Æмбалты Цоцко — педагог, рухстауæг, этнограф, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг, æвзагиртасæг æмæ тæлмацгæнæг. Фæлтæрæй-фæлтæрмæ ирон адæмы ‘хсæн ацы Арвы Уациллайы хуызæн куырыхон лæджы тыххæй бирæ арфæйы ныхæстæ цæуы, адæмæн, уæлдайдæр та фæсивæдæн бафæзминаг чи у, ахæмтæ. Зонгæ æмæ хæлар уыд уæды рæстæджы ирон интеллигенцийы хуыздæр минæвæрттимæ. Бирæ æхсызгон бæлвырд хабæрттæ æмæ цаутæ нын ныууагъта Къоста, Елбыздыхъо æмæ иннæты тыххæй. Уагæры ма йын 1937 азы йе сфæлдыстадон бынтæ куы нæ бабытъайлаг кодтаиккой! Семæ уыд хорз зонгæ. Къостайы зонгæтæй иу йæ мысинæгты дзырдта: «Къоста Æмбалты Цоцкоимæ куы базонгæ, уæд ын кæй загъта, цæй диссаджы хорз лæг у, зæгъгæ». 1899 азы Очаковæй Цæлыккаты Юлианæмæ цы фыстæг æрбарвыста, уым та фыссы: «Один только Цоцко своей небольшой припиской в письме Гаппо тронул меня до слез...» Уыцы аз Байаты Гаппомæ йæ дзуаппон фыстæджы зæгъы:

«Фидар лæуут, фидар, æнгом, кæрæдзийы дзырд æмбарут, уый йеддæмæ нын ничи ницы хъом у!... Цоцко своей припиской в твоем письме растрогал меня до того, что я не мог удержать слезы... Спасибо ему! Лучшего успокоения я бы не искал даже перед виселицей! Тынг мын æй бафæрс».

      Къостаимæ афтæ хæлар уыд, афтæ йын аргъ кодта, Ирыстоны зонд æмæ ныфс дзы уыдта æмæ йæ сæрвæлтау йæ уд дæр радтаид. Къоста куы амард, уæд ыл сау фæдардта — йæхи нал адаста — суанг йæ бабыны онг.Мæнæ дзы куыд зæгъы зындгонд æхсæнадон кусæг æмæ фыссæг Хæныкъаты Уæлгъа йæ уац «Фыстæг мæ кæстæрмæ»-йы:

«Æмбалты Цоцкойы ном фехъуыстаис. Фыссæг уыд, Къостайы дæр зыдта. Базонгæ дæн Цоцкоимæ 1923 азы Калачы. Уæд уыдис æмбискары лæг, фæлæ мæм йæ даргъ зачъеты тыххæй ацæргæ каст.

Мардыл нæм хил дардтой æмæ Цоцко хæрз лæппуйæ Къостайыл стыр фыдохы охыл цæрæнбонты хил фæдардта.

Ацы сахат, цыма удæгасæй уынын уыцы фырнымд, уæздан, рæсугъд цухъхъаджын лæджы бульвары цæугæйæ. Ахæм адæймæгтæ вæййы, æмæ кæм цæуынц, кæм лæууынц, уым алцыдæр фæхуызджындæр вæййы. Уыцы адæмтæй уыдис Цоцко дæр.

1924 азы ацыдтæн чындзы. Тынг мæгуыр аз уыд, хæстæджытæ сæ муртæ бамбырд кодтой æмæ мын чындзæхсæв скодтой. Цоцко дæр уыд цыты уазджытимæ. Бирæ рæсугъд гаджидæуттæ фæдзырдта.

Дыккаг бон ме ‘мкъаимæ Калакмæ ацыдыстæм, кусгæ уым кодтам. Цоцко æфсæнвæндаджы онг файтоны немæ бадт, уый фæстæ æртæ сахаты фæцыдыстæм поезды. Куыддæр мæ цæсгом нæ хъæцыд, Калакмæ цæмæн цæуы, уый бафæрсын. Суанг нæ нæ хæдзармæ бахæццæ кодта, фæлæ мидæмæ нæ бакуымдта.

— Фæстæмæ цæуын, поездмæ тындзын, цы хæс мыл уыд, уый сæххæст кодтон.

Фæрсæджы каст æм бакодтон.

— Цæуыл дис кæнут! Ау, знон дæ чындзæхсæв уыд, æмæ дæ абон иунæгæй куы рауагътой, уæд худинаджы бæсты мæхæдæг рацыдтæн чындзæмбалæн. Фæнды дæ, нæ фæнды, мæ чысыл хо, абонæй фæстæмæ æз дæуæн дæн дæ зæронд æфсымæр.Фырцинæй мæ цæссыг æркалд, йе ‘фцæджы атыхстæн».Цоцко уыдис хистæр æмæ кæстæры, сылгоймаджы раз, æхсæны царды ирон æфсармы æмæ хæрзæгъдауы, рæстдзинады ‘мсæр адæймаг. Ирон адæмæн сыгъд цырагъау. Ирон æвзаг æмæ ирон чиныг саразыныл Къостайау йæхи хъардта. Уыд бирæ ирон чингуыты редактор æмæ суанг корректор дæр. Уымæн ма ис абон дæр хъазгæмхасæнты фехъусæн: «Цоцкойы цæстæй йæм æркæс!» «Лыстæг æм æркаст Æмбалты Цоцко» æмæ афтæ дарддæр. Миллеры зындгонд ирон-немыцаг-уырыссаг дзырдуатмæ дæр «лыстæг» уый æркаст. Йæ редактор А. Фрейман дзырдуаты чиныджы фыссы: «Всем лицам, потрудившимся для словаря, в особенности В.И.Абаеву, Гр.А. Дзагурову, Ц.Б. Амбалову и М.К. Гарданову, редактор выражает свою глубокую благодарность».

