1505751
столько раз учителя, ученики и родители
посетили официальный сайт проекта «Инфоурок»
за прошедшие 24 часа
Добавить материал и получить бесплатное
свидетельство о публикации
в СМИ №ФС77-60625 от 20.01.2015
Инфоурок Другое Другие методич. материалыҚазақ тілі ережелері

Қазақ тілі ережелері

IV Международный дистанционный конкурс «Старт» Идёт приём заявок Для дошкольников и учеников 1-11 классов 16 предметов ОРГВЗНОС 25 Р. ПОДАТЬ ЗАЯВКУ
библиотека
материалов

Қазақ тілі — Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі, сонымен қатар Ресей, Өзбекстан, Қытай, Моңғолия жəне т.б. елдерде тұратын қазақтардың ана тілі. 

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/kk/thumb/0/09/Verbreitungsgebiet_der_Kasachischen_Sprache.PNG/300px-Verbreitungsgebiet_der_Kasachischen_Sprache.PNG
Қазақ тілі түркі тілдердің қыпшақ тобына жатады, соның ішіндегі қарақалпақ, ноғай, қарағаш тілдерімен бірге кыпшақ-ноғай топшасын құрады. Тағы да татар, башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қарай, қырымлы (қырым-татар) тілдеріне жақын. 
Мазмұны 
1 Жазуы 
2 Фонетика 
2.1 Дауысты дыбыстар 
2.2 Дауысты дыбыстар 
2.3 Дауыссыз дыбыстар 
2.4 Дауыссыз дыбыстар 
3 Грамматика 
3.1 Сөз таптары 
3.2 Септіктер 
Жазуы . Қазақ жазуы бірнеше рет өзгеріске ұшырады. 1929 жылға дейін Қазақстанда қазақ араб жазуын пайдаланды. 20 ғ. басында Ахмет Байтұрсынұлы ұсынысымен қазақ фонетикасына негізделген араб-парсы әліппесін (төте жазу) пайдаланған. Қазір де Қытайда істе. 1929 жылдан 1940 жылға дейін латын графикасы қолданылып, 1940 жылдан қазірге дейін кирилл әліпбиі қолдануда. Түркия мен Батыс елдердегі қазақтар әртүрлі латын жазуына негізделген әліппелерді пайдаланады. 

Латын жазуы (ана тілі)

Араб жазуы

Кирил жазуы

Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

بارلىق ادامدار تۋمىسىنان ازات جانە قادىر-قاسيەتى مەن كۇقىقتارى تەڭ بولىپ دۇنيەگە كەلەدى. ادامدارعا اقىل-پاراسات، ار-وجدان بەرىلگەن، سوندىقتان ولار ءبىر-بىرىمەن تۋىستىق، باۋىرمالدىق قارىم-قاتىناس جاساۋلارى ءتيىس.

Барлық адамдар тумысынан азат және қадір-қасиеті мен кұқықтары тең болып дүниеге келеді. Адамдарға ақыл-парасат, ар-ождан берілген, сондықтан олар бір-бірімен туыстық, бауырмалдық қарым-қатынас жасаулары тиіс.

