Добавить материал и получить бесплатное свидетельство о публикации в СМИ
Эл. №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок / Биология / Другие методич. материалы / Урок «Сиқырлы генетика» сайысы 10-11 сыныптар

Урок «Сиқырлы генетика» сайысы 10-11 сыныптар


До 7 декабря продлён приём заявок на
Международный конкурс "Мириады открытий"
(конкурс сразу по 24 предметам за один оргвзнос)

  • Биология

Поделитесь материалом с коллегами:

«Сиқырлы генетика» сайысы 10-11 сыныптар

Армысыздар құрметті ұстаздар!

Қымбатты оқушылар!

Біздің биологиялық сайысымызға қош келдіңіздер!

Сайысымыздың мақсаты

Оқушыларымызды биология ғылымының құпиясы мол екеніне көз жеткізе отырып ,сайыс элементтері арқылы өздігінен ізденуге топтасып жұмыс істеуге оқушылардың танымдық қызметін арттыру мақсатында жүргізіліп отыр.

Ақ сүтпенен бірге сіңген жақсылық

Айнымайды еш алғанша ажал қапсырып,

Ет-сүйекпен бірге сіңген қылығың,

Өзгермейді салғанша ажал құрығын

Сайысымызды бастамас бұрын

оқушыларымызды 2-топқа бөлеміз

1-тоап .Алғырлар

2-топ. Зерделілер.



Frame1

1.Құралайды көзге атқан мерген

/сұрақтарға жауап/

2Тапқыш болсаң ,тауып көр

/терминдермен жұмыс/

3.Ал,кәнекей,кім жүйрік

/ Генетикалық символдар/

4.Жекпе-жек.

/Генетика ғылымына үлес қосқан ғалымдарды білу/

5. Есепті бұрын шығарайық

Кәне кім есепті бұрын шығарады екен

6. Адамға тәжірибе жасауға болама.

/Өз пікірің/

Білген сайын келедібіле бергім,

біле беру емеспе тілегі елдің .

Бүгін осы сайыста жеңіске жет,

білімді ,әрі білікті жас жеткіншекFrame2 /Сұрақтар/

/Біздің ата-бабаларымыз тұқым қуалау заңдылықтарының негізін білмей тұрып оны өз өміріне пайдаланған./

1.1-топ.Аалғырлар

1.Тұқымқуалаушылық механизмін шешудің жолын бірінші болып тапқан,барлық тірі организмдердің неліктен ұрпақ қалдыруға қабілетті екендігін түсіндіріп берген «Ботаника математигі». Достарының әзілдеп қойған аты.

2.Атақты орыс генетигі жасанды партеногенездік жолмен көбею қабілеті бар жібек құртын алды.Қазіргі кезде мұндай әдістерді пайдаланып,партеногенездік жолмен жібек құртын өндіруде маңызы зор болып отыр.

3.Жабық тұқымды гүлді өсімдіктердің ұрықтануындағы бұл ерекшеліктерді тұңғыш рет 1898 жылы орыс цитологі ашқан болатын.

4.Организмдердің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігі туралы ғылым.

5.3-елдің ғалымдары әр түрлі обьектілермен тәжірибелер жүргізіп, нәтижесінде ,Мендель заңдарының дұрыстығын дәлелдеді.

6.Бұл генетика терминін 1906 жылы ағылшын биологі ұсынды.

7.Америкалық генетик тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясының негізін қалады.

8.Генетика даму тарихы 3кезеңге бөлінеді біріншісі1865,1953жылдар аралығын қамтыды.Осы жылдар аралығындағы генетика ғылымының қамтыған кезеңдеріне сипаттама бер.

9.Тірі организмдегі тұқым қуалайтын ақпараттарды сақтай отырып, оны келесі ұрпақтарға жеткізетін күрделі құрылысты малекула.

10.1868 жылы швейцариялық биохимик жасуша ядросының құрамынан қышқылдық қасиеті бар затты бөліп алды.

2-топ.Зерделілер.

1.1951 жылы америкалық биохимик ДНК малекуласының

Құрамына 4нуклеотид кіретінін тапты.

2.Ұрық ұқсастығы заңын кім ашты.

3.Нидерландтық табиғат зерттеуші,ғылыми микроскопияның негізін қалаушылардың бірі.

4.Биология ғылымының докторы,академик.Қазақстанда малекулалық биологияның дамуына зор үлес қосты .

Малекулалық биология және биохимия институтын ашып,оның тұңғыш директоры болды.

5.Генетиканың негізін қалаушы чех ғалымы. Бірінші болып тұқым қуалау факторының бар екендігін айтқан,кейін келе ол факторлар ген деп атады.