Базырджын систы, æртынæм азты Ирыстоны хуыздæртæ цагъды куы кодтой, уæд Цоцкойы ныхæстæ: «Иры фарн фæцæуы. Иры фарн, лæппутæ!»

Æмбалты Цоцко райгуырд 1871 азы Æрыдоны. Ам дины семинары каст фæци 1891 азы. Семинар-иу каст чи фæцис, уымæн бар лæвæрд цыд сауджын, кæнæ ахуыргæнæджы куыст кæнын. Æмæ Цоцко равзæрста рухсады куыст.Ахуыргæнæджы æмæ æхсæнадон куыстæй уæлдай Цоцко рагæй архайын райдыдта адæмон сфæлдыстад æмбырд кæныныл, уырыссаг æмæ немыцаг æвзагæй зындгонддæр фысджыты уацмыстæ тæлмац кæныныл. Комкоммæ немыцагæй иронмæ раивта Шиллеры драмæтæ «Абырджытæ» æмæ «Вильгельм Телл». Фыццаг хатт мыхуыры рацыдысты 1924 азы Берлины. Афтæ комкоммæ ирон æвзагмæ ратæлмац кодта Ганс Христиан Андерсены цалдæр аргъауы дæр. Бирæ раивта Л. Толстойы æмæ М. Горькийы радзырдтæй дæр (сæ дыууæимæ дæр уыд зонгæ), фæлæ сæ фылдæр къухфыстæй фесæфтысты. Мыхуыры дзы рацыд æрмæст цалдæр, уыдонимæ В. Короленкойы «Макъары фын» дæр.Цоцко бирæ архайдта «Ирон газет» рауадзыныл. Мæнæ куыд фыссы Гæдиаты Цомахъ: «„Райдыдтам“ — загъта æмбырдгæнæг, йæ бынатæй сыстгæйæ. Иуцалдæр минуты ма, — стæй Æмбалты Цоцко зилын райдыдта типографийы зæронд машинæйы цалх. Æмбисæхсæвмæ сцæттæ фыццаг ирон газеты фыццаг номыр „1906 азы, 23 июль, хуыцаубон“ — уый у ирон периодикон мыхуырæн зæрдылдаринаг бон.» Цомахъы ныхæстæм гæсгæ, «Ирон газет»-æн Цоцко уыд йæ авдæнгæс. Газеты фыста ирон æгъдæуттæ зыгъуыммæгæнджыты ныхмæ. Зæрдиагæй архайдта хорз æгъдæуттæ царды фидар кæныныл.1924 азæй райдай æмæ бирæ азты дæргъы Æмбалы-фырт куыста Ленинграды. Гулуты Æндри йæ мысинæгты афтæ фыссы: «1925 азы Цоцко æмæ А. Фрейман куыстой В.Ф. Миллеры „Ирон-уырыссаг-немыцаг“ дзырдуатыл — цæттæ йæ кодтой мыхуыры рауадзынмæ. Фæлæ Цоцкомæ уый æгъгъæд нæ каст. Ленинграды паддзахадон университеты ректор профессор Томашевский ирон студенттæн каст ирон æвзаджы курсæй лекцитæ, практикон ахуыртæ та студенттимæ кодта Æмбалты Цоцко.Уæд æз дæр ахуыр кодтон Цоцокмæ. Мемæ уыдысты университеты ирон студенттæ Дзампаты Бек, Собиты Микъала, Куындыхы-фырт æмæ иннæтæ. Цоцко махимæ ахуырты йе ‘ргом тынгдæр здæхта Къостайы æнæмæлгæ «Ирон фæндыр»-мæ.

— Йе сфæлдыстадон куыст йæ тæккæ тынджы уыди Цоцкойæн, афтæмæй хахуырты амæттаг баци. — Фыссынц йæ хæстæджытæ Æмбалты Додтан æмæ Хъуылаты Валодя. — 1937 азы октябры йæ хæдзарæй ракодтой æмæ йæ æрцахстой. Чиныгæй, къухфыстæй, фыстæгæй... уæзласæн машинæйы сæ бакалдтой, йæхи йын гуыффæмæ схизын кодтой æмæ... Алагирмæ. Цалдæр боны фæстæ та — Дзæуджыхъæуы ахæстонмæ... Сусæгæй, хъусæй-хъусмæ дзургæйæ ахæлиу, бирæ азты фæстæ æцæг æвдисæнтæй, цы диссаджы цау фехъуыстам, уый: Цоцкойы ахæстоны ныккæндмæ куы ныккодтой æмæ уым, йæ хæлæрттæй Иры дзыхъы советон цард чи арæзта, уыдонæй кæйдæрты куы ауыдта, уæд йæ къух йæ сæрмæ систа æмæ сæм кувæгау хъæрæй бадзырдта: «Фарн уæм фæцæуы, фарн, Иры сахъгуырдтæ!»

