайда 12 Туос өстүөкүлэлээх түннүгү 19-с үйэ бүтэһигэр туттар буолбуттар. Икки туоһу т
Описание слайда:

Туос өстүөкүлэлээх түннүгү 19-с үйэ бүтэһигэр туттар буолбуттар. Икки туоһу тэҥҥэ холбуу тутан тигэн баран, ортотунан ойо быһан таас бытархайдарын кыбыталлар. Кыһынын муус түннүгү анал тимиринэн күн аайы кырыатыыллара. Түннүк иэнэ 30х50 см – 60х70 см тиийэ буолар. Ахсаана балаҕан кээмэйиттэн көрөн 2-тэн 9-ка тиийэ буолар. (78) Балаҕан соҕуруу-арҕаа өттүнэн түннүктэрдээх буолар эбит. Хоту өттүгэр түннүк туруорбаттар.

№ слайда 13 Хойукку тутууларга аан иннигэр икки остуолба туруоран сабарай (навес) оҥорор
Описание слайда:

Хойукку тутууларга аан иннигэр икки остуолба туруоран сабарай (навес) оҥорор буолбуттар. Кэлин сабарай үс өттүн бүөлээн күүлэ тутар буолбуттар. Ааны атыннык «дьиэл» эбэтэр «халҕан» диэн ааттыылар. Ааны хаптаһыннарынан оҥорон, ынах тириитинэн түүтэ таһыгар буоларын курдук бүрүйэллэр. Тирии суох буоллаҕына, арыттарын туойунан эбэтэр ынах сааҕынан сыбыыллара.

№ слайда 14 Аны туран, балаҕан ис бараанын көрүөххэ. Ол курдук, балаҕан хаҥас өттө хоту
Описание слайда:

Аны туран, балаҕан ис бараанын көрүөххэ. Ол курдук, балаҕан хаҥас өттө хоту өттүнээҕэр киэҥ буолар. Балаҕан баайытын ортотунан «өһүө маһы» түһэрэллэр. Сорох уустар икки өһүөнү түһэрэллэр. Ортоку өһүөнү «тойон өһүө», арҕаа энээр өһүөнү «кэтэх өһүө» диэн ааттыылар.

№ слайда 15 Үөһэ этиллибитин курдук, сахаларга көмүлүөк оһох суолтата олус улахан, туспа
Описание слайда:

Үөһэ этиллибитин курдук, сахаларга көмүлүөк оһох суолтата олус улахан, туспа сиэрдээх-туомнаах. Көмүлүөк оһох балаҕан ортотугар, кэлин хотугулуу-илин муннугар туруораллар эбит. Көмүлүөк оһох икки көрүҥнээх: сыбах оһох уонна симии оһох.

№ слайда 16 Оһох олоҕо туой буорунан толору симиллибит, намыһах суон мастарынан оноьуллуб
Описание слайда:

Оһох олоҕо туой буорунан толору симиллибит, намыһах суон мастарынан оноьуллубут акылаат (состуок-шесток) иьигэр олорор. Оттон симии оьо5у бэрэбинэнэн эбэтэр титиригинэн хаа (опалубка) онорон кураанах туой буорунан симэн, уелэьин оннугар кендей маьы туруору тутан турбатын симэн таьаараллар. Ити кэннэ маьы ньылбы тардан ылан устан ылаллар, кендей маьы укпут буоллахтарына, уот оттон уматан кэбиьэллэр. Симии оьо5у дэн кэриэтэ тутталлар, кыахтаах, баай дьон оностоллоро. Оьо5у онорон бутэрэн баран, хаа маьын кетурэн ылаллар. Оьох оттулунна5ына, туой буьан-хатан бе5ергуур.

№ слайда 17 Онно сыьыары иьит долбуура оноьуллара. Манна бэргэьэни, утулугу куурдалллар.
Описание слайда:

Онно сыьыары иьит долбуура оноьуллара. Манна бэргэьэни, утулугу куурдалллар. Оьох иннинэн дьиэ урдугэр танас ыйыыр долбуур оностоллор. оьох турбатын «ураа» диэн ааттыыллар. Оьох сылааьы биэриитэ кини теье уьуннук умайарыттан тутулукттаах. Дьиэлээхтэр кыьыны 70-90-на тиийэ сыар5а маьы оттон туоруллар.