6.Ботаник ,генетик,географ.Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтарың анықтады.Тұқымқуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас қатарлар заңын ашып,дүниежүзінің 40-қа жуық Аймағында экспедициялық зерттеулер жүргізген.

7.Хромосома саны.

8.Адам қандай түрге жатады.

9.Фермент—тіршіліктің қоздырғышы.

10.Мутация терминін ұсынған ғалым.

Білімді мыңды жығады,

Білікті бірді жығады.

Алдағы білім шыңына,

Ең білімді топ шығады..



Frame3/терминдермен жұмыс/

1.Генетика---

2. Генотип

3.Фенотип

4.Доминантты

5.Рецессивті

6.Гетерозигота

7.Гомозигота

8.Аллельді гендер

9.Аутосомалар

10.Комплементарлық

11.Полимерия

Білімін сынап,ойын жүйрік еткен,

Сұраққа қызықты тез жауап берген.

Ең қызығы осы емеспе көрерменім,

Кезекте символдарға шауып жеткен.



Frame4/ Генетикалық символдар/

1

--

10

Аа--

2

--

11

Менделдьдің бірінші заңы

3

Р--

12

Мендельдің екінші заңы

4

Х--

13

Менделдің үшінші заңы

5

Ғ--

14

Моногибридті будандастыру

6

Г1--

15

Дигибридті будандастыру

7

Г2--

16

Аутосомалар

8

АА--

17

1:2:1

9

Аа--

18

1:1

Frame5

/Генетика ғылымына үлес қосқан ғалымдарды білу/

hello_html_43fb1738.pnghello_html_m73269579.pnghello_html_m65902f6.png

hello_html_4004cf25.pnghello_html_m6707ab85.pnghello_html_20298928.png

hello_html_m61f553f.pnghello_html_21553c3e.png

Алғандықтан терең білім,қайрат тың,

Болашаққа нық сезіммен барамыз.

Айдынында білім атты мұхиттың,

Шаршамаймыз тереңіне самғаймыз.

Frame6

Берілген

1-топқа: Моногибридті будандастыруға алынған ата-аналықдаралардың және Ғ1 будандардың фенотиптері және генотипі қандай?



2-топқа. Мейозда аллельді гендер қалай ажырайды/ біржасушада ма әлде әр түрлі жасушада ма?

Мынадай сызбанұсқаларды аяқтап,қандай гаметалар түзілетінін жазыңдар:

1-топ 2-топ

Овал 26Овал 29Овал 28Овал 27Адам ♂ ♀ жеміс шыбыны ♂

Прямая со стрелкой 24Прямая со стрелкой 22Прямая со стрелкой 23Прямая со стрелкой 25

Прямая со стрелкой 20Прямая со стрелкой 18Прямая со стрелкой 19Прямая со стрелкой 21

Прямая со стрелкой 17Жігіттің сұлтаны бар ел бастаған,

Қыздардың қыздары бар ел мақтаған.

Екі топтың басшылары топ бастаған ,

Сіздерді топ басшылар сайысына шақырамыз.



Frame7

Айналамыз құбыжыққа толып кетпей ме?

Оқушылардың өз пікірі.



Сабақтың тақырыбы. Қаңқаның негізгі бөлімдері.

Сабақтың мақсаты:

Білімділік: Сүйектердің құрылысы бойынша оқушылардың білімдерін бір қалыпты тиянақтау

Дамытушылық: Жаңа сабақ бойынша оқушылардың ой-өрісін, сана-сезімін, шапшаңдығын, сабаққа деген қызығушылығын арттыру.

Тәрбиелік:Оқушыларды сүйектерден пайда болатын аурулар туралы таныстыра отырып, оқушыларды сол аурудың алдын алуға тәрбиелеу

Сабақтың түрі: Сайыс сабақ

Сабақтың көрнекілігі: интерактивті тақта, қаңқа макеті, қима қағаздар, суреттер

Сабақтың барысы:

1.Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылармен сәлемдесіп, оқушылардың сабаққа қатынасын

тексеріп, үй-тапсырмасын анықтау.

2.Үй –тапсырмасын сұрау: Тест

Нұсқа I

1.Теріде неше ауырсыну рецепторлары бар?

а) 100 ә) 200 б)150 в) 96

2. Сипап сезу дегеніміз не?

а). Толыққанды тіршіліктің, еңбек іс-әрекетінің міндетті шарты

ә).Кірпікшелері бар рецепторлардың шоғыры

б).Қорғаныш реакциясы

в).Тері сезімі және оны арнайы рецепторлар жасайды

3. Сипап сезу қайда орналасқан?