Йе ‘мбæлттæ дæр йæхи хуызæн æнаххосæй ахст æрцыдысты, уый куыд нæ зыдтаид Цоцко, уæдæ дзы куыд хъуамæ схадаид ацы уæндон ныхас?! Уæды «тæрхоны лæгтæм» нæ бахъардта йæ фарны хъæлæс, йæ адæмыл, рæстдзинадыл йæ иузæрдиондзинад æмæ бирæ æнаххосджынтимæ Цоцко дæр фесæфт. Нал разындысты йе сфæлдыстадон фæллæйттæ дæр. Æрмæст бирæ азты фæстæ сбæрæг: Цоцко æмæ йæ хорз хæлæрттæ — Бутаты Хъазыбег, Тогъойты Данел, Арсæгты Горга, Мысыкаты Мæхæмæт, Тылаттаты Агуыбе... æмæ ма бирæ æндæртæ ницы аххосджын уыдысты. Æмæ сын райгас кодтой сæ рухс нæмттæ.

Сæдæ азы дæргъы Шиллеры чиныг сæрибары фæндагыл аразы Германы фæсивæды.Ирон адæм дæр, швейцариаг мыггæгтау, хохы цъассыты цæрынц. Нæ цард æмæ не ‘гъдæуттæ швейцариаг адæмы рагон æгъдæуттæм æввахс сты. Мах дæр рагæй хæцыдыстæм æцæгæлон æлдæрттимæ. Шиллер йæ чиныджы цæуыл сагъæс кæны, уый арф бахъардзæни нæ фæсивæды зæрдæмæ. «Вильгельм Телль» бацамондзæни нæ фæсивæдæн, куыд хъæуы мæлын сæрибары тыххæй.

          Уырыссаг фыссæг Короленкойы фыстытæн сæ цæстыгагуы у «Макары фын». Уыцы чиныджы Короленко ракодта мæгуыр Макары таурæгъ. Мæгуыр Макарæн æнтъæрдау-æнтъæрд кодтой хъæуыхицау æмæ иннæ æлдæрттæ; тардтой йæ сауджынтæ; домдтой йæ хъуаг æмæ стонг, хъызт-уазал æмæ æнтæф, къæвда æмæ хус рæстæг, салд зæхх æмæ фыдбоны тайга... Йæ цæргæ-цæрæнбонты мæгуыр Макар хаста æвирхъау уæззау уаргъ.

         Революцийы размæ нæ хъæууон кусæг адæм цардысты Макары цардæй. Æнцон уыдзæнис нæ кусæг лæгæн Макары рис бамбарын. Уый адыл Æмбалты Цоцко раивта ирон æвзагæй Короленкойы таурæгъ «Макары фын».

        Иу рæсугъд аргъау ныффыста уырыссаг фыссæг Вересаев. Аргъауы ном хуыйны «Стъалы». Уыцы аргъауы сахъгуырдтæ уæларвмæ стъалытæ хæссынмæ цæуынц, цæмæй тар æмæ æнуд зæххыл цард ног æгъдæуттыл саразой. Æмбалты Цоцко уыцы аргъау раивта ирон фæсивæдæн.

       Тынг айста Æмбалты Цоцко йæ зæрдæмæ дæсны фыссæг Андерсены аргъæуттæ. Андерсены фыстытæй Цоцко ракодта иронау: «Фыдуынд бабызы цъиу» æмæ «Булæмæргъ».

         Тыхджын æвзагæй раивта Æмбалты Цоцко Хирьяковы ныффысгæ «Стыр тох». Ацы чиныджы тыххæй Цоцко уæлдай арфæйаг у ирон адæмæн. Брытъиаты Елбыздыхъо йæ «Амыран» куы фыста, уæд æнæмæнгæй йæ зæрдыл дардта «Стыр тох», бирæ хъуыдытæ æмæ нывтæ систа уыцы чиныгæй.

       Иукъорд хæттыты Æмбалты Цоцко бафæлвæрдта стихтæ раивын, æмæ йын уыдон дæр рæсугъд рауадысты. Уырыссаг поэт Языковы «Денджыз» Цоцкойы тæлмацæй йæ оригиналæй къаддæр нæу.

       Ацы дуджы Æмбалты Цоцко æндæр æвзæгтæй ивыны куыст ныууагъта æмæ архайы Нарты кадджытыл. Уыцы кадджытæй иу чысыл чиныг джиппы дæр рауагъта.

   Чингуытæ æндæр æвзæгтæй ивгæ-ивын Цоцко стыр дæсныйад равдыста. Йæ раивгæ чингуытæ иттæг æввахс лæууынц сæ оригиналтæм, ницæмæй фесты уыдонæй æвзæрдæр.

   Алы чиныгæн дæр сæрмагонд аивтæ, сæрмагонд ахастытæ вæййы. Цоцко, искæй чиныг тæлмацгæнгæйæ, оригиналы рæсугъд ахастытæй фæсте ницы фæуадзы.

     Къуымых æмæ гуылмызыл нымайæм мах нæ ирон æвзаг, къæзгæйæ дзурæм иронау. Фæлæ Цоцко куы байдайы дзурын ирон æвзагæй, уæд цыма æнæбын малæй исы рæсугъд æмæ арф ирон ныхæстæ. Афтæмæй йын бантыстис раивын «Вильгельм Телль», гермайнаг æвзаджы рæсугъд æмæ тых Шиллер æххæстæй кæм равдыста.