Фонетика 
Қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді, және жуан дауысты буындардағы дауыссыз дыбыстар жуан түрде айтылады (мысалы: тыс, құрт), ал жіңішке дауысты буындарда жіңішке естіледі (мысалы: тіс, күрт). 
Қазақ тілінде екпін көбінесе соңғы буынға түседі. 
Дауысты дыбыстар 
Қазақ тілінде 12 дауысты дыбыс бар: а, ә, е, и, о, ө, ұ, ү, у, ы, і, э 
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан және ''жіңішке, ''ашық'' және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі: 
Тілдің қатысына қарай: Жуан: а, о, ұ, ы, у. 
Жіңішке: ә, ө, ү, і, е, и, у, э. 
Жақтың қатысына қарай: Ашық: а, ә, о, ө, е, э. 
Қысаң: ы, і, и, у, ү, ұ. 
Еріннің қатысына қарай: Еріндік: о, ө, ұ, ү, у. 
Езулік: а, ә, е, ы, і, и, э. 
Жоғарыда келтірілген мағлұмат Кеңес Өкіметі билік құрып тұрғанда, 1940 жылы еңгізілген Аманжолов Сәрсеннің әлипбиі негізінде берілген. Бұл әлипбиді, тоталитарлық жие қазақ халқын орыстандыру саясатының құралы ретінде пайдаланған. Орыс тілінің дыбыстары қазақ әлипбиіне қосылған. Қазақ тілі туралы жалған мағлұмат ресми құжаттарда, Қазақстан тәуелсізік алса да, осы уақытқа дейін өзгертілмей келеді. 
Қазақ тілінің дыбыстық жуесін алғашқы құрған ғалым 
Байтұрсын-ұлы Ахмет, басқа дыбыстық жуелер, бөтен тілдердің дыбыстары қосылған, жалған жуелер. 
Нағыз қазақ тілінде тек мына даустылар бар: 
Дауысты дыбыстар 
Қазақ тілінде 9 дауысты дыбыс бар: о, ұ, а, ы, ө, ү, ә, і, е 
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жуан және ''жіңішке, ''ашық'' және қысаң, еріндік және езулік болып жіктеледі: 
Тілдің қатысына қарай: Жуан: о, ұ, а, ы. 
Жіңішке: ө, ү, ә, і, е. 
Жақтың қатысына қарай: Ашық: а, ә, о, ө, е. 
Қысаң: ы, і, ү, ұ. 
Еріннің қатысына қарай: Еріндік: о, ө, ұ, ү. 
Езулік: а, ә, е, ы, і. 
Дауыссыз дыбыстар 
Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 26 дауыссыз дыбыс бар: б, в, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ. 
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып үшке бөлінеді.Ұяң: б, в, г, ғ, д, ж, з, һ 
Үнді: й, л, м, н, ң, р, у 
Қатаң: к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ 
Жоғарыда келтірілген мағлұмат Кеңес Өкіметі билік құрып тұрғанда, 1940 жылы еңгізілген Аманжолов Сәрсеннің әлипбиі негізінде берілген. Бұл әлипбиді, тоталитарлық жуе қазақ қалқын орыстандыру саясатының құралы ретінде пайдаланған. Орыс тілінің дыбыстары қазақ әлипбиіне қосылған. Қазақ тілі туралы жалған мағлумат ресми құжаттарда, Қазақстан тәуелсізік алса да, осы уақытқа дейін өзгертілмей келеді. Қазақ тілінің дыбыстық жуесін алғашқы құрған ғалым Байтұрсын-ұлы Ақымет, басқа дыбыстық жуелер, бөтен тілдердің дыбыстары қосылған, жалған жуелер. 
Нағыз қазақ тілінде тек мына дауысссыздар бар: 
Дауыссыз дыбыстар . Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады. Қазақ тілінде 19 дауыссыз дыбыс бар: б, г, ғ, д, ж, з, й, к, қ, л, м, н, ң, п, р, с, т, у, ш. 
Дауыссыз дыбыстар үн мен салдырдың қатысына қарай ұяң, үнді және қатаң болып үшке бөлінеді.Ұяң: б, г, ғ, д, ж, з 
Үнді: й, л, м, н, ң, р, у 
Қатаң: к, қ, п, с, т, ш 
Грамматика 
Қазақ тілінде сөз алдында тұратын көмекші сөздер (препосітіон) орнына, сөз артынан келетін шылау (постпосітіон) не тиісті жалғау қолданылады (мысалы: қазақ тілі туралы мақаланы энциклопедияға қосу). 

Сан есімі бар зат есім жекеше түрінде беріледі (мысалы: «мен екі мақала жаздым», бірақ «мақалаларымда көп қате жіберіппін»). 