а) Ауызда ә) Мұрында б) Саусақ, тіл ұшында, ерінде в) Теріде

4. Тілдің ұшы нені сезеді?

а) Тәтті б) Қышқылды в)Тұзды

5. Тілдің орталық артқы бөлігі нені сезеді?

а) Тұзды ә) Ащыны б) Қышқылды в) Тәттіні

Нұсқа II

1. Тілдің алдыңғы және бүйір бөліктері нені сезеді?

а). Тәттіні ә).Тұзды б). Ащыны в) Қышқылды

2. Қышқыл дәмді тілдің қай шеті сезеді?

а). Бүйір шеті ә). Ортасы б). Артқы жағы в). Тілдің ұшы

3. Дәм сезу рецепторлары қайда орналасқан?

а). Ауыз қуысында ә) Сілекей безі б) Мұрында в).Тілде

4. Сыртқы ортадағы болып жатқан өзгерістерді қай сезім қабылдайды?

а) Иіс сезімі ә) Сипап сезу б).Бұлшық ет сезімі в).Тері сезімі

5. Иіс сезу мүшесі қайда орналасқан?

а). Тілдің алдыңғы бөлігінде ә) Мұрында

б). Мұрын қуысының үстіңгі мұрын қалқанында в). Тері сезімінде

3.Жаңа сабақ: §23. Қаңқа бөлімдері.

Тірек-қимыл жүйесінің маңызы. Кеңістікте қозғала алу қабілеті – тірі организмнің маңызды қасиеті. Бұл қызметті адамда екі: енжар (қаңқа) және белсенді (бұлшық еттер) бөліктен тұратын тірек қимыл – жүйесі атқарады.

Қаңқа сүйектерден және олардың байланысынан тұрады. Ол біздің денемізге тірек болып, пішінін сақтайды. Қорғаныштық және қан түзілу қызметін атқарады, зат алмасуға қатысады. Дене және аяқ – қол сүйектері иінтерек болып табылады. Ол арқылы дененің кеңістегі қимыл қозғалысы жүзеге асырылады.

Бас сүйек, кеуде қуысы, жамбас атауы маңызды мүшелерді: ми, жүрек, өкпе, асқазан, жыныс және т.б. мүшелерді қорғайды.

Түтікті сүйектің басы сүйектің қызыл кемігін, ал қуысы сүйектің сары кемігін қорғайды. Адам қаңқасы 200 – ден астам сүйектен тұрады. Әрбір сүйектің белгілі бір пішіні, мөлшері және қаңқадағы белгілі бір орны болады.

Бас қаңқасы. Бас қаңқасы – бас сүйек екі: ми және бет бөлігінен тұрады. Ми бас сүйегінің сүйектері – маңдай, шүйде, жұп самай және төбе сүйектері өзара берік байланысқан. Олар миды қорғайды. Шүйде сүйегінің үлкен тесігі бар. Бұл жерде ми мен жұлын жалғасады. Сүйектегі көптеген майда тесіктер арқылы жүйкелер мен қан тамырлары өтеді.

Бас сүйектің бет бөлігін ірі сүйектер – қозғалмайтын үстіңгі және қозғалмалы астыңғы жақ сүйектері құрайды. Жақ сүйектерінде тістер орналасқан Бұл қаңқаның бірден – бір жалаң бөлігі болып табылады. Тіс түбірі жақ жақ сүйегіндегі ұяда орналасқан, сондықтан олар берік бекиді

. hello_html_m22b6e693.gif



Дене қаңқасы. Дене қаңқасына омыртқа жотасы мен кеуде қуысы жатады. Омыртқа жотасы дене бөліктерін байланыстырып, жұлынның қорғаныш қызметін, бас, қол, бүкіл дененің тірек қызметін атқарады. Омыртқа жотасының жоғары бөлігі бас сүйекпен байланысады. Омыртқа жотасының ұзындығы адам бойының ұзындығының, шамамен, 40% пайызын құрайды.