             Стыр лæг уыдис йæ адæмæн, Ирыстонæн Æмбалты Бицойы фырт Цоцко (Увар). Уый райгуырд 17 октябры 1870 азы Æрыдоны. Йæ фыд уыд хæххон милицæйы прапорщик. Цоцкойыл цыдис авд азы, афтæ Бицо амард. Цыппар сывæллонимæ баззад сидзæргæсæй йæ бинойнаг Долæтхъæз. Йæ хистæр фырт Аппейыл цыдис фынддæс азы, фæлæ цæстæй нæ уыдта. Бæллиццаг нæ уыдысты Цоцкойы сабийы бонтæ: бирæ змæлд уыд мæгуыр хæдзары, бирæ тыхст æмæ мæт æрæнцад йæ гыццыл уæхсчытыл.

«Муж мой... умер, оставив меня с четырьмя малолетними детьми..., совершенно без всяких средств к жизни, — фыста Долæтхъæз 1879 азы Терчы зылды хицаумæ. — На содержание себя с детьми со дня смерти моего мужа я вынуждена была продаватъ оставшееся после него движимое имущество, которое и продано мною все, за исключением совершенно ветхого дома в с. Ардонском, в котором я живу с детьми, и носильного платья»[2].

Ахуырæй хæдзары куысты æхсæн йæхи дыууæрдæм ратонбатонгæнгæйæ, Цоцко каст фæци дины скъола æмæ бацыд Æрыдоны семинармæ. Тынг æнувыд уыд лæппу ахуырыл, зæрдæргъæвд — чингуытæм. Зæронд славянаг æвзагæй фæстæмæ иууыл предметтæй дæр æвдыста «тынг хорз» зонындзинæдтæ, фæлæ йын хæдзары, бинонты зын царды уавæртæй фадат нæ фæци семинары кæронмæ сахуыр кæнынæн. 1891 азы, дыккаг курс фæуæвгæйæ, ныууагъта йæ ахуыр æмæ кусын райдыдта.Бирæ азты дæргъы куыста Ирыстоны хъæуты райдиан скъолаты ирон æвзаджы ахуыргæнæгæй. Ивгъуыд æнусы 90-æм азты базонгæ ирон литературæйы бындурæвæрæг номдзыд Къостаимæ æмæ хæларæй фæцардысты поэты амæлæты бонмæ.

Йæ иу писмойы Къоста фыста: «Мæ зæрдæ мын тынг фæцагайдтой Цоцкойы ныхæстæ. Куыд диссаджы хорз адæймаг у, æвæдза!»[3]

Ахуыргæнæгæй кусгæйæ, Цоцко йе ’ргом аздæхта ирон адæмон сфæлдыстадмæ, ирон дзырды равзæрæнтæ æмæ аив фæзилæнтæм. Уыйадыл фыссын райдыдта бирæфенаг æмæ дзырдарæхст хистæртæй фехъусгæ æмбисæндтæ, аргъæуттæ, таурæгътæ, кадджытæ, зарджытæ, цыргъзонд ныхæстæ.

1905–1907 азты революцийы размæ абалц кодта Парижмæ æмæ цалдæр къуырийы хъуыста лекцитæм М. Ковалевскийы æхсæнадон наукæты уырыссаг уæлдæр скъолайы. Уыцы рæстæг скъолайы лекцитæ каст В.И. Ленин дæр.

Активонæй архайдта Цоцко 1905–1907 азты, революцийы змæлды. Æрыдоны семинары ахуыргæнинæгты сусæг æмбырдты йæ цалдæр хатты бафиппайдтой дзырдхæсджытæ, æмæ уый фæстæ пъæлицæ цалдæр азы сусæгæй сæ цæст дардтой Цоцкойы алы къахдзæфмæ дæр.

1907 азы йæ æрыдойнæгтæ сæвзæрстой хъæуыхицауæй, фæлæ йæ уæлдæр хицæуттæ уайтагъд фелвæстой йæ бынатæй. Тæккæ хуымгæнæнты афон Цоцко быдыры æвзæрст лæгтимæ зæххытæ куыд дих кодта, афтæ йæм фæхабар кодтой, Терчы зылды хицау, дам, дæм æхсызгонæй сиды Дзæуджыхъæумæ. Цоцко нæ ныууагъта йæ хъæубæсты куыстытæ, не ссыд Дзæуджыхъæумæ дыккаг бон дæр. Æртыккаг бон горæтæй фæзынд ног минæвар дыууæ хъазахъхъагимæ. «Терчы зылды хицаумæ кæй нæ фæзындтæн, уымæй йыл ницы зиан æрцыд, — загъта сын Цоцко. — Фæлæ уымæ куы ацыдаин, уæд мæ хъæуккæгтыл æрцыдаид зиантæ. Хуымгæнæгæн алы уалдзыгон бон дæр зынаргъ у». Уыйадыл Цоцкойы хъæуыхицауы бынатæй систой.

Ивгъуыд æнусы 90-æм азты ирон интеллигенцийы раззагдæртæ сарæзтой чиныгуадзæн æхсæнад. Уыдон хъæппæрисæй рацыдысты мыхуыры Къубалты Алыксандры «Æфхæрдты Хæсанæ» (1897), Къостайы «Ирон фæндыр» (1899), æмдзæвгæты, аргъæутты æмæ æмбисæндты æмбырдгæндтæ. Ирон чиныг адæммæ фæхæццæ кæныныл зæрдиагдæрæй чи архайдта, уыдонæй иу уыд Цоцко.