№ слайда 18 Балаҕан иһигэр биир сүрүн миэстэ, орон буолар. Балаҕаны кыйа, хамсаабат оронн
Описание слайда:

Балаҕан иһигэр биир сүрүн миэстэ, орон буолар. Балаҕаны кыйа, хамсаабат ороннор миэстэтиттэн көрөн туһааннаах ааттаах, аналлаах.аантан саҕалаан уҥа диэки маннык бэрээдэгинэн ааттаналлар: Атах орон – суол аннынааҕы орон – суол аанын уҥа өттүн диэки улэһиттэр оронноро, боростуой дьоҥҥо аналлаах аан таһынааҕы орон. Кэнники орон – атах орон – соҕуруу истиэнэни кыйа бүтэһик орон. Орто орон – ортоку орон – уҥуо ортоку орон – соҕуруу эркини кыйа Ортоку орон – ордук ытыктанар, бочуоттанар дьоҥҥо аналлаах. Бастыҥ орон – уҥа бастыҥ орон – соҕуруу эркини кыйа, таҥара муннугар сыһыарыы бочуоттаах миэстэ. Биллэрик орон – таҥара муннугуттан бастакы орон (красная лавка) Кэтэҕириин орон – хаьһайыттар утуйар көмүлүөк утары оронноро. Хаҥас орон эбэтэр быыс хаҥас өттүнээҕи ороҥҥо оҕолор утуйаллар. Маны таһынан хас биирдии ыал балаҕанын иһигэр бааллар: төгүрүк ат туйахтарын курдук атахтаах остуол, түөрт иэҕии талахтартан биир оһоҕото суох ураты холбоһугунан таҥыллыбыт олоппостор, чууркаттан оҥоһуллубут ыскамыайка, иһит долбуура, таҥас ыйыыр мас көхө, бурдук кэлиитэ, суоруна, истиэнэҕэ ыйаммыт булт, балык тэрилэ – саалар, илимнэр, чааркааннар, сээкэй угар мас дьааһыктар.

№ слайда 19
Описание слайда:

№ слайда 20 Аны балаҕан тиэргэнэ күрүөлээх буолар. Күрүө-хаһаа арааһыгар тохтоотоххо манн
Описание слайда:

Аны балаҕан тиэргэнэ күрүөлээх буолар. Күрүө-хаһаа арааһыгар тохтоотоххо маннык: баҕана күрүө, тоһоҕо күрүө, сигэ күрүө, сылбах күрүө, боотулу күрүө, эрэһээҥки күрүө, бэрбээкэй күрүө.

№ слайда 21 Ити курдук, балаҕан ис-тас өттүн, биһиги өбүгэлэрбит иэримэ дьиэлэрин, тутуут
Описание слайда:

Ити курдук, балаҕан ис-тас өттүн, биһиги өбүгэлэрбит иэримэ дьиэлэрин, тутуутун, сиэрин-туомун туһунан кылгастык билиһиннэрдим.

№ слайда 22 Балаҕан тутуллан бүттэҕинэ, сайын от-мас силигилии тиллиитэ орто эбэтэр баай
Описание слайда:

Балаҕан тутуллан бүттэҕинэ, сайын от-мас силигилии тиллиитэ орто эбэтэр баай ыал ыһыах ыһан, малаһыннаан, алгысчытынан алҕаттаран баран киирэллэрэ. Кымыс өрөн, сүөһү өлөрөн ойууну эбэтэр алгысчыты ыҥыраллар эбит. Онуоха алгысчыт илин диэки хайыһан туран айыылартан көрдөһө-көрдөһө ибир хамыйаҕынан баһан ыла-ыла илин-соҕуруу диэки ыһан аһатар. Дьэ бу кэннэ алгысчыты маҥан сылгы тириитигэр олордоллор уонна уҥа илиитигэр толору кымыстаах чороону туттаран маанылаах сандалы аһын аан маҥнайгынан аһаталлар эбит. Аһыах иннинэ дьиэлээх хаһаайын оһоҕун оттон Аал уот иччититтэн маннык көрдөьөр: «Будулҕан тымныыга торҕо буруоҕун тохтотума, анысхан тыал аргыарын анныгынан аргытыма, кырыа хаар кыыдаанын кыымнынан кыйдаа, уорук бараан ордуугун уһун дьылларга угуттаа, сылдьар ыалдьыттары сылааскынан сыдьаай, хонор хоноһолору хоонньугар хорҕот, иэримэ дьиэбин иччилээ, төрүүр оҕолорбун төлкөлөт»

№ слайда 23 Саха омук былыргыттан сүөһү тутар буолар, буор-саах сыбахтаах, хотон салҕааһ
Описание слайда:

Саха омук былыргыттан сүөһү тутар буолар, буор-саах сыбахтаах, хотон салҕааһыннаах балаҕаннаах буолан, тыйыс тымныыттан, тыалтан-куустан хорҕойон, дьиэбит аал уотунан араҥаччыланан, көмүскэнэн, омук быһыытынан ордон, сиэрбитин-туоммутун, итэҕэлбитин күн бүгүнүгэр диэри илдьэ кэлэн олоробут. Бу үлэбэр саха балаҕанын уопсайдык хайдах баарынан арыйан көрдөрдүм, ол эрэн ис иһигэр киирдэххэ дириҥээн, кэҥээн, олус интэриэһинэй буолан иһэр. Ити курдук, түмүктээн эттэххэ, былыргы өбүгэлэрбит үгэстэрин, саха балаҕанын сүтэрбэккэ, умнубакка, сиэри-туому тутуһан, туһанан олоруохтаахпыт.