Омыртқа жотасы 33 – 34 омыртқадан тұрады. Оны мойын (7 омыртқа), арқа (12 омыртқа), бел (5), сегізкөз (сегізкөз түзетін қосыла өскен 5 омыртқа), құйымшақ (құйымшақ түзетін қосыла өскен 4-5 омыртқа) бөлімдері құрайды.

hello_html_m4a3fc5dd.gif

Омыртқа жотасы иілім түзеді, оның екеуінің дөңес жері – алға. Ал екеуінікі артқа бағытталған. Иілімнің болуы адамды басқа омыртқалы жануарлардан ерекшелейді және тік жүруге байланысты. Иілімдер еркін қозғалуды, тепе – теңдікті сақтауды қамтамасыз етеді. Омыртқалар арасында серпімді омыртқааралық дискілер орналасқан. Омыртқа жотасының қозғалғыштығы жақсы, оның қозғалуы үш ось айналасында жүзеге асырылады. Ол әрқайсысының денесі, омыртқа тесігін түзетін артқы доғасы бар омыртқалардан тұрады. Бірінің үстіне бірі орналасып, омыртқа тесігі жұлын орналасатын омыртқа өзегін түзеді. Доғадан өсінділер таралады, оларға бұлшық еттер бекиді. hello_html_65b06db6.gif



Кеуде қуысы. Арқа омыртқалалары, қабырғалар мен төс кеуде қуысын түзеді. Адамда, әдетте, доға тәрізді иілген жалпақ 12 жұп қабырға болады. Олар артқы жағынан арқа омыртқалармен жалғасады, ал алдыңғы жағы (төменгі екі жұбын басқа) төспен байланысады. Қабырғалардың қозғалуы адамның тыныс қозғалыстарына қатысады. hello_html_m6280c938.gifhello_html_m2c68f11c.gif

Иық белдеуі екі жауырын мен екі бұғанадан тұрады. Жауырын – кеуде қуысының артқы жағында орналасқан үшбұрышты жалпақ сүйек. Бұғананың бір ұшы төстің жоғары ұшымен, екінші ұшы – жауырынмен қосылған.

Қолдың еркін қозғалатын қаңқасы үш бөлімнен: тоқпан жілік, кәрі жілік, білек және қол басы сүйектерінен тұрады. Тоқпан жілік жауырынмен қозғалмалы байланысатын иық буынын түзіп, қолмен әр түрлі қимыл жасауға мүмкіндік береді. Тоқпан жіліктің ішкі қуысы сүйек майынына толы болады. hello_html_m35f5b297.gif

Білек кәрі жілік және шынтақ сүйектерінен тұрады. Кәрі жілік шынтақ сүйегімен біліктің шынтақ буынында айналмалы қозғалыс жасайтындай болып байланысқан.

Қол бас сүйектерінің үш бөлімін ажыратады: білезік сүйектері, алақан сүйектері және майда сүйектерден тұратын саусақ сүйектері. hello_html_44d9a033.gif

Аяқ қаңқасы (жамбас белдеуі) омыртқа жотасының сегізкөз бөлімінен және екі жамбас сүйегінен тұрады. Жамбас сүйектері мен сегізкөз омыртқа бағанасын, яғни бүкіл дене сүйенетін тірек түзеді. Жамбас белдеуіне аяқтың еркін қозғалатын сүйектері мен бұлшық еттер жалғасады. Жамбас белдеуі олар үшін тірек болып табылады және олардың қозғалуына қатысады. Жамбас белдеуі ішкі мүшелерді қорғайды және оларды ұстап тұрады

. hello_html_2554e7e4.gif

Аяқтың еркін қозғалатын сүйектеріне ортан жілік, асықты жілік, шыбық сүйегі және майда 26 сүйектен тұратын толарсақ (тілерсек), табан және бақай сүйектері жатады.

Тік жүруге байланысты адамның аяқ басы жүрісті қамтамасыз ететін күмбез тәріздіпішінге ие болады.



hello_html_7191e9a7.gif

Сабағымызды ары қарай сайыс түрінде өтеміз. Сыныпты А тобы, Ә тобы, Б тобы деп үш тоқа бөлеміз.

Сайысымыздың кезеңдері:

1.Деңгейлік тапсырмалар

2. Биологиялық диктант

3.Шыңға шығу ойыны

4.Сүйек бөлімдерін атау

5.Топтастыру кезеңдері

1-кезең. Деңгейлік тапсырмалар



hello_html_3d0d6b18.gif

hello_html_m6cd2379.png

2- кезең. Биологиялық диктант

А тобы

  1. Омыртқа жотасы . . . . . . . . түзеді, оныңекуінің дөңес жері- . . . . . . . ал екеуінікі

. . . . . . . бағытталған.

2. Жауырын - . . . . . . . . қуысының артқы жағында орналасқан үшбұрышты . . . . . . . . . . . . . . . .. . .

3. Қабырғаларартқы жағынан арқа . . . . . . . . . .жалғасады, ал алдыңғы жағы . . . . . . . . байланысады.

Ә тобы

  1. Аяқ қаңқасы омыртқа жотасының .. . . . . . . . . . бөлімінен және екі . . . . . . . сүйегінен тұрады.