Уæдæ цæмæй ирон æвзагыл фыццаг газет рацæуа, уыцы хъуыддаг сырæзынæн дæр нæ бацауæрста йæ хъарутыл Æмбалы-фырт. Мæнæ куыд фыста уый тыххæй Гæдиаты Цомахъ:

«Уый уыди 1906 азы, уалдзæджы. Революци райхъал кодта, Цæгат Кавказ сабыргонд куы ’рцыди, уый фæстæ рæдзæ-мæдзæ кæнын чи райдыдта, уыцы хæххон адæмты... Ирон адæм, стæй иннæ хæххон адæмтæ се ’ппæт дæр, æмбарын байдыдтой, цыдæр стыр хъуыддаг кæй рæзы, уый, æмæ сæ бафæндыди, сæ алфамблай цы цæуы, уый бæлвырддæр базонын. Дзыллæтæ афтæ сырæзыдысты, æмæ сæ фæндыди, иудадзыгдæр мыхуыры фæрцы æппæт хабæрттæ куыд зыдтаиккой, афтæ. Мыхуыры дзырдмæ бæллын афтæ стыхджын ис дзыллæты æхсæн, æмæ алырдыгæй хъæлæсы дзагæй хъæр кодтой, домдтой.

Ирон хъæуты бонæй-бонмæ тыхджындæр æмæ бæлвырддæрæй хъуысти: „Газет нын, нæхи газет!“

... 22 июлы, сабаты, изæрæй газегп фæци æмбырдгонд æмæ арæзт. Типографийы дуармæ сæмбырд и бирæ адæм, æнхъæлмæ кастысты газеты рацыдмæ.

„Райдыдтам, — загъта æмбырдгæнæг, йæ бынатæй сыстгæйæ. — Иу цалдæр минуты ма, — стæй Æмбалты Цоцко зилын райдыдта типографийы зæронд машинæйы цалх»[4].

Иу мæй йеддæмæ нæ ацард фыццаг «Ирон газет». Фарæстæм номыр куы рацыд, уæд æй хицауад сæхгæдта: адæмы, дам, змæнты, паддзахы ныхмæ дзурын æгæр уæнды. Æмæ уый æцæгдæр афтæ уыд. «Адæмæн сæ зонд сырæзыди, — фыста газет, — æмæ сæхæдæг, æнæ хицæуттæ, сæ цард аразын байдыдтой. Уый хорз нысан у амонды фæндаг ссарынæн... Æгъгъæд у æнхъæлмæ кæсынæн! Кæрон ис сайынæн дæр, кæрон ис æмгъуыдтæн дæр»[5].

Революцион тохы амонды фæндаг ссарынмæ сидтысты адæммæ 1906 азы Æмбалты Цоцко æмæ йе ’мбæлттæ — «Ирон газеты» редакцийы уæнгтæ.

1907 азы Цоцко Баситы Михаимæ абалц кодта Ясная Полянæмæ æмæ фембæлд Л. Толстоимæ. Хъыгагæн, Цоцко йæхæдæг ницы ныффыста, уырыссаг литературæйы гениимæ сæм цы ныхас рауад, уый тыххæй, фæлæ йæ хо Вера мысыд:

«Уæд æз куыстон ахуыргæнæгæй. Цоцко раздæхт балцæй, бирæ йæ фæфарстам æмæ нын мидбылхудгæ дзырдта стыр фыссæджы тыххæй. Хорз сæ суазæг кодта. Л. Толстой йæ фыццаг уацмыстæ ныффыста Кавказы æмæ сæ уый тыххæй рахуыдта йе ’мбæстæгтæ. Диссаг дзурæгау радзырдта махæн, Л. Толстой зæхкусджытимæ хос куыд карста, семæ сихор куыд хордта, уый»[6]

Стыр кад уыд Цоцкойæн Октябры революцийы агъоммæйы ирон интеллигенцийы ’хсæн, нымадтой йæ ирон æвзаджы дæсныты дæсныйыл, æмæ уыцы кад æмæ радæн уыдис фидар бындур — Цоцкойы æгъдау æмæ адæмуарзон зæрдæ, йæ бирæ зонынадтæ.

1907 азы г. Тифлисы ахуыргонд ирæтты къорд уадзын райдыдта газет «Ног цард». Цæмæй дыккаг ирон газет йæ къæхтыл слæууыдаид, уый тыххæй йæм фæкæсын хъуыд æрмæгæй, æхцайæ. Редакци æххуысмæ кæмæ æнхъæлмæ каст, йæ ныфс кæуыл дардта, уыдонæй чидæртæ былысчъилтæ кодтой газетыл. Се ’гуыдзæгдзинадæн æфсон æрымысыдысты: Цоцко, дам, цы рæсугъд æвзагыл дзуры æмæ фыссы, уый, дам, «Ног Цард» халы æмæ йæ уый тыххæй нæ кæсæм, нæ фыссæм.

Газеты редакци уый тыххæй фыста: «Фæндæй та не ’нæсæрæн æфсæнттæй æмбæхсынмæ хъавæм, — æмæ уæд Цоцкойы ном уæгъды дзырддаг кæнинаг нæу!»[7]

Цоцко йæхæдæг зæрдиагæй æххуыс кодта газетæн алцæмæй дæр.

1911 азы, Æрыдоны цæрджытæ Цоцкойы фæндæй бауынаффæ кодтой сæ хъæуы Хетæгкаты Къостайы номыл чиныгдон-кæсæндон байгом кæнын. Йæ сæргъы хъуамæ лæууыдаид Цоцко.

Чиныгдон-кæсæндон ахуыры рухс тауынæй дарддæр полити кон агитацийæн дæр хорз бынат кæй уыдаид, уый хорз бамбæрстой уæлдæр хицауад. Рох сæ нæ уыд Цоцкойы активон архайд 1905–1907 азты революцийы цауты, паддзахы хицауады ныхмæ здæхт «Ирон газеты».

Терчы зылды хицау инæлар-лейтенант Михеев æрыдойнæгты курдиатыл бафыста: «В ходатайстве учредителей Ардонской библиотеки и читальни имени осетинского поэта Коста Хетагурова отказать, так как учреждение этой библиотеки, являясь средством к пробуждению... национального самосознания осетинского племени, повело бы. лишь к усугублению национальной обособленности среди окружающих народностей в ущерб безопасности и спокойствию области»[8].

Иу æмæ дыууæ ахæм цæлхдуры не ’вæрдтой паддзахы хицæуттæ национ культурæйы рæзтыл архайджыты, йæ адæмы æхсæн ахуыры рухс тауджыты размæ. Фæлæ уæддæр уыдон агуырдтой æмæ ардтой ног æмæ ног фæрæзтæ.

1911 азы г. Петербурджы, студент уæвгæйæ, Брытъиаты Елбыздыхъо сфæнд кодта ирон æвзагыл журнал уадзын. Æмæ фыццаг æххуысмæ кæмæ фæсидт, уый уыд Æмбалты Цоцко:

«Я, как древний римлянин, буду кричатъ, что Карфаген нашего нееежества, темноты и бесправия должен бытъ разрушен!.. Для воздействия на душу — нужна литература, и вот наш журнал будет посредником между литераторами и народом».

Кæй зæгъын æй хъæуы, Цоцко йæ зæрдæмæ айста Елбыздыхъойы мæт, ныфсытæ йын бавæрдта, сразæнгард æй кодта, ирон адæмы сыгъдæг уддзæфау цы журнал хъуыд, уый уадзынмæ.

«Мой старший брат, мой горящий, пламенный Цоцко! — фыста Елбыздыхъо. — Боюсь я твоего пламени, оно заразительно, искрометно! Боюсь, ибо если заражусь, то сгорю дотла и угасну. Ведъ это ты неугасаем. В тебя Осетия вложила весь план свой, тобою она выразилась»[9].

Бирæ нæ ацард Елбыздыхъойы журнал «Хуры тын» дæр, рацыд дзы æрмæст æртæ номыры, фæлæ уæддæр хуры тынау барухс кодта цыбыр рæстæгмæ ирон дзыллæты зæрдæтæ. Æмæ уыцы тынты хъармæн тых радта Цоцко дæр.

1917 азы, хæдхæцæгады гæнах ныккалыны, паддзахы бындур ныззилыны фæстæ адæмтæ бавнæлдтой ног цард аразынмæ.

«Цæмæ бæллыдыстæм, чъири куывдæй цы хъуыддæгтæ агуырдтам, уымæй хайджын у ныры. сахат Ирыстон дæр»,— цингæнгæйæ фыста Цоцко апрелы 26 бон 1917 азы.

Фæлæ æмбæрста, уый тохæн йæ кæрон нæ, фæлæ нырма йæ райдайæн кæй у. Æмæ домдта Рæстæгмæ хицауады минæвæрттæй: «Адæмы астæумæ чи бацæуа, уымæ хъуамæ разына æппæты фыццаг уый бæрц зонд, æмæ йæ бон бауа адæмы низтæ раиртасын, дзыллæ цæмæй хъæрзынц, уый сбæрæг кæнын. Дыккагæй — уынаффæйы лæг хъуамæ разына ахæм хъаруджын æмæ арæхстджын, æмæ бафæраза хос скæнын — æвдадзы хос — дзыллæ кæмæй сæйынц, сæ зæрдæ сын хъæдгæмттæ цы маст кæны, сæ цард сын чи халы. сæ хъару сын чи сæтты, уыцы æппæт низтæн. Æртыккаг уый у, æмæ æхсæны лæг хъуамæ зона фæндаг — зонды фæндаг, кады фæндаг, амонды фæндаг, бæллиццаг цард, раздзог дзыллæтæ, ахуыргонд адæм сæ ных кæдæм сарæзтой, уыцы хæлæггаг цардмæ»[10]

Цоцко дысвæлдæхтæй райдыдта кусын культурон фронты. Граждайнаг хæст ма йæ тæмæны уыд, афтæмæй зæрдиагæй архайдта ирон чиныг, ирон адæмон сфæлдыстады уацмыстæ рæгъмæ рахæссыныл.

«Это весьма характерно для Цоцко, — фыста йе ’мдугон ахуыргонд лæг Бекъойты Георги. — В годы, когда все помыслы у всех были направлены к тому, чтобы как-нибудъ сохранить свое физическое существование, когда вопрос о куске кукурузного хлеба становился вопросом жизни и смерти, когда воистину было не до песен и сказок старины, Цоцко остается упрямым „искателем жемчуга“ в родной словесности. Работу эту он выполнял по собстеенной инициативе и при этом совершенно бескорыстно»[11]

Хъуамæ, рæстæджы домæнтæм гæсгæ, хъæугæдæр куыст дæр разындаид ссæдзæм азты Цоцкойæн, фæлæ ахæм хъуыдыйæн хорз дзуапп радта Цоцко йæхæдæг, Къосраты Сæрмæтмæ 1921 азы иу таурæгъы къухфыст æрвитгæйæ цы писмо ныффыста, уым:

«Сæрмæт!

ЗÆГЪДЗЫНÆ: Цæмæн хъæуы ацы таурæгъ та?

ДЗУАПП: Алы адæймаг дæр йæхи уды хъарутæ саразыныл куы нæ бацархайа йæ фадатмæ гæсгæ хорз, бæрзонд, стыр хъуыдытæ куы нæ бауарза, иузæрдионæй уыдон саразынмæ куы нæ тындза — йæхи царды дæр, дзыллæйы царды дæр — уæд никуы æмæ ницы.

Иу рæстæджы, иу хицауады дуджы æнцондæр вæййы адæймагæн йæ хъарутæ равдисын, йæ тыхтæ сфидар кæнын, аннæ хицауады рæстæджы та зындæр.

Афтæ зыны, æмæ ныры дуджы фадат ис адæймагæн йæ уды тыххæй бацархайын, бафæллой кæнын: паддзахады арæзт уыцырдæм архайы, уыцырдæм ауырдыг — афтæ æвдыст цæуы хъуыддаг алы ран дæр æдзух.

Хъуамæ уæлдай нæ уыдзæн ацы цыбыр таурæгъ дæр: чи зоны æмæ искæй зæрды бафтын кæна, хиуыл кусын кæй хъæуы кæддæриддæр, уыцы хъуыды»[12]

20-æм азты Æмбалы-фырт æрзылд Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны хъæутыл, ахæццæ Лабæмæ дæр æмæ фæфыста нæ фыдæлты таурæгътæ, кадджытæ, аргъæуттæ æмæ æмбисæндтæ. Уæдæй нырмæ йæ фæллæйттæ стыр ахъаз фесты ахуыргæндтæн, ахуыргæнджытæн, ирон адæмон сфæлдыстады уацмыстæй чингуытæ аразджытæн.

Кæй зæгъын æй хъæуы, Цоцко аргъæуттæ йæхæдæг нæ мысыд, адæмæй сæ хъуыста. Фæлæ уæддæр фидарæй зæгъæн ис: Цоцкойы фыст уацмыстæ сты, уымæн æмæ сæ алы рæнхъы дæр зыны сæ фæфыссæджы æрмдзæф, йæ литературон курдиат.

Ирон адæмон сфæлдыстад æрæмбырд кæныны хъуыддаджы Цоцкоимæ æмуæхск кусджытæй иу, профессор Дзагуырты Гуыбады дзырдта, зæгъгæ, дам, мах Цоцкойы хуыдтам «Ирон Андерсен», уый тыххæй æмæ «он записывал фольклорный памятник, передаваемый ему устно народным сказителем не дословно, а отмечал у себя только узловые мотенты, его, так сказать, остов, а затем он сам этот остов оживлял, наполнял его по памяти так, как памятник отложился в его памяти. Естественно, что при таком методе записи фольклорный памятник восстанавливался в художественно-обработанном виде, а не так в точности, как передавал его сказитель. А так как Цоцко от природы обладал большим даром писателя и глубоким знанием родного осетинского языка, то получался новый литературный памятник, но уже, как результат литературного творчества Цоцко; таковы его записи, напечатанные в III и IV выпусках „Памятников народного творчества осетин“»[13].

Бæрзонд уыд Цоцкойы ном, куыд тæлмацгæнæг дæр, бирæ фæллой бакодта дунейы адæмты фысджыты уацмыстæй ирон æвзагмæ раивыныл. Стыр Октябры революцийы размæ хицæн чингуытæй кæнæ периодикон мыхуыры фæзындысты Цоцкойы тæлмацтæ Г.-Х. Андерсенæй, М.Ю. Лермонтовæй, Л.Н. Толстойæ, В.В. Вересаевæй, А.М. Хирьяковæй, Аразийæ (М.М. Арутунянæй) æмæ æндæртæй. 1924 азы уый ирон æвзагыл рауагъта Ф. Шиллеры драмæ «Вильгельм Телль».

«Стыр æмæ зынаргъ куыст бакодта Æмбалты Цоцко, — фыста Гæдиаты Цомахъ. — Сыгъдæг ирон æвзагæй раргом кодта уый Шиллеры рæсугъд æмæ æнусмæ баззайгæ хъуыдытæ адæмы æфхæрды тыххæй, адæмы æхсары тыххæй... Стыр зæрдиаг æмæ зынаргъ хъуыддаг сарæзта нæ литературæйæн, нæ ирон адæмæн Æмбалты Цоцко „Вильгельм Теллы“ ирон æвзагмæ раивынæй»[14]

Цоцкойы тæлмацгонд уацмыстæ кæсгæйæ, æнæмæнг бафиппайæн ис йæ куысты ахсджиагдæр æууæлтæ. Цæмæй тæлмац формалон домæнтæм гæсгæ раст, аивадон æгъдауæй та тыхарæзт ма зына, уый тыххæй Цоцко уæндонæй агайдта оригиналы аивадон стилы иуæй-иу компоненттæм: 1) ирон æвзаджы æгъдæуттæ-иу куы домдтой, уæд авторы стыр æмæ даргъ периодтæ тæлмац кодта цалдæргай хъуыдыйæдтæй; 2) дзагармæй тыдта тæлмацы фæрстыл ирон аив дзырды хæзнатæ: æмбисæндтæ æмæ дзырдбæстытæ.

Г.-Х. Андерсены «Булæмæргъ» Цоцко раивта уырыссаг æвзагæй, фæлæ уæддæр аргъауы ирон тексты бæлвырд бæрæг зынынц Цоцкойы литературон курдиат, йæ ирон æвзаджы бæрзонд культурæ, йæ домæнтæ æмæ йæ принциптæ, куыд тæлмацгæнæг, афтæ.

Стыр Октябры революцийы дæс азы бæрæгбонмæ ССР Цæдисы наукæты Академи сфæнд кодта В. Миллеры арæзт «Ирон-уырыссаг-немыцаг дзырдуат» рауадзын æртæ чиныгæй. Æмæ Цоцкомæ фæсидтысты Ленинградмæ æххуысмæ, куыд ирон аив дзырды дæснымæ. Авд азы дæргъы, 1925 азæй 1932 азмæ, фæфæллой кодта Цоцко, цæмæй уыцы ахсджиаг наукон куыст фена рухс.

«Его постоянному дружескому участию в работе словарь в значительной мере обязан пополнением, особенно в отношении фразеологии»[15] — фыста дзырдуаты редактор профессор А. Фрейман.

Ленинграды Цоцко куыста университеты дæр ирон æвзаджы ахуыргæнæгæй. Зындгонд ахуыргонд профессор Л. Лавров йæ мысинæгты фыссы Цоцкойы тыххæй: «Хохæгты æрвыст лæджы хуызæн мæм фæкаст æмæ йæ хъавгæ бафарстон, университетмæ йæ цы хъуыддæгтæ æрбакодтой, уымæй. Радта мын æнæнхъæлæджы дзуапп:

— Æз... Æз ам иу чысыл лекцитæ кæсын...

Куыд базыдтон, афтæмæй хинывæзт тынæй хуыд цухъхъайы мидæг æмбæхст уыд ахуыргонд адæймаг, стыр педагог, ирон æвзаджы дæсны, адæмон сфæлдыстад æмбырдгæнæг, поэт æмæ дунейы литературæйы хæзнатæ ирон æвзагмæ тæлмацгæнæг. Хуыдтой йæ Æмбалты Цоцко.

Фæстæдæр мын фадат фæцис Цоцкоимæ хæстæгдæр базонгæ уæвынмæ. Цыдтæн йæ лекцитæм, иумæ тезгъо кодтам Невайы былты, уыдтæн-иу, цы хуымæтæг хатæны цард, уым. Бонæй-бонмæ йæ хуыздæр зыдтон. Канд зондджын æмæ мидисджын нæ, фæлæ хæдæфсарм æмæ уарзон адæймаг уыд. Студенттæ йæ уарзтой, хæларзæрдæ æмæ æдзухдæр хъæлдзæг, цардбæллон кæй уыд, уый тыххæй. Æмбалы-фыртæн бинонтæ нæ уыд. Йæ мызд-иу куы райста, уæд-иу Ленинграды уæлдæр скъолаты æмдзæрæнтыл зылд æмæ йæ студенттыл уæрста. Куыд педагог, афтæ Цоцкойæн æмбал нæ уыд.»[16]

Ирон литературæйы алы ног хъуыддаг, алы ног фæзынд дæр стыр цин уыд Цоцкойæн. Уæлдай ныфс дзы уыдис æрыгон фæлтæрæй, ног советон дуджы фæсивæдæй.

1928 азы Ирыстоны. фæскомцæдисонты газеты кусджытæм уый фыста:

«Арфæ кæнын „Æвзонг тых“ аразджытæн сæ бæрæгбоны тыххæй. Аргъæутты кæнынц „арвы айдæн“, „æрчъиаджы султъы“ æмæ „мардæгасгæнæн хосы“ кой.

Мæн фæнды, цæмæй дзыллæты бæрны чи бацыд, уыцы сахъ кусджытæм разына уый бæрц зонд æмæ ныфс, уый бæрц арæхст æмæ — „арвы айдæны чи касти“, уыйау æцæгæй куыд уыной хæстæгмæ дæр æмæ дардмæ дæр;

сæ фæндтæ „æрчъиаджы султъы куыд тагъд-тагъд уади“, афтæ тагъд куыд æмбæлой, кæдæм сæ аразынц, уыдоныл, нысангонд кæмæн вæййынц, уыдоныл;сæ „хостæ“ дзыллæйы низтæн, æхсæны низтæн „æвдадзы хос“, „мардæгасгæнæг хосты“ æххуыс куыд кæной».[17]

Иу адæймаджы культы заман Æмбалты Цоцкойы цард аскъуыд, фæлæ йæ ном баззад кадджынæй ирон адæмы историйы, йæ фæллæйттæ æрттивынц æмæ æрттивдзысты нæ национ культурæйы хæзнадоны.