Сөз таптары 
Қазақ тілінде келесі сөз таптары бар 
Зат есім (бет, қол) 
Сын есім (қызыл, биік) 
Сан есім (бір, жүз) 
Есімдік (мен, сен) 
Етістік (бару, жазу) 
Үстеу (тез, таза) 
Шылау (үшін, туралы) 
Еліктеу сөз (күмп, тарс-тұрс, ыржың-ыржың) 
Одағай (алақай, тәйт, құрау-құрау) 

Септіктер 
Қазақ тілінде 7 септік бар. Төменде әр септіктің сұрақтары, жалғаулары мен мысалдары берілген:септік сұрағы жалғауы мысалы 
Атау кім? не? (жоқ) кісі, ат 
Ілік кімнің? ненің? -ның/-нің, -дың/-дің, 
-тың/-тің кісінің, аттың 
Барыс кімге? неге? қайда? -ға/-ге, -қа/-ке кісіге, атқа 
Табыс кімді? нені? -ны/-ні, -ды/-ді, 
-ты/-ті кісіні, атты 
Жатыс кімде? неде? қайда? -да/-де, -та/-те кісіде, атта 
Шығыс кімнен? неден? -нан/-нен, -дан/-ден, 
-тан/-тен кісіден, аттан 
Көмектес кіммен? немен? -мен/-бен/-пен кісімен, атпен 

Курс повышения квалификации
Курс профессиональной переподготовки
Педагог-библиотекарь
Курс профессиональной переподготовки
Библиотекарь
Найдите материал к любому уроку,
указав свой предмет (категорию), класс, учебник и тему:
также Вы можете выбрать тип материала:
Краткое описание документа:

Қазақ тілі ережелері

ВНИМАНИЮ УЧИТЕЛЕЙ: хотите организовать и вести кружок по ментальной арифметике в своей школе? Спрос на данную методику постоянно растёт, а Вам для её освоения достаточно будет пройти один курс повышения квалификации (72 часа) прямо в Вашем личном кабинете на сайте "Инфоурок".

Пройдя курс Вы получите:
- Удостоверение о повышении квалификации;
- Подробный план уроков (150 стр.);
- Задачник для обучающихся (83 стр.);
- Вводную тетрадь «Знакомство со счетами и правилами»;
- БЕСПЛАТНЫЙ доступ к CRM-системе, Личному кабинету для проведения занятий;
- Возможность дополнительного источника дохода (до 60.000 руб. в месяц)!

Пройдите дистанционный курс «Ментальная арифметика» на проекте "Инфоурок"!

Подать заявку
26-28 октября 2019 I МЕЖДУНАРОДНЫЙ ПЕДАГОГИЧЕСКИЙ «ИНФОФОРУМ» «Современные тенденции в воспитании и социализации детей» Подать заявку Очное участие Дистанционное участие Курс повышения квалификации (36 часов) + Сертификат участника “Инфофорума”
IV Международный дистанционный конкурс «Старт» Для дошкольников и учеников 1-11 классов Рекордно низкий оргвзнос 25 Р. 16 предметов ПОДАТЬ ЗАЯВКУ

Вам будут интересны эти курсы:

Курс повышения квалификации «Подростковый возраст - важнейшая фаза становления личности»
Курс «Бухгалтерский учет»
Курс профессиональной переподготовки «Управление персоналом и оформление трудовых отношений»
Курс профессиональной переподготовки «Экскурсоведение: основы организации экскурсионной деятельности»
Курс повышения квалификации «Экономика предприятия: оценка эффективности деятельности»
Курс профессиональной переподготовки «Организация логистической деятельности на транспорте»
Курс повышения квалификации «Организация практики студентов в соответствии с требованиями ФГОС технических направлений подготовки»
Курс повышения квалификации «Финансы предприятия: актуальные аспекты в оценке стоимости бизнеса»
Курс профессиональной переподготовки «Управление ресурсами информационных технологий»
Курс профессиональной переподготовки «Уголовно-правовые дисциплины: теория и методика преподавания в образовательной организации»
Курс повышения квалификации «Финансовые инструменты»
Курс профессиональной переподготовки «Организация и управление службой рекламы и PR»
Курс профессиональной переподготовки «Осуществление и координация продаж»
Курс профессиональной переподготовки «Организация маркетинговой деятельности»
Курс профессиональной переподготовки «Стратегическое управление деятельностью по дистанционному информационно-справочному обслуживанию»
Оставьте свой комментарий
Авторизуйтесь, чтобы задавать вопросы.