2. Бұғананың бір ұшы . . . . . . . . . . жоғарыұшымен, екінші ұшы - . . . . . . . . . . қосылған.

3. Шүйде сүйегінің үлкен тесігінде . . . . . . . мен. . . . . . . . . жалғасады.

Б тобы

  1. Жамбас белдеуіне аяқтың еркін қозғалатын . . . . . . . . . мен . . . . . . . . . . . . . . жалғасады.

2. Сүйектегі көптеген майда тесіктер арқылы . . . . . . . . . мен . . . . . . . . . . . . . . өтеді.

3. Тоқпан жілік . . . . . . . . . . . . қозғалмалы байланысатын . . . . . . буынын түзеді

3-кезең. Шыңға шығу ойыны

А тобы

  1. Иық белдеуін түзетін сүйектер (бұғана, жауырын)

  2. Сүйек қандай ұлпаға жатады? (дәнекер)

  3. Қаңқа мен бұлшық еттен құралған жүйе. (тірек-қимыл)

  4. Сегізкөз неше омыртқадан тұрады? (5)

  5. Адамда неше қабырға болады? (12 жұп)

  6. Қолбасы сүйектері нешеге бөлінеді? (білезік, алақан, майда сүйектері)

Ә тобы

  1. Омыртқа жотасының саны?( 33-34)

  2. Сүйектің сырты немен қапталған? (сүйек қабық)

  3. Адам қаңқасы неше сүйектен тұрады? (200 жүзден астам)

  4. Омыртқа жотасының ұзындығы адам бойының неше пайызын құрайды?(40%)

  5. Кеуде қуысында қандай мүшелер болады?(жүрек, өкпе, кеңірдек, өңеш, қан тамырлары, лимфа жолдары және жүйке талшықтары).

  6. Кеуде қуысына қандай сүйектер жатады? (төстік, қабырға, омыртқа)

Б тобы

  1. Мойын омыртқасы нешеу (7)

  2. Адам қаңқасы нешеге бөлінеді?(бас сүйек, тұлға, аяқ-қол)

  3. Бас сүйектің бет бөлігін қандай сүйектер құрайды?(қозғалмалы үстіңгі жақ және қозғалмалы астыңғы жақ сүйектер құрайды)

  4. Толарсақ неше сүйектен тұрады?( майда 26 сүйек)

  5. Қаңқа қандай қызымет атқарады?(денемізге тірек болып, пішінін сақтайды, қорғаныштық және қан түзілу қызметін атқарады, зат алмасуға қатысады)

  6. Омыртқа жотасының бірінші омыртқасы (атланта)

4-кезең. Сүйек бөліктерін табу

hello_html_m17f6d19.gif



hello_html_m95f90fb.gif











hello_html_7c54287f.gif



4-кезең. Топтастыру стратегиясыhello_html_m5860136c.gif



Сабағымызды қорытындылай келсек, біз бүгінгі сабағымызда адам қаңқасымен таныстық балалар! Адам тепе-теңдікті ұстамағанда скалиоз ауырына әкеп соқтырады екен, оданда басқа омыртқа жотасының арасына ет өсіп кетуі ауыруға әкеп соқтырады. Осындай т.б. ауыруларды емдеу үшін біздің елімізде де арнайы жабдықталған құралдар дамып келеді. Тіпті өзіміздің Ақтау қаласындада ултракүлгін сәулелер арқылы омыртқа жотасының арасына өскен етті алып тастайды.Жаңаөзен қаласының ортасында орналасқан тубуркулез ауруханасы казіргі таңда қаламыздың отыз шақырым батысына елсіз ауасы таза жерге ауыстырып шетке салынуыуы, тубуркулез ауруының азаюына көп септігін тигізеді. Бұл ауру асқынып кеткен жағдайда сүйекке түсіп рак ауруына айналуы мүмкін. Осындай апараттардың пайда болуы, ауруханалардың салынуы, мұның барлығы келешек ұрпақ мына сендер үшін тәелсіз мемлекетіміздің қамқорлығы.

Бағалау :

Үйге тапсырма: §23. Қаңқа бөлімдері. (Реферат жазу, сурет салу)






57 вебинаров для учителей на разные темы
ПЕРЕЙТИ к бесплатному просмотру
(заказ свидетельства о просмотре - только до 11 декабря)

Автор
Дата добавления 01.02.2016
Раздел Биология
Подраздел Другие методич. материалы
Просмотров120
Номер материала ДВ-400127
Получить свидетельство о публикации

Включите уведомления прямо сейчас и мы сразу сообщим Вам о важных новостях. Не волнуйтесь, мы будем отправлять только самое главное.
Специальное предложение
Вверх