№ слайда 24 БОЛҔОМТОҔУТ ИhИН МАХТАЛ!
Описание слайда:

БОЛҔОМТОҔУТ ИhИН МАХТАЛ!

Краткое описание документа:

Былыр балаҕаны түбэһиэх сиргэ туппаттар эбит. Хайаан да билгэлээн, билэн бараннар дьоллоох миэстэтин талан тутталлар. Эрдэттэн көрдөөн, сир инньэритин-таҥнарытын учуоттаан, дьиэ кыыла таптаан, түптээн тохтуур-хонор сирэ буоларын сылыктаан билиэхтээх (129).

Ити кэнниттэн талбыт сиригэр оҥостон, тэринэн тиийэн «төлкөлөөх төй түөрэҕим» диэн баран, аҥар үтүлүгүн устан ылан, илин диэки хайыһан туран: Аан дойдум иччитэ Аан Алахчын Хотун ийэккээм, Аан Дархан Тойон аҕаккаам, күттүөннээх көрдөһүүбүн көрүн, истин эрэ! Ыллыктаах ытык тылбын ылынын эрэ. Биир хонор билгэ, икки хонор төлкө. Төлкөлөөх төй түөрэхпин кулу эрэ! Уруй туску! Уруй туску! Уруй туску!» - диэн баран, үтүлүгүн үстэ төхтөрүйэн үөһэ күөрэччи быраҕыахтаах. Өскөтүн, үтүлүгэ сиргэ икки төгүл умса кэлэн түстэҕинэ: «Эбэ хотунуом, оһол оҕуста, тэхтир тэптэ, сир былаҕайа былдьаата», - диэн баран атын миэстэҕэ тиийэн алгыһын этэн баран, хаттаан төлкөлөөх түөрэҕин хатылыыр. Манна үтүлүгэ иккитэ эбэтэр үстэ иттэннэри түстэҕинэ, түөрэх бырахпыт үтүлүгүн сиртэн ылан санныгар уурар уонна: «Уруй буолла! Туску туһаайда!» диэн баран, үтүлүгэ түспүт сиригэр мас кириэс туруорар уонна «Айыы таҥарам биэрдэ!» - дии-дии дьиэ түөрт баҕаната түһүөхтээх сиригэр тоһоҕолору анньар. Онтон ойууну эбэтэр алгысчыты булан аҕалан дьиэ тутуохтаах сиригэр улахан уот оттон алгыс этэ-этэ арыы, суорат кутар (129).

Балаҕаны тутуу сиэрэ-туома олус дириҥ силистээх-мутуктаах, суолталаах. Сиэри-туому былыр сахалар убаастыыллар, кытаанахтык тутуһаллар эбит.

Дьоллоох миэстэни булан баран балаҕаны тутуу саҕаланар. Бастакынан, балаҕан соҕуруу уонна  арҕаа баҕаналарын үүттэрин хаһан баран, үөһээ уостарыгар сылгы сиэллээх баттаҕын кыбыталлар. Балаҕан баҕаналарын туруоран араамаларын бааллан, өһүөтэ түспүтүн кэннэ уот оттон аһатар үгэс баар. Балаҕан көҥдөйө бүппүтүн, холлоҕоһо турбутун, түннүктэрэ сабыллыбытын кэннэ, ханнык баҕарар дьиэ ытыктанар, маанылаах чааһынан көмүлүөк оһох буолар. Онно туспа сиэр-туом оноһуллар: Балаҕан тутуллан бүппүтүн кэннэ, дьиэҕэ киириэхтэрин иннинэ, тэлгэһэҕэ хотуттан соҕуруу үс сэргэни туруораллар эбит. Баай ыал биэстии, сэттэлии сэргэни, оттон дьадаҥы ыал биир синньигэс сэргэттэн элбэҕи туруорбат эбит. Сэргэни туруоруу эмиэ туспа сиэрдээҕин-туомнааҕын суруйаллар. Ол курдук, Тойон сэргэ үрдүгэр баар кыыллаах (хотой) буоллаҕына, ойуута бадыл ойуулаах буолуохтаах, онтон эһэ *кырдьаҕас) буоллаҕына, быһыы ойуулаах, сэргэлэр хоту өттүлэригэр турар атах сэргэ үрдүгэр кэҕэлээх буоллаҕына, кэрэниис ойуулаах буолуохтаах диэн былыргы үһүйэҥҥэ баар үһү. Сэргэ иччитэ Күөх Элэмэс уонна Хара Дьаргыл сылгылардаах Улуу Хаан Түһүмэр Тойон диэн. Сахаларга олус убаастанар иччи. Сахалар сэргэни ытыктаан кэрдибэт, алдьаппат уокка да оттубат эбиттэр. (150)

Общая информация

Номер материала: 368283

Похожие